ءبىز ەڭسەرگەن بەس قاۋىپ

بىلتىرعى 2016 جىل اسا كۇردەلى, اۋىرتپالىعى كوپ, ەكونوميكامىز ءۇشىن وتە اۋىر جىل بولعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. الەمدە بولجامى قيىن الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ءدىني, ساياسي اۋماقتىق قارسى تۇرۋلار, نارىقتار جىكتەلۋى مەن قارجى نارىقتارىنداعى رەسۋرستار­دىڭ قولجەتىمسىزدىگى سياقتى جاھان­دىق قايشىلىقتاردى باستان كەشىر­دىك. ونىڭ ۇستىنە كوپتەن قوردالانىپ كەلگەن ەلىمىزدىڭ سىرتقى ەكونوميكا­لىق ساياساتىنداعى ۇستانىمى دا ءوزى جايلى «داۋىس كوتەرىپ» تۇراق­تى­لىق­قا كەرى ىقپالىن جاسادى. بۇل جەر­دە ءبىزدىڭ مەڭزەپ وتىرعانىمىز ەكسپورت­قا شيكىزات ساتۋعا ءۇيىر بولىپ, ءارتاراپ­تاندىرۋ ماسەلەسى ءسوز جۇزىندە قالىپ ەل ەكونوميكاسى دامۋىنىڭ شيكىزاتقا تاۋەلدى سيپاتىنىڭ ساقتالۋى ەدى. چەحوۆ ايتقانداي, «ەگەر I اكتىدە ساحنادا مىلتىق ءىلۋلى تۇرسا, III اكتىگە قاراي اتىلۋعا ءتيىستى», ال الەم ەكونو­ميستەرىنىڭ «شيكىزات لاعنەتى» دەگەن ءسوزى تاعى بار, ايتەۋىر, «مىڭ اسقانعا ءبىر توسقان» دەمەكشى, 2016 جىلدىڭ قاڭ­تارىندا الەمدىك مۇناي باعاسى 27 اقش دوللارىنا دەيىن قۇلدىرادى. ول از بولعانداي, تەمىر پروكاتى, ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالدار, ت.ب. شيكىزاتتاردىڭ الەمدىك باعالارى 30%-عا دەيىن ارزانداپ كەتتى. مۇنداي جاعداي شيكىزات ەكسپورتىنا ارقا سۇيەپ كەلگەن ەل ەكونوميكاسىنا قاۋىپ-قاتەر تۋدىرعانى تۇسىنىكتى جايت. وسىدان كەلىپ 2016 جىلى قازاق­ستان­عا 5 قاتەرلى جاعدايدىڭ بولۋ قاۋپى تۋىندادى. بىرىنشىدەن, بۇل رەتسەسسيا قاۋپى بولا­تىن. جاي سوزبەن ايتقاندا, ۇلت­تىق ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋ قاۋپى. مىسالى, 2015 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ كورسەتكىشى 3,2%-دى قۇراپ, رەتسەسسيانى باستان كەشىردى. رەتسەسسيانىڭ ءبىر جامان جەرى ونىڭ سالدارى كوپكە دەيىن ەكونوميكاعا تەجەۋىش بولىپ, سالاارالىق تەڭگەرىمدى بۇزىپ, اراسالماققا نۇقسان كەلتىرەدى. ۇكىمەت 2016 جىلعا 2,1% ەكونوميكالىق ءوسۋ كورسەتكىشىن جوبالاعان كەزدە سىرت­قى جانە ىشكى فاكتورلاردىڭ وسىن­شا ۋشىعارىن بولجاي العان جوق ەدى. سوندىقتان ەندىگى ماسەلە, ەكو­نو­مي­كانىڭ قۇلدىراۋىنا جول بەرمەۋ بولاتىن. قازاقستان حالقىنىڭ ىج­دا­عاتتى ەڭبەگى مەن شىدام­دى­لى­عىنىڭ ارقاسىندا 2016 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا +1% كور­سەت­كىشكە قول جەتكىزىلىپ, رەتسەسسياعا جول بەرىلگەن جوق. بۇل ءسوزسىز, ۇلكەن جەتىستىك. ەكىنشىدەن, ينفلياتسيا قاۋپى ەدى. ينفلياتسيا – قىمباتشىلىق پەن تەڭ­گەنىڭ قۇنسىزدانۋى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن السىرەتىپ, تۇتىنۋ قابىلەتىن تومەندەتىپ, الەۋمەتتىك نارازىلىق پەن تولقۋلار تۋدىرۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جىل­دىق ينفلياتسيا 13,6% بولعان ەدى. الەم­دىك تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, پرەزي­دەنت ن.ءا.نازارباەۆ ۇكىمەت پەن ۇلت­تىق بانككە 2016 جىلعى ينفلياتسيا­نى 6-8% ارالىعىنان اسىرماۋدى تاپ­سىر­عان بولاتىن. بۇل تاپسىرما دا نەگى­زىنەن ورىندالدى دەۋگە بولادى. جاپ­پاي قىمباتشىلىققا جول بەرىلگەن جوق. ۇشىنشىدەن, ۇلتتىق قورداعى رەزەرۆتەردى جۇمساپ, تاۋىسۋ جانە ونىڭ سالدارىنان قارجى جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋ قاۋپى ەدى. ۇلتتىق قورىمىز بولاشاق ۇرپاقتىڭ نەسىبەسى جانە ەكونوميكامىزدىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەگى قاۋىپسىزدىك كەپىلى. ەندەشە, ەرتەڭىن ويلاعان مەملەكەت ۇلتتىق قوردى مەيلىنشە قورعاپ, ۇنەمدەپ, تەك جىلدىق ءوسىمىنىڭ عانا بەلگىلى ءبىر مولشەرىن مىسقالداپ جۇمساپ, ونى ۇستەمەلەپ وسىرۋگە مىندەتتى. سونىمەن, 2016 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرى 90,9 ملرد اقش دوللارىن قۇراپ, جىل باسىنان كەيىنگى كەزەڭدە بار بولعانى 0,6%-عا كەمىدى, ال ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى جىل باسىنان 7%-عا ءوسىپ, 29,8 ملرد اقش دوللارىنا تەڭەلدى. تورتىنشىدەن, جاپپاي جۇمىسسىزدىق قاۋپى بولاتىن. ەكونوميكا عىلىمىندا تابيعي جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى ەڭبەككە جارامدى بەلسەندى حالىقتىڭ 5-6% دەڭگەيىندە بولسا, تۇرعىنداردى تولىق ەڭبەكپەن قامتۋ ورىن الدى دەپ ەسەپتەلەدى. جۇمىسسىزدار سانى اتالعان كورسەتكىشتەن اسقان سايىن الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق كۇشەيىپ, ۇكىمەتتىڭ ورنىندا قالۋىنا قاۋىپ تونەرى ءسوزسىز. سوندىقتان 2016 جىلى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى جالعاستىرىلىپ, تەك وتكەن جىلدىڭ 10 ايىندا 175 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىس ورنىن تاپتى. بەسىنشىدەن, ينۆەستيتسيالىق توقى­راۋ قاۋپى, ياعني كاسىپورىندار­دىڭ نەگىزگى كاپي­تالىنا سالىناتىن قارجى­نىڭ ازايۋ قاۋپى. مۇنداي جاعدايدا جاڭا كاسىپورىن اشىلۋى دا, بۇرىنعى كاسىپورىنداردىڭ جەمىستى ارەكەتى دە قارجى تۇزاعىنا ىلىگىپ, ەكونوميكا ۇزاق مەرزىمدى توقىراۋعا ۇشىراۋى مۇمكىن. بۇل قاۋىپتەن دە ەلىمىز امان-ەسەن شىعا الدى. ءسويتىپ, وتكەن 2016 جىلى قازاقستان سىرتقى قاتەردەن ارىلىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە, ۇزاق مەرزىمدى ءوسۋ باعىت-باعدارىن ساقتاپ, «2050» ستراتەگياسىنا ساي العا باسۋىن جالعاس­تىرا الدى. ەسكى جىل ەسكەرىپ, قازاقستان جاڭا جاھاندىق الەم احۋالىنا تولىق بەيىمدەلگەنىن جىل قورىتىندىسى ارقىلى دالەلدەپ شىقتى. جانگەلدى شىمشىقوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى