جەتى قاراقشى شومىشتەنىپ, اي نۇرى ىرىگەن سۇتتەي ىدىراپ, ءتۇن ەتەگى ءتۇرىلىپ, بوزالا تاڭ بەلگى بەرە باستاعان ۋاقىت ەدى. توسەگىنەن تۇرسىمەن تاس قابىرعانى تايانىش ەتىپ, تەرەزەنىڭ الدىنا كەلدى. جەپ-جەڭىل, جۇپ-جۇقا پەردەلەردى ىسىرىپ, ساۋساقتارىنىڭ ۇشىمەن تەرەزەنىڭ اينەگىن سيپالاپ كورىپ: «ە, تاڭ اتىپ كەلەدى ەكەن عوي, ءتاۋبا, تاعى ءبىر جارىق كۇن ادامدارعا نۇرىن توگەدى» دەپ ىشتەي شۇكىرشىلىك ەتتى. ءۇنسىز مۇلگىگەن تاس قابىرعا – تاستاي قاتتى تايانىش. تاستاي قاتتى تايانىشتى تايانىپ جۇرگەلى ەلۋ سەگىز جىل.
الاكەۋىمدە ۇل-قىزى ەسىنە تۇسكەن. ساعىنىپ جۇرگەن شىعار, ءسىرا. بۇل دا ساعىنادى. تاستاي قاتتى تايانىش تاس قابىرعانى دەمەۋ ەتىپ اس ۇيگە جەتكەنشە قانشا ۋاقىت. سول ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءوزى جالعىز ءسات جارقىن بەينەلەرىن كورۋ باقىتى بۇيىرماعان پەرزەنتتەرىنىڭ پوشىمى كوكىرەگىندە تۇرىپ الدى. ءدال ءجۇرەكتىڭ باسىنا شەر بولىپ, شەمەن بولىپ ءالدەنە بايلانىپ قالعانداي. ءيا, ولار دا ساعىناتىن شىعار. تاس قابىرعا – تاستاي قاتتى تايانىش.
دامەش قالكەشقىزى بەستوبە ەلدى مەكەنىنىڭ تۋماسى. جارىق كۇننىڭ جالقىن ساۋلەسىن كورگەن-كورمەگەنى ەسىندە جوق. ەسىندە قايدان قالسىن, تۋعاننان سوڭ نەبارى ءۇش كۇن وتكەننەن كەيىن سۋ قاراڭعى سوقىر بولىپ قالعان. وتباسى كەيىن 1960 جىلداردىڭ باس كەزىندە سول كەزدەگى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنا قاراستى «چاپاەۆ» كەڭشارىنا كوشكەن. جەتى جاسىندا قاراعاندى قالاسىنداعى زاعيپتار مەكتەبىندەگى وقۋعا مۇمكىندىك تۋعان ەكەن, تەك اناسى تابان جولىن تابا المايتىن تىرناقتاي قىزىن قاسىنان ۇزاتقىسى كەلمەگەن.
1988 جىلدان بەرى كوكشەتاۋ قالاسىندا تۇرادى. جاراتقان يە دە شەبەر عوي, ءدال وزىندەي تۋماي جاتىپ تاعدىردان تەپەرىش كورگەن زاعيپ سەيىلحان ەسىمدى ازاماتپەن شاڭىراق كوتەرگەن. ول كەز ءومىرىنىڭ ەڭ ءبىر جارقىن, شۋاقتى شاعى ەدى. شۋاق ءزاۋلىم كوكتەگى كۇن نۇرىنان ەمەس, جان جارى سەيىلحاننىڭ جۇرەگىنەن سەبەزگىلەگەن. انىق كۇندىكىندەي بولماسا دا, دامەش ءۇشىن ءبىر كەمدىگى جوق, بويىنداعى الپىس ەكى تامىرىن قۋالاي اققان قىزىل قاندى قىزدىراتىن, ءومىردىڭ وكپەك جەلىنە تونعان جان جۇرەگىن شىمىرلاتا تولقىتىپ, ديدارىن الاۋ-جالاۋ قۋانىشتىڭ لەبىمەن ارايلاتا اجارلاندىرار كەزەڭ ەدى. اتتەڭ نە كەرەك, باقىتتى شاق تا ولشەۋلى ەكەن. ول كەزدە سۇيەنىشى تاستاي قاتتى تاس قابىرعا ەمەس, سەيىلحان بولاتىن. ارتىندا سەيىلحاننىڭ كوزىندەي بولماسا دا وزىندەي ۇل مەن قىزى قالدى.
بۇل دۇنيەدە كورگەن تەپەرىشىڭنىڭ ءبارى سىناق دەيدى عوي. سىناق قاتاڭ, قاتال بولعان جاقسى دەسە-ءدى. جاقسىلىق ەشقايدا قاشپايدى, تۇبىندە ءبىر كورەسىڭ, ءۇمىتىڭ ۇزىلمەسىن دەپ جۇباتادى الدەكىمدەر. دامەش بولسا سول سىناقتى الدەقاشان تاپسىرعان. تولىعىمەن, ءتىپتى, ارتىعىمەن. تولايىم, تەگىس! سوندا دا ءبىر ءسات مويىعان ەمەس. قايتا ءومىردىڭ قاتال سىناعى قاراقان باسىنا تۇسكەن سايىن شاربولاتتاي شىڭدالىپ, قايسارلانا تۇسەتىندەي. قىر باسىندا جايقالىپ قىزىل گۇل وسپەي مە, جەلدىڭ ءوتىندە. تامىرىنان ءنار العان قىزىل گۇل قارا داۋىلدىڭ ۇدەي سوققان ەسىرەك ەكپىنىنە شىداپ تۇرار ەدى. ال مۇنىڭ ءنارى كەلەر كۇنگە دەگەن ءۇمىتى. ءۇمىتتىڭ ءجىبى ۇل مەن قىزىنىڭ بولاشاعىنا بايلانعان. مەن كورمەگەن جاقسىلىقتى, مەن كورمەگەن قۋانىشتى سولار كورسە ەكەن دەپ تىلەيدى. سول ءۇمىت قوي جەل-قۇزدىڭ ەكپىنىنەن قورعاپ كەلە جاتقان.
قانشاما جىلدان بەرى «قازاق سوقىرلار قوعامى كوكشەتاۋ وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورنى» جشس-ىندە تىگىنشى بولىپ ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتىر. ەندى جالعىز دامەش ەمەس, تاعدىرى ۇقساس, مۇڭى ورتاق مىسكىندەردىڭ جايى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا كەتەلىك. الدىمەن دەرەك: كاسىپورىن 1959 جىلى حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن قۇرىلعان, وعان دەيىن بۇل ۇيىم بۋراباي باۋرايىنداعى قوتىركولدە بولىپتى. ءبىرىنشى, ەكىنشى توپتاعى سوقىرلاردىڭ باسىن قوسىپ ەڭبەك ەتكەن. 1979 جىلى تاۋار ءوندىرۋ جوسپارى 2 ميلليون 250 مىڭ تەڭگە بولسا, بۇلار بەلگىلەنگەن مەجەدەن اسىرا ورىنداپ, 2 ميلليون 385 مىڭ تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. ءدال سول ۋاقىتتاعى اقشانىڭ قۇندىلىعىمەن مولشەرلەگەندە وتە كوپ قارجى.
1984-1985 جىلدارى كوكشەتاۋ قالالىق پارتيا جانە اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىنا بىرنەشە مارتە يە بولعان. كاسىپورىندا كوممۋنيستىك ەڭبەكتىڭ 180 ەكپىندىسى جۇمىس ىستەپتى. قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن الدەنەشە رەت ماراپاتتالعان. رەسپۋبليكالىق جارىستا ءتورت مارتە ءبىرىنشى ورىن العان.
ال بۇگىندە نارىق جاعدايىندا ەڭبەك ەتۋدە. ون ەكى مۇشەسى ساۋ ادامنىڭ ءوزى اقباس تولقىندارىن اسپانعا اتقان الاپات تەڭىز ىسپەتتى نارىقتىڭ ايدىنىندا ءبىر جاپىراق جاڭقاداي جاعالاۋعا شىعىپ قالىپ جاتقاندا, وڭ-تەرىسىن باجايلاي المايتىن, قيانداعى تۇگىل تابانىنىڭ استىنداعىنى كورە المايتىن زاعيپتاردىڭ جايى قيىن-اق.
– ماسەلەن, ءبىز ماتراس تىگەمىز. ءبىزدىڭ ءونىمدەرىمىز اۋرۋحانالارعا, قۇرىلىس مەكەمەلەرىنە, اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمدارىنا, وقۋ ورىندارىنا قاجەت. قازىر دايىن ءونىمنىڭ بارلىعى تەندەر ارقىلى وتكىزىلەدى عوي. شيكىزات قىمبات بولعان سوڭ, ءونىمىمىزدىڭ وزىندىك قۇنى قىمباتتاپ كەتەدى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك, ماتراس تىگۋ ءۇشىن ماقتا قاجەت. ماقتانىڭ ءبىر كيلوسىنىڭ قۇنى وڭتۇستىكتە 200 تەڭگە تۇرسا, بىزدە 500 تەڭگە تۇرادى. ءبىر ماتراسقا 8 كيلوعا جۋىق ماقتا كەرەك. ماتا دا سولاي. اينالىپ كەلگەندە, تەندەردەن ۇتىلىپ قالامىز. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ كىشكەنتاي كاسىپورىننىڭ ءونىمى تىگىن فابريكالارىمەن باسەكەلەسە المايدى. ولار ءونىمدى كوپ شىعارعاندىقتان, باعاسىن ارزانداتا الادى. ال ءبىزدىڭ زاعيپتار بار شارۋانى قولمەن اتقارعان سوڭ, ءونىمدى ازداۋ ءوندىرىپ, ارزانعا ساتا المايدى,–دەيدى كاسىپورىن ديرەكتورى باتىرحان احمەتوۆ,–راس, جەڭىلدىكتەرىمىز بار. دەگەنمەن, قيىندىقتى دا جاسىرماي ايتۋ كەرەك شىعار. مۇنداي جەڭىلدىكپەن جالعىز ءبىز عانا ەمەس, 150-گە جۋىق ۇيىم جۇمىس ىستەيدى. تاپسىرىس ءتۇسىپ, جۇمىس بولسا, زاعيپ جاندار ۋاقىتپەن ساناسپاي, ءتىپتى, سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى دە جۇمىس ىستەي بەرەدى. ادەتتە جىلدىڭ باسىندا مەكەمەلەر قارجىلاندىرىلعانشا جۇمىس بولماي, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرامىز. سول كەزدە قيىن. قازىر كاسىپورىن ەسەبىنەن جۇمىسقا شىققان كۇندەرىنە ارنايى بۇيرىق شىعارىلىپ, 200 تەڭگەدەن تولەپ وتىرمىز. تىم بولماسا, جولاقىسىن اقتاسىن دەپ.
ايتۋلارىنا قاراعاندا, ءونىم ساپاسىنا وكپە جوق. ويتكەنى, زاعيپتار تىككەن بۇيىمدارىن قولدارىمەن سيپالاپ وتىرىپ, قىرىس-تىرىسىن جازىپ, ماقتاسىن تۇتەتىپ, ابدەن بابىنا كەلتىرىپ تىگەدى. سوندىقتان, بۇلار تىككەن ماتراستىڭ بۋىلتىق-بۇدىرلارى بولا قويمايدى. تىگىن تسەحىنداعى تىگىنشىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قالا تۇرعىندارى بازاردان ساتىپ العان بۇيىمدارىنىڭ كەم-كەتىك جەرلەرىن وسىندا اكەلىپ جوندەتەدى ەكەن. بۇلار ەشكىمنىڭ مۇسىركەۋىن تىلەپ وتىرعان جوق, ادام اياعاننان پايدا شامالى, اللا اياسىن, سودان سوڭ بيلىك باسىنداعىلار. جالعىز-اق وتىنىشتەرى جاندارىن جالداپ ىستەيتىن جۇمىستىڭ كەرەكتىگى. سودان سوڭ ءونىمدى وتكىزەتىن جاعداي تۋعىزىلسا. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىندە مىسكىندەردىڭ دە جايى ەسكەرىلسە.
قازىر كاسىپورىندا وتىزعا جۋىق زاعيپ جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 21-ءى سۋ قاراڭعى سوقىر. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا, ادامدار اقپاراتتىڭ توقسان پايىزعا جۋىعىن كوز جانارى ارقىلى الادى ەكەن. ال زاعيپتار 40-50 پايىز اقپاراتتى ساۋساقتارىنىڭ ۇشىمەن الادى. دۇنيەنىڭ جاقسى-جامانىن دا, الدىنداعى استىڭ جىلى-جۇمساعىن, ىستىق-سۋىعىن دا, بولمەنىڭ قاراڭعى-جارىعىن دا, ادامنىڭ جاقسى-جامانىن دا, ءومىردىڭ اۋرەسى مەن كوڭىلدىڭ ساۋلەسىن دە ساۋساقتىڭ ۇشىمەن اجىراتىپ ۇيرەنگەن.
– بىزگە قاراعاندا ساقاۋ مەن ساڭىراۋدىڭ كورگەن كۇنى جاقسى, – دەيدى دامەش قوڭىروۆا, ولار ەستىپ, سويلەي الماسا دا, كورە الادى عوي. جارىق دۇنيەنىڭ جارقىن ساۋلەسىن جالعىز-اق رەت كورگەنگە نە جەتسىن شىركىن! مەن ءوزىمنىڭ ۇلىم مەن قىزىمنىڭ دا ءتۇرىن ءبىر كورگەن ەمەسپىن عوي.
كورشىسى مۇڭلىق اپايدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, پىسىرگەن باۋىرساعىنىڭ ەكى جاعى بىردەي. ال پالاۋدى قالاي باسادى. ءۇيىنىڭ ءىشى قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي جايناپ تۇر, كولدەنەڭ جاتقان ءبىر بۇراۋ جوق.
كاسىپورىندا كوركەمونەرپازدار ءۇيىرمەسى جۇمىس ىستەيدى. ءاربىر مەرەكەنى ءوز ءالدەرىنشە ءايباتتاپ, ادەمىلەپ اتاپ وتەدى. جىر جاتتاپ, ءان سالاتىندارى قانشاما. كوزدەرى كورمەگەنمەن, كوكىرەكتەرى وياۋ عوي. كورگەنىمەن وقىمايتىن, كوڭىلگە توقىمايتىن كوكىرەگى سوقىرلار قانشاما. ولارعا قاراعاندا زاعيپ جانداردىڭ رۋحاني الەمى كوش ىلگەرى.
ايتقانداي, ۇل مەن قىزىنا جوعارى ءبىلىم اپەرىپتى. ءوسىرىپ جەتكىزگەن. وڭاي ەمەس, ارينە. قيىندىق ءسابي جارىق دۇنيەگە كەلگەن كەزدەن باستاپ شىرىلداعان شارانامەن بىرگە اتويلاپ جەتكەن. قىزىن ومىرگە اكەلگەندە كەۋدەسىنەن ءسۇت شىقپاي قالعان. ءوزى زاعيپ بولسا, ءسابيدى اسىرايتىن ءسۇتى بولماسا, نە بولعانى. ادەتتە, ارنايى ءتارتىپ بويىنشا ءۇش جىلعا دەيىن انا مەن ءسابيدى اجىراتادى ەكەن. ال بۇل بولسا كونە الماعان, كونبەگەن. كىشكەنتاي شاقالاقتى قوينىنا تىعىپ, اۋپىرىمدەپ الىپ شىققان. باقپاق, ءوزى باقپاق. جان جۇرەگىن جىلىتقان, تار قۇرساعىن كەڭىتكەن, ءيىسى مۇرىن جاراتىن ءسابيىن قالاي تاستاپ كەتەدى. ءتىپتى, انا ءسۇتى بولماسا دا. انا ءسۇتىنىڭ ورنىنا قانت سالىپ سۋ بەرگەن. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ كارتوپ ءپىسىرىپ, ونى ەزىپ, ءسال سۇيىقتاۋ قىلىپ اۋزىنا تامىزعان. ءسويتىپ وسىرگەن. قىز بوي جەتىپ ءوسىپ, وزگە وشاقتىڭ وتىن جاعىپ كەتتى. ۇل ەر جەتىپ ءوسىپ, ءوز ءورىسىن تاپتى. بۇل بولسا تاس قابىرعانى تايانىش ەتىپ ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر. تاس قابىرعا – تاستان بەرىك تايانىش.
بايقال ءبايادىلوۆ
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
بەرىك ەسكەنوۆ
اقمولا وبلىسى
