مۇمكىندىكتەر ءمۇلت جىبەرىلمەسە يگى

قازىر ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى الەم بويىنشا ءبىرىنشى كەزەككە شىقتى. بارشا ادامزاتتى ەرەكشە تولعاندىراتىن ءتۇيىندى پروبلەماعا اينالدى. ەلباسى ءححى عاسىردىڭ ون جاھاندىق سىن-قاتەرىنە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تونەتىن قاتەردى جاتقىزعانى ءمالىم. دەموگرافتاردىڭ بولجامى بو­يىنشا, جەر بەتىن مەكەندەيتىن حالىق­تىڭ سانى 2050 جىلعا تامان 9 ميل­لياردقا جەتەتىن بولسا, احۋالدىڭ كۇردەلەنە تۇسەرى انىق. ويتكەنى, بۇگىندە 7 ميللياردقا جۋىق تۇرعىننىڭ 1 ميللياردتان استامى تويا تاماق ىشپەيتىندىكتەن اشقۇرساق جۇرەدى ەكەن. سوندىقتان, الداعى 30 جىلدىڭ ىشىندە ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن كەمىندە 1,5 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋ مىندەتى تۇر. بۇل تۇرعىدان العاندا, پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, قازاقستاننىڭ مول ءمۇم­كىندىكتەرى بار. جەرىمىز كەڭ, استى-ءۇستى قازبا بايلىقتارعا تولى. ەڭ باس­تىسى, كليماتتىق ورنالاسۋىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن قولايلى. ونىڭ ۇستىنە 180 ميلليون گەكتار جايىلىم, 25 ميلليون گەكتار ەگىستىك جەر – تاۋسىلماس بايلىعىمىز, وراسان رەزەرۆ كوزى. دەسەك تە, بۇل سالاداعى الەۋەتىمىز تولىق پايدالانىلىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىز. الەمدەگى جەتەكشى ەلدەر­مەن سالىستىرعاندا, ۇساق تاۋارلى شارۋاشىلىقتار ءالى باسىم, ەڭبەك ءونىم­دىلىگى تومەن. عىلىم جاڭالىقتارىن ەنگىزۋ, وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋ, زاماناۋي تەحنيكالارمەن جاراقتاندىرۋ جاعى كەمشىن. ءداندى داقىلداردىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى 1,1 توننادان, ءبىر سيىردان جىلىنا ساۋىلاتىن ءسۇت 2,2 توننادان عانا اينالادى. قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 5 پايىزدان تومەن دەڭگەيىن قۇرايدى. اقش پەن گەرمانيادا 1 پايىز توڭىرەگىندە. دەمەك, ءىجو-دەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسىنە قاراپ ور­نىن, ماڭىزدىلىعىن باعالاۋعا بول­مايدى دەگەن ءسوز. رەسپۋبليكا تۇرعىن­دارىنىڭ 43 پايىزى اۋىلدىق جەر­لەردە تۇرعانىمەن, ەڭبەككە جارامدى ادامداردىڭ 18 پايىزى عانا اۋىل شارۋا­شىلىعىمەن اينالىسادى. ەكس­پورت­تىق ۇلەسىمىز نەبارى 27 پايىز عانا. عىلىم جەتىستىكتەرى مەن جاڭالىق­تارى وندىرىسكە كەڭىنەن ەنگىزىلەتىن بولسا, بۇل كورسەتكىشتەردى ەكى ەسەگە دەيىن ارتتىرۋعا بولاتىنىن تاجىريبە كورسەتىپ ءجۇر. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا ۇدەمەلى دامۋ جالعاسىپ كەلەدى. ۇكىمەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى شارالار كوپ. «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى قابىلدانعاندا, اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلىق دەمەۋ جاعىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولىندى. سالاعا بولىنەتىن قارجى كولەمىن ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزىنا دەيىن ۇلعايتۋ بەلگىلەندى. شاپشاڭ قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان وركەنيەت كوشىنە, عىلىمي-تەحنيكالىق ۇدەرىسكە ىلەسۋ ءۇشىن ۋاقىت اعىمىنا بەيىمدەلۋ, سوعان سايكەس قيمىلداۋ, شەشىم قابىلداۋ, رەفور­مالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قا­لىپ­تى جايت. 2017-2021 جىلداردى قامتي­تىن باعدارلاما – بۇرىنعىسىنىڭ تولىق­تىرىلعان, جاڭار­تىلعان نۇسقاسى. كەزىندە اسىل تۇقىمدى مال سانىن كوبەيتۋ ماق­ساتى­مەن ولار شەت ەلدەردەن ساتىپ الىن­دى. بۇل قاجەتتىلىكتەن تۋىن­داسا, قازىر جاعداي دا, تالاپ تا وزگەشە. ەندى ساپا­لى جەم­ازىق وندىرىسىنە, شارۋا­شىلىقتاردى ىرىلەن­دىرۋگە, اۋىلداردا كاسىپكەرلىكتى جانداندىرۋعا, ءتورت ت ۇلىك مالدان بالا-شاعا ناپاقاسىن ايىرىپ وتىرعان وتباسىلارعا قولداۋ كورسەتۋگە كۇرت بەتبۇرىس جاسالىپ وتىر. سۋبسيديا ءبولۋ ماسەلەسى تۇپكىلىكتى شەشىلدى. بۇدان بىلاي وسى قارجىنى ورىندى جۇمساۋ جاعىن ويلاستىرۋ قاجەت. ءوندىرىس پەن عىلىمدى ۇشتاس­تىرۋ, عىلىمي جەتىستىكتەردى كوممەرتسيا­لان­دىرۋ, تەحنولوگيالار ترانسفەرتى سەكىل­دى ماسەلەلەرگە قول جەتكىز­بەيىن­شە, ءىل­گەرى باسۋ قيىن. وركەنيەتتى ەلدەردە عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4-5 پايى­زىن قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, عىلىم جاڭا­لىقتارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ار­قىلى عانا بەلگىلى ناتيجەگە جەتە الارى­مىز انىق. سەبەبى, كەز كەلگەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى ونىڭ عىلىم دەڭگەيىمەن دە ولشەنەدى. ال عىلىمعا سۇرانىس بولۋ ءۇشىن ىرگەلى ءوندىرىس وشاقتارى بولۋى شارت. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, دامىعان ەلدەردە قوماقتى قارجىنى جەكە كومپانيالار مەن كاسىپكەرلەر قۇيادى. ۇكىمەتتىڭ وسىعان بەيىمدەلۋى قۇپتارلىق. يندۋست­ريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ باعدار­لاماسى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا باعىتتالعان. ونىمەن بىرگە عى­لىم­­ن­ىڭ دا وركەندەرى ءسوزسىز. عىلىم قو­رى, ۇلتتىق تەحنولوگيالاردى دامى­تۋ اگەنت­تىگى, دۇنيەجۇزىلىك بانك­تىڭ عى­لىم كو­ميتەتىنىڭ عىلىمدى كوممەر­تسيالان­دىرۋ­عا باعىتتالعان جوبالارى دا ۇمىتتەندىرەدى. سونداي-اق, عىلىمعا بەيىمى بار جاس­تاردى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا تارتۋ – شەتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. اسىرەسە, ۇل بالالاردىڭ مال شارۋاشىلىعى ما­مان­دىقتارىن تاڭداۋى سيرەكسىدى. كەرى­سىنشە, كەزدەيسوق كەلۋشىلەردىڭ قاتا­رى ارتىپ بارا جاتقان سەكىلدى. بۇگىن­­دە اۋىل شارۋاشىلىعى مامان­دارى­­نىڭ 70-80 پايىزدان استامىن قىزدار قۇراي­دى. بۇل دا ويلاناتىن جايت. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كادر تاپشى­لىعىن كەشەندى تۇردە شەشپەي, جاعداي جاقسارمايدى. ءايىپ ىسقاقوۆ, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور