كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ تەتىگى

كاسىپتىك ءبىلىم ءناسىبىڭدى تابۋدىڭ توتە جولى ەكەنىن نارىق زامانى كوزگە كورسەتىپ, كوڭىلگە قوندىردى. سوندىقتان, كاسىپتىك ءبىلىم ەلىمىزدە ءورىسىن كەڭەيتىپ كەلەدى. مىڭداعان جاستى بيزنەس-ورتاعا بەيىمدەۋ ءىسى قارقىندى دامۋ ۇستىندە. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇزاق مەرزىمگە ارناعان «قازاقستان-2050» ستراتە­گيا­سىندا ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا تۋرالى ايتقان ەدى. ودان كەيىن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا كاسىپتىك بىلىمگە جاسالاتىن ناقتى قادامداردى اتاعانى بەلگىلى. «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» اتتى ءوت­كەن جىلعى جولداۋىندا: «مەن 2017 جىلدان باستاپ جاڭا جوبا – «بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك تەحنيكالىق ءبىلىم» باعدارلاماسى باستالاتىنىن جاريالايمىن. ۇكىمەتكە ونى جاساۋعا كىرىسۋدى تاپسىرامىن. قازاقستاندىق جاس ازاماتتار! ءبىلىمدى, ەڭبەكقور, باستاماشىل, بەلسەندى بولۋعا قازىردەن باستاپ داعدىلانىڭدار. جۇمىس پەن سۇرانىس بار وڭىرگە باتىل بارىڭدار. شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا جەتە بىلسەڭدەر, ما­ماندىقتىڭ ءبارى جاقسى. قازىر تەحنيكالىق ماماندىقتاردىڭ, عىلىم مەن يننوۆاتسيالاردىڭ كۇنى تۋعان زامان... كەزىندە مەن دە جۇمىسشى كيىمىن كيۋدەن باستادىم, دومنا پەشى وت جالىنىنىڭ جانىندا تۇردىم», دەپ الداعى اتقارىلۋعا ءتيىس جۇمىستى ءوز ومىرىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ ايتقان ەدى. ەندى مىنە, مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانى تەحنولوگيا جەتىستىگىمەن جەتىلدىرۋ, «تسيفر­لى قازاقستان» باعدار­لاماسىن ازىرلەۋدى جاڭا جول­داۋىندا مىندەتتەپ وتىر. بۇل – وتانىمىزدىڭ داۋلەتىنە قاراي, ساۋلەتىن دە ارتتىرۋ ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى بولىپ, باسە­كەگە قابىلەتى بويىنشا وزگە ەل­دەر­مەن يىق تىرەستىرۋگە جەتكى­زەتىن جوبا. كاسىبىڭدى تابۋعا جول اشاتىن كاسىپتىك ءبىلىمنىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل سالادا دا حالىقارالىق, با­تىستىق رەفورمالار جاسالماي قويىلعان جوق. انا ءبىر جىلدارى ۇزاعىنان وقىپ, ماماندىق السام مۇراتىما جەتەم دەگەن ارماننىڭ كوكجيەگى قازىر كۇڭگىرتتەنە باس­تادى. قانشا قاتىرما قاعازدى ارقالاعانىڭمەن, جۇمىسقا ورنالاسۋ قيىن سوعاتىنى ەكىنىڭ بىرىنە تۇسىنىكتى بولۋدا. ەسەسىنە قىسقا مەرزىمدە تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرا وقىپ, قاجەتتى مامان بولىپ شىقساڭ, «اۋزىڭ اققا» تيەتىنىن ۇعا باستادىق. اسىرەسە, جاستار جاعى كاسىپتىك بىلىمگە بەت بۇرۋدا. بۇرىن بۇعان وزگە ەتنوس وكىلدەرى بارىپ جاتاتىن ەدى. ءساندى عيماراتتىڭ ىشىندە وتىرىپ, سالتاناتپەن ءجۇرىپ, مول تابىس تابام دەگەندەردىڭ كوبى وسى كۇندەرى ويلانا باستادى. كاسىپتىك بىلىمگە ۇلت بالالارىنىڭ ۇم­تىلۋى قۋانتادى. تەگىن كاسىپ­تىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدى ەنگ­ىزۋ ماسەلەلەرى بويىن­شا پرەمەر-مينيستر ورىنبا­سارى­­نىڭ توراعالىعىمەن جۇ­مىس توبى قۇرىلعان ەدى. ونىڭ قۇرامىنا پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, مۇددەلى مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەرلەر پالاتاسىنىڭ باسشىلارى, جۇمىس بەرۋشىلەر, ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كىرگەن بولاتىن. سونداي-اق, پرە­زيدەنتتىڭ 2016 جىلعى 9 قىركۇيەكتەگى ۇكىمەت وتىرىسىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ تاپ­سىرماسىنا سايكەس, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىندە جاپپاي وقىتۋ, كاسىپكەرلىك, جۇمىس­پەن قامتۋ بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلعانى ءمالىم. بۇگىندە كاسىپتىك دايارلىقتى, وقىتۋدى جانە ازاماتتاردى قايتا دايارلاۋ­دى قارجىلاندىرۋ شىعىستارى ايقىندالۋ ۇستىندە. رەسپۋبليكا كوللەدجدەرىندە كادرلاردى دايارلاۋعا, 9, 11-سىنىپ ءبىتىرۋ­شىلەرىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى­نا, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن قالىپتاستىرۋ مەن ورنالاستىرۋعا, وڭىرلەر بويىنشا ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىنا تالداۋ جۇرگىزىلگەن. كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ 909 وقىتۋ ۇيىمىنىڭ بازاسىندا, ونىڭ ىشىندە 807 كوللەدجدە, 29 وقۋ-وندىرىستىك كومبينا­تىندا (ووك), 58 وقىتۋ ورتالىعىندا (وو), ءاس­كەري-تەحنيكالىق مەكتەپ­تىڭ 15 فيليالىندا ء(اتم) ىسكە اسىرىلۋدا. كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ بويىنشا بارلىق ۇيىمداردىڭ جوبالىق قۋاتتىلىعى 570,3 مىڭ ورىندى قۇرايدى. ءبىلىم الۋشىلاردىڭ كوللەدج­دەر­دەگى كونتينگەنتى 498,9 مىڭ, ووك-تە 20 مىڭ, وو-دا 1 مىڭ­نان استام, ءاتم-دا – 1 مىڭ ادامدى قۇرايدى. كادرلاردى دايارلاۋ 183 ماماندىق, 463 بىلىكتىلىك بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىس جانە اقىلى نەگىزدە جۇرگىزىلەدى. كوللەدجدەردە جالپى ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى بويىنشا 242,3 مىڭ ادام, اقىلى نەگىزدە 256,6 مىڭ ادام وقيدى. جۇمىسشى ماماندىقتارىندا 97,7 مىڭ ادام, ورتا بۋىن ماماندىقتارىندا 401,2 مىڭ ادام ءبىلىم الۋدا. جىل سايىنعى كوللەدجدەرگە قابىلداۋ 141,9 مىڭ ادامعا جەتىپ, ونىڭ ىشىندە 82,6 مىڭ تالاپكەر مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى نەگىزىندە, 59,3 مىڭى اقىلى نەگىزدە وقۋدا. ال 9, 11-سىنىپ تۇلەكتەرىنىڭ جۇ­مىسقا ورنالاسۋىن تالدا­عان مالىمەت ناتيجەسىنە ءۇڭىل­سەك, 136 مىڭ ۇمىتكەردىڭ جوعا­رى سىنىپتارداعى وقۋىن جالعاس­تىراتىنىن, جوعارى وقۋ ورىندارىنا 73 مىڭ تۇلەكتىڭ قابىلداناتىنىن, كوللەدجدەرگە 117,5 مىڭ تالاپكەردىڭ باراتىنىن, 0,5 مىڭ ازاماتتىڭ اسكەرگە شاقىرىلاتىنىن, 16,6 مىڭ ادام­نىڭ بىلىكتىلىكسىز جۇمىسقا تۇراتىنىن, 4,8 مىڭ ادامنىڭ جۇمىسقا تۇرمايتىنىن كورسەتتى. ستاتيستيكا كوميتەتىمەن بىرگە جۇمىسسىز جاستار بويىنشا تالداۋ جۇرگىزىلگەن. 2016 جىلعى 2 توقسانداعى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكامىزدا 15 پەن 45 جاس ارالىعىنداعى جۇمىسسىز جانە ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتاردىڭ ىشىنەن بىلىكتىلىگى جوقتاردىڭ سانى 587,2 مىڭ ازاماتتى قۇراعان. ەلباسى تاپسىرماسىن ورىن­داۋدا قانداي ماسەلەلەر بار دەگەندى وي ەلەگىنەن وتكىزەر بول­ساق, ءبىرىنشى, كوللەدج­دەردەگى جۇ­مىسشى جاستار مامان­دى­عىندا وقيتىندار 19,6% پايىزدى قۇرايدى. بۇل ەڭبەك نارى­عىنىڭ سۇرانىسىنا سايكەس كەلمەي­تىنى اقيقات. ەكىنشى, جالپى كونتينگەنتتىڭ 52 پايىزى اقىلى نەگىزدە ءبىلىم الۋدا. سونىمەن بىرگە, جىل سايىن قارجىلىق قيىندىقتارعا بايلانىستى 5 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت وقۋدان شىعىپ قالادى. بۇل دا ويلانۋعا تۇرارلىق جاعداي. ءۇشىن­شى, 13,5 مىڭ تالاپكەردى جاتاقحانامەن قامتۋ قاجەتتىگى تۋىنداۋدا. ءتورتىنشى, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ 9, 11-سىنىپتارى تۇلەكتەرىنىڭ ىشىندە 21 مىڭ ادام بىلىكتىلىكسىز قالىپ وتىر (ولاردىڭ ىشىندە 16,2 مىڭ ادام بىلىكتىلىكسىز بولسا دا جۇمىسقا تۇرادى, 4,8 مىڭى جۇمىسسىز قالادى). بەسىنشى, 15-45 جاس ارالىعىنداعى جۇمىس­سىزدار مەن ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ 587,2 مى­ڭى­نىڭ بىلىكتىلىكتەرى جوق. ال­تىنشى, 15 مىڭنان استام ادام كوللەدجدەردەن, 40 مىڭ ادام جوعارى وقۋ ورىندارىنان قول ۇزە­تىنى تاعى بار. جەتىنشى, مەك­تەپ, كوللەدج, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرۋشىلەردىڭ مونيتورينگى ناقتىلانا قوي­ماعان. جوعارىداعى كەيبىر ماسەلەلەردىڭ سالدارى, وقۋدىڭ اقىلى بولۋى, جۇمىسشى مامانداردىڭ تارتىمسىزدىعى, جۇمىسسىز جانە جۇمىسپەن قامتىلماعان ازاماتتاردى وقۋعا بەيىمدەۋ تەتىكتەرىنىڭ السىزدىگى كۇن تارتىبىندە تۇر. وسىنى شەشۋ ءۇشىن نە ىستەۋگە بولادى, قانداي تەتىكتەردى ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك؟ ءبىرىنشى تەتىك, بارلىق نيەت بىلدىرۋشىلەردى ءبىرىنشى كەزەكتە تەگىن جۇمىسشى ماماندىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل تەتىك «ءبىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ 8-بابىنا سايكەس جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. 2017 جىلى بۇل ساناتتىڭ بولجامدى سانى 40 مىڭ ادامدى قۇرايدى. ولاردى دايارلاۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلعان, كوللەدجدەر ين­فرا­قۇرىلىمى دا جەتكىلىكتى. بۇل باعىتتاعى ستراتەگيا­لىق ماقسات جۇمىسشى مامان­دىقتارىنىڭ دايارلىعىن ارتتىرۋ. ول ءۇشىن مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا كاسىپتىك باعداردى جانداندىرۋ, جوعارى بىلىممەن بىرىكتىرىلگەن مودۋلدىك باعدار­لامالاردى ەنگىزۋ, جۇمىسشى ماماندىقتارى بويىنشا وقيتىن ستۋدەنتتەردى ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ ويلاستىرىلۋدا. بۇعان قوسا 2020 جىلعا دەيىن جۇمىسشى ماماندىقتارى بويىن­شا دايارلىقتى 136 مىڭ ادامعا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن. وسى سانات ءۇشىن ىستىق تاماق ۇيىمداستىرۋعا 13,4 ملرد تەڭگە قاجەت كورىنەدى. ەكىنشى تەتىك, ەكونوميكا جانە قۇقىق ماماندىقتارىن ەسەپكە الماعاندا, ورتا بۋىن ما­ماندىقتارىن الۋعا بارلىق نيەت بىلدىرگەندەردى تەگىن دايارلىقتان وتكىزۋ. بۇل ساناتتىڭ بولجامدى سانى 105 مىڭ ادام, ونىڭ ىشىندە 40 مىڭ ادام جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن قامتىلادى. قالعان 65 مىڭ ادامدى تەگىن وقىتۋ ءۇشىن 10,6 ملرد تەڭگە قاجەت ء(بىر ماماندى دايارلاۋدىڭ قۇنى 366 مىڭ تەڭگە تۇرادى). وقىتۋ قازىرگى كوللەدجدەر بازاسىندا ۇيىمداستىرىلادى. ءۇشىنشى تەتىك, مەرزىمى 1 ايدان 6 ايعا دەيىنگى كۋرستىق دايارلىقتا بارلىق تالاپ بىلدىرۋشىلەردى وقىتۋ. بۇل ساناتتىڭ بولجام­دى سانى 28 جاسقا دەيىنگى جۇمىس­سىزدار, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قام­تىعاندار جانە كوللەدج بەن جوعارى وقۋ ورىندارىنان شىعىپ قالعاندار ەسەبىنەن 642 مىڭ ادامدى قۇرايدى. ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالا­تاسىمەن بىرلەسىپ بارلىق ەكونوميكا سالالارى بويىنشا قىسقا مەرزىمدى مودۋلدىك باع­دارلامالار ازىرلەنبەك. وقىتۋ مەر­زىمى بىلىكتىلىكتىڭ كۇر­دەلى­لىگىنە قاراي قويىلادى. سونىمەن قاتار, جۇمىسپەن قامتىلماعان جاستاردى قور­عانىس مينيسترلىگى ارقىلى اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپتەر بازاسىندا ازىرلىكتەن وتكىزىپ, اسكەري بيلەت بەرۋمەن قوسا 35 ماماندىق بويىنشا اسكەري-تەحنيكالىق ماماندىقتار الۋعا تارتۋ. ول ءۇشىن ءاتم قاجەتتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە كادرلىق قامتاماسىز ەتىلگەن. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ جۇمىس­پەن قامتىلماعان جاستار سانىن ازايتۋ ماقساتىندا قازىرگى ووك بازاسىندا, سونىمەن قاتار, كوللەدجدەر بازاسىندا جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىن جۇمىسشى بىلىكتىلىكتەرىمەن قامتۋ جوسپارلانۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋب­ليكادا 20 مىڭنان استام مەكتەپ وقۋشىلارى 29 ووك ءبىلىم الادى. وقۋ اياقتالعاننان كەيىن مەملەكەتتىك ۇلگىدەگى كۋالىك بە­رىلەدى. ەڭبەك كودەكسىنىڭ 32-با­بىنا سايكەس بۇل قۇجات ەڭبەك شار­تىن جاساۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, الدا ايت­قان جوباعا قاتىسۋشىلار سانى­نىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ارقاي­سىسى 200 ورىنعا ارنالعان 79 جاتاقحانا قۇرىلىسى قاجەت. بۇل ماقساتتارعا جىل سايىن 14,5 ملرد تەڭگە كەرەك. جالپى, جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2017 جىلعا 36,5 ملرد تەڭگە قاجەت بولىپ تۇر. وسى ارادا سول جوباعا قاتىسۋ ءۇشىن ماقساتتى توپتار انىقتالۋى ءتيىس. تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم الۋ ءۇشىن ناقتى ءىس بەلگىلەۋ ويلاستىرىلۋدا. ول, بىرىنشىدەن, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ 9, 11 سىنىپ بىتىرۋشىلەرىن, ەكىنشىدەن, نەگىزگى جانە جالپى ورتا ءبىلىمى بار ازاماتتار, ۇشىنشىدەن, جۇمىسشى بىلىكتىلىكتەرى جوق 28 جاسقا دەيىنگى جۇمىسسىز جاستار, تورتىنشىدەن, كوللەدج­دەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنان شىعىپ قالعاندار, بەسىنشىدەن, جوبانى ەنگىزۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ, التىنشىدان, جۇمىسپەن قامتىلماعان جانە بىلىكتىلىكتەرى جوق جاستاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ, جەتىنشىدەن, جاستاردىڭ ءبىلىم الۋى, جۇمىسپەن قامتىلۋى جانە جۇمىسقا ورنالاسۋىنىڭ مونيتورينگىن ازىرلەپ, ونى ىسكە قوسۋ, سەگىزىنشىدەن, مۇددەلى مەم­لەكەتتىك, جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگاندارمەن, تجكب ديرەكتورلار كورپۋسىمەن جوبانى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن كەڭىنەن تال­قىلاۋ, تاعى باسقا ماسەلەلەر جۇيەلى اتقارىلۋى كەرەك. سوندا عانا ەلباسى جولداۋىندا كورسەتىلگەن كوللەدجدەردە تەگىن ءبىلىم بەرىپ, بىلىكتى مامان دايىنداۋ جۇمىسى مۇلتىكسىز جۇزەگە اساتىن بولادى. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»