مۇعالىم

ءبىر قۇدايعا سىيىنىپ, كەل, بالالار, وقىلىق, دەيدى ىبىراي التىنسارين. بالا كۇنىمدە تاڭعالۋشى ەدىم. ءالتىنساريننىڭ وسى ولەڭىندەگى شۋماقتاردىڭ ءبارى ءتورت جولدان تۇرادى دا, اۋەلگى شۋماعى نەگە ءۇش-اق جول دەپ. ول كەزدە: «كەل, بالالار, وقىلىق, وقىعاندى كوڭىلگە, ىقىلاسپەن توقىلىق», دەپ باستالۋشى ەدى عوي. سويتسەك, كۇدايسىز زاماندا «ءبىر قۇدايعا سىيىنىپ» دەگەن جول سىپىرىلىپ ءتۇسىپ قالىپتى. ال ەندى قازىرگى «انا ءتىلى» وقۋلىعىنا قاراسام, اتا­مىزدىڭ ولەڭى سول قالپىندا. تۇزەتىلمەگەن. كەڭەستىك نۇسقادا ءالى تۇر. قازاق الىپپەسىن كيريلل قارپىندە ءتۇزىپ, ساحارادا ەۋروپالىق ۇلگىدەگى, جاڭا زامان تالابىنا ساي تۇڭعىش مەكتەپ اشتىرعان ىبىراي اتامىز ۇلتىمىزدىڭ ۇلى اعارتۋشىسى ەكەنىندە كۇمان جوق. مۇعالىم. شىن ماعىناسىنداعى. سول كىسى اشتىرعان مەكتەپتەن XIX عاسىردىڭ سوڭىندا, XX عاسىردىڭ باسىندا قازاقتىڭ نەبىر ءبىلىمدى ازاماتتارى شىقتى. ولاردىڭ بىرەگەيى احاڭ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى بولدى. بۇل كىسى ىبىراي اتامىزدىڭ يگىلىكتى ءىسىن جالعاستىرىپ قانا قويعان جوق, جاڭا باس­تامالار كوتەردى قازاقتىڭ جاڭا ءالىپبيىن جاسادى, ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن قالادى. باسقا دا تولىپ جاتقان ۇلى ىستەردى اتقاردى. بىراق, سونىڭ ءبارىن جيىپ قويعاندا, احاڭ – ەڭ اۋەلى مۇعالىم. ءاليحان بوكەيحانوۆ 20-جىل­داردىڭ باسىندا زامانداس ءىنىسى احمەتكە جازعان ءبىر حاتىندا «سەن ىلگەرىدە ومىرگە كەلسەڭ, التىنسارين بولاتىن ەدىڭ, التىنسارين ەندى تۋسا, سەنىڭ ورنىڭدى باساتىن ەدى», دەيدى. التىنسارين, بايتۇرسىن ۇلى عانا ەمەس, مىرجاقىپ, ماعجان, سۇلتانماحمۇت, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, وتىنشى ءالجانوۆ, بياحمەت ءسار­سەنوۆ, تاعىسىن تاعى, قازاق­تىڭ جۇزدەگەن, مىڭ­داعان ازاماتتارى مۇعالىم بولىپ, «قاراڭعى قازاق كوگىنە ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولۋعا» ۇمتىل­دى. كەيىنگى الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىنا قاراڭىز, جارتىسىنا جۋىعى – ەل ىشىندە مۇعالىمدىك ەتكەن جىگىتتەر. بۇلارعا دەيىن دە, ياعني اق پاتشاعا بودان بولعان كەر زامان­نىڭ العاشقى كەزەڭىندە دە, ودان ىلگەرى – قازاقتىڭ ءوز حاندىعى تۇسىندا دا مۇعالىمدەر بولدى. ولار – اراب الىپبيىندە, مۇسىلمان ءىلىمى نەگىزىندە ءدارىس ايتقان مولدالار. پاتشا وحرانكاسىنىڭ سالپاڭقۇلاعى بولىپ, ەل ءىشىن الاتايداي بۇلدىرگەن, كۇربانعالي حاليد جازاتىن «ۋكازنوي» مولدالار ەمەس, قازاندا, تاش­كەنت­تە, تۇركىستاندا, بۇقاردا وقىپ كەلگەن, الاش جۇرتىنىڭ ءوز ءىشىن­دەگى كوزى اشىق اقساقالداردان ءتالىم العان مولدالار. بۇلار دا – ءوز ءداۋىرىنىڭ مۇعالىمى ەدى. مۇعالىم – قاي زاماندا, قاي ەلدە بولسىن, قادىرلى ماماندىق. ۇرپاقتىڭ اعارتۋشىسى, ۇلتتىڭ تاربيەشىسى. مەملەكەتتىڭ تىرەگى. قاي داۋىردە دە ءبىلىمدى مەملەكەت الدا تۇرادى. ال ءبىلىمنىڭ ءدانىن سەبەتىن مۇعالىم قاۋىمى – وزدەرى بىلەر, بىلمەس, شىن مانىندە قوعامنىڭ قوزعاۋشىسى. وعان ەشقانداي كۇمان تۋماسا كەرەك. ەرتەدە مۇعالىم دەگەن ۇعىم وتە قادىرلى ەدى. اكە-شەشەمىز قارا تانىتقان ۇستازدارىن وسى كۇنگە دەيىن قۇرمەتتەپ, ارداقتاپ ەسكە الىپ وتىرادى. «مۇعالىم ايتتى!» دەپ مەكتەپتەن كەلسەك, «ە, مۇعالىم ايتسا, ءجون» دەيتىن. ال ەندىگى داۋىردە, جاسىردىق نە, جاسىرمادىق نە, مۇعالىم جۇرتى اسا ارداقتالىپ تۇرعان جوق. ونىڭ ۇستىنە الگى, جابايى رىنوك توبەدەن جاي ءتۇسىرىپ, ەل ىڭىرشاعى سوزىلىپ جاتقان قاراوزەك شاقتا مۇعالىمنىڭ دە كۇنكورىسى كەرى كەتىپ ەدى. ايلىعى شايلىعىنا جەتپەي تۇرعان جىلدار كەلمەسكە كەتتى. كوش تۇزەلگەن كەيىنگى كەزدە دە مۇعالىم جۇرتى قوڭىرتوبەل كۇن كەشىپ جاتۋشى ەدى, قۇدايعا شۇكىر, قازىر جامان ەمەس. ءسوز سوڭىندا بەلگىلى ولەڭدەگى مىنا جولدار تاعى دا تىلگە ورالادى: ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس ۇيرەتۋدەن بالاعا... بالانىڭ بىلگەنىنە قۋانىپ, ۇيرەنگەنىنە جۇبانىپ, جالىقپاي, جابىقپاي, جانۇشىرىپ جۇرگەن مۇعالىم جۇرتى, سىزدەر امان بولىڭىزدار. سىزدەر امان بولسا­ڭىزدار, ەل كەلەشەگى دە كەمەل دەپ بىلەمىز. نۇرجان قۋانتاي ۇلى الماتى