تۇرمىستىق مادەنيەت دەڭگەيى قانداي؟

«تەاتر كيىم ىلگىشتەن باستالادى» دەپ ونەردىڭ قاسيەتتى ورداسىنداعىلار كيىم ىلگىشكە دەيىن ءمان بارەدى. سول ءتارىزدى جالپى قوعام مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىن كورسەتەتىن, بىلاي قاراعاندا ونشا ءمان بەرىلە بەرمەيتىن, ال سىرت كوزگە تىم وعاش, كوزگە ۇراتىن جايت­تار كوپ-اق. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ابىز اقساقال ومىربەك بايگەلدىدەن العان «...بەسگىڭدى تۇزە» اتتى سۇحباتتا ول كىسىنىڭ توكيودا بۇرىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وقىعان جاپون قىزىنىڭ ايتقانىن كەلتىرگەنى بار. سوندا شەتەلدىك «ءبىرىنشى, سىزدەردىڭ قوناقجايلىلىقتارىڭىزدىڭ ارقاسىندا كوپ ۇيلەردەن ءدام تاتتىم. ءبىزدىڭ جاپونداردىڭ ەڭ بايى ءۇي ىشىندەگى دۇنيە-بۇيىمداردى ونداي جينامايدى. سوندا كورىپ, وي وتە باي تۇرادى ەكەن عوي, كەرەمەت قوي دەپ ويلايسىڭ. ال سول پاتەرگە كوتەرىلەردە باسپالداقپەن ورلەپ كەلە جاتقانىڭىزدا سىزىپ, شي­ماي­لانعان, شاشىلىپ, شاڭ باسقان ىڭعايسىز كورىنىسكە كەز بولاسىز. سوسىن سىزدەردەگى ءبىر ۇيات ماسەلە دارەت الىپ, جۋىناتىن جەرلەرىڭىز ەكەن. جاپوندار ونى جالتىراتىپ قويادى, كۇنىگە بالەن رەت جۋىلىپ, ورامالدارىن سايلاپ, جۋى­ناتىن سابىنىن دايىنداپ, ونىڭ تازالىعىنا ۇلكەن ءمان بەرەدى, ەڭ كۇتىپ ۇستايتىن جەرىنىڭ ءبىرى سول. ال سىزدەردە قالاداعى قوعامدىق, اسىرەسە, سىرتتاعى, جول بويىنداعى اجەتحانالاردىڭ ىشىنە كىرمەك تۇگىل, ماڭايىنان جۇرە الماي­سىز. وعان اياق اتتاپ باسۋعا مۇمكىن ەمەس», دەدى. سودان, مەن ەلگە ورالعان سوڭ, جول بويىنداعىلارىنا ادەيى بارىپ كور­دىم. كورگەنىم ول ايتقاننان دا جا­مان بولىپ شىقتى. قازىر جولاۋشى كوبەيدى, ادام توقتاماي تۇرمايدى, ال ونىڭ اراسىندا شەتەلدىك تۋريستەر, ىسكەرلەر قاراسى مولايدى. مۇنداي اجەتحانالاردى كورىپ تۇرىپ ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەلدى ماقتاي قويمايتىنى ايدان انىق. سوندىقتان بۇل بۇگىن دەمەي, ەرتەڭ دەمەي تەزىرەك قولعا الىپ, تارتىپكە كەلتىرەتىن جۇمىس ەكەن», دەگەنى بار. جۋىردا جەتىسايدا (وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسى) قۇنى 3 ميلليون تەڭگەلىك قوعامدىق دارەتحانا سالىنىپتى. سول سان-ساققا جۇگىرگەن اڭگىمەنىڭ تاقى­رىبىنا اينالدى. جاقتاعاندار دا بار, داتتاعاندار دا بار. ماسەلەن, الەۋمەتتىك جەلى بەلسەندىسى داۋلەت سەرىكبايدىڭ «اسىرەسە, كوشەدە جۇرگەندە قيىن, قايدا بارارىڭدى بىلمەيسىڭ, اقىلى ونداي ورىندار كوبەيسىن, باعاسى تىم قىمباتتاماسىن», دەگەنىن جۋر­ناليست جومارتبەك نۇرمانوۆ قول­داپ, «دارەتحا­نا – اعزاداعى اس قورى­تۋدان قالعان قالدىقتاردى, بۇيرەكتەن سۇزىلگەن ءزاردى شىعاراتىن ورىن عانا ەمەس, دارەت الا­تىن, جەڭىل-جەل­پى جۋى­نىپ, ءۇستى-باسىڭدى رەتكە كەل­تىرەتىن, ايناسى مەن سۋى بار تازا ورىن بولۋى كەرەك. قازىر اۋىل مادە­نيەتى دە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. اۋىل­دىقتار دا سەپتيك ورناتىپ, ونى ءۇيدىڭ ىشىنە كىرگىزىپ جاتىر. دارەتحانا دا مونشا سياقتى, تازالانۋ نىسانى بولۋى كەرەك. سوندىقتان, بۇل كۇلكىگە اينالدىراتىن تاقىرىپ ەمەس. داۋلەت سەرىكباي سونى باسقا قىرىنان سىنعا الىپ وتىر. كوشەلەردە, كوپشىلىك كوپ شوعىرلاناتىن ورىنداردا, ءدامحانا, اسحانالاردا دارەتحانا (اجەتحانا ەمەس) بولۋى مىندەتتى. ءححى عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدى ۇمىتپايىق. اۋىل مەك­­تەپ­تەرىندەگى دارەتحانالاردى ىشكە ەن­گىزۋ قاجەت. جانە ول سۋى بار, تازا بو­لۋى كەرەك», دەيدى. قارسىلاستار دا بار, وندايلار سەپتيككە كەتكەن قايران اقشا-اي, سول اقشانى شىن مۇقتاجدارعا بەرسەيشى ودان دا, دەپ اقشانىڭ تىم كوپ جۇمسالۋىنا كۇمانمەن قارايدى. قاراجاتتىڭ جۇمسالۋىنا قاتىستى استانادا جابىق ايالدامالار سالىنعاندا دا ءبىراز ءسوز بولعان. وسى كۇنگە دەيىن 30 شاقتىسى پايدالانۋعا بەرىلىپ, قالا تۇرعىندارىنا ارقانىڭ سۋىق قىسىندا تاماشا ىق, پانا بولۋدا. ارقايسىسىنىڭ ورناۋىنا شامامەن 7 ميلليون تەڭگە جۇمسالىپتى. ءبىر قاراساڭ, قىرۋار اقشا. بىراق, جاۋراپ, سۋىققا ۇرىنىپ, قانشاما ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا كەلەتىن زيانىن ويلاساڭ, كەتكەن قاراجات ءدال ءوز ورنىنا جۇمسالعانداي كورىنەدى. دارەتحانا دا سونداي قاجەتتىلىك. ول –تازالىق, ول – دەنساۋلىق. دارىگەرلەر ءتۇرلى جۇقپالى اۋرلاردىڭ باسىم ءبولى­گىنىڭ سانيتارلىق-گيگيەنالىق تازا­لىقتى ساقتاماۋدان بولاتىنىن ايتادى. جانە ول – مادەنيەت. نەشە جەردەن اسىل تاس تاعىنىپ, قىمبات كيىم كيىپ, نەشە ءتۇرلى ءىلىم-ءبىلىمدى يگەر, ونەرلى بول, ال بارار جەرىڭ جيىركەنىشتى بولسا, وندا سەنىڭ مادەنيەتىڭنىڭ دەڭگەيى دە سونداي بولعانى. جوعارىدا ايتقانداي, اسىرەسە, جولعا شىققان جولاۋشىعا وتە قيىن. اياق باسار جەر تاپپاي, ءيىسى الەمدى العان دارەتحاناعا ازەر كىرەسىڭ. قانشا جەردەن ءسۇرتىنىپ-قاعىنىپ شىقساڭ دا الگى ءيىس سەنىمەن ەرىپ شىققانداي ءوز-وزىڭنەن جي­رە­نەسىڭ. تازالىعىن, مادەنيەتىن ايت­­پا­عاندا, مۇسىلمانشىلىق جولدا سونداي لاس جەرلەردە جىن-پەرى اتاۋلى ورنىعادى دەيدى. بويىڭا جابىسىپ شىقسا قالاي قۇتىلارسىڭ. باعاسى قىم­باتتاۋ ەكەن دەمەسە, جەتىساي جۇرتى ۇلگى كورسەتىپتى. جەلگە ۇشپاي, شەكارادان اسىرىلىپ قىمقىرىلماي, ەل اقشاسى ءوز كادەسىنە جاراسا, كانە. انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»