عىلىم اقساقالى

زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور وزەكە جەكەباەۆتىڭ كريمينولوگيا سالاسىنداعى اتاق-داڭقى الەمدىك سيپات العالى قاشان. بۇعان كريميناليست عالىمداردىڭ ونىڭ كوپتەگەن ەڭبەكتەرىنە جاساعان سىلتەمەلەرى كۋالىككە جۇرەدى. عالىمنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى تالاي-تالاي تەكتى تۇلعالاردى تۇلەتكەن سەمەي توپىراعى. جاستىق داۋرەنى سۇراپىل سوعىس جىلدارىنا تۇسپا-تۇس كەلىپ, ەرتە ەسەيگەن. ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن قابىلەت-قارىمىن بارىنشا تانىتاتىن قالاۋلى قىزمەتشى, بىلىكتى مامان بولۋعا تالپىنعان. 1948 جىلى قازاق كسر ادىلەت مينيسترلىگى جانىن­داعى ەكى جىلدىق زاڭ مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ ەڭبەك جولىن الماتى وبلىسىنىڭ بالقاش, قاسكەلەڭ اۋداندارىنىڭ ىشكى ىستەر سالاسىندا حالىق تەرگەۋشىسى بولىپ باستاعان. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە الماتى مەملەكەتتىك زاڭ ينس­تيتۋتىندا وقىپ, 1953 جىلى ونى ويداعىداي ءتامامدايدى. زەردەلى جاس مەملەكەتتىك ەمتيحان كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, لەنينگرادتىق عالىم ا.ۆ.مۋحين سىندى مامان, عالىمداردىڭ ىقپالىمەن عىلىمنىڭ قيا شىڭىنا جول تارتادى. ماسكەۋ قالاسىندا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقي ءجۇرىپ, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور ۆ.م. شۋرشالوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «داۋ-جانجالداردى بەيبىت جولمەن شەشۋدەگى بۇۇ باس اسسام­ب­لەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇزىرەتى جانە ءرولى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جازىپ, ونى 1958 جىلى ءساتتى قورعاپ شىعادى. 1975 جىلى اكادەميك ۆ.ن.كۋدرياۆتسەۆتىڭ عىلىمي كەڭەس­شىلىگىمەن كسرو باس پروكۋرا­تۋراسىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىندا «قىلمىسكەردىڭ جەكە باسىن جانە قىلمىستىق مىنەز-قۇلقىن كريمينولوگيالىق تۇرعىدا وقىپ-زەرتتەۋ» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا­سىن قورعاعان سوڭ, 1958-1966 جىلدارى كسرو عا فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىندا كىشى, اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولدى, 1966-1994 جىلدار ارالىعىندا وسى ينستيتۋتتىڭ قىلمىستىق-قۇقىقتىق عىلىمدار ءبولىمىن باسقاردى. ون جىلدان استام ۋاقىت قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ينستيتۋتىنىڭ (الماتى ق.) قىلمىستىق قۇقىق جانە كريمي­نولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. 2005 جىلدان قازىرگى تاڭعا دەيىن استانا قالا­سىنداعى قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىلمىستىق, قىلمىستىق-اتقارۋشىلىق قۇ­قىق جانە كريمينولوگيا كا­فەدراسىنىڭ پروفەسسورى بولىپ كەلەدى. عالىم ءو.س.جەكەباەۆ رەس­پۋب­ليكاداعى كريمينولوگيا عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن سالۋ­شىلاردىڭ ءبىرى. ۇزاق جىلداردان بەرى ستۋدەنتتەرگە, ماگيس­ترانتتارعا جانە دوكتورانتتارعا قىلمىستىق قۇقىق (جالپى ءبولىم), كريمينولوگيا, شەت ەلدەردىڭ قىلمىستىق قۇقىعى, زاماناۋي كريمينولوگيانىڭ ماڭىزدى ءما­سەلەلەرى, ت.ب. بويىنشا ءدارىس بە­رەدى. ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, سونداي-اق, رەسەي, بەلارۋس جانە باس­قا مەملەكەتتەردە سۇرانىسقا يە. وزەكە سۇيكىنباي ۇلى قازاق­ستاننىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلارىن دايارلاۋ ىسىنە دە ەسەپسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن م.س.نارىكباەۆ, ر.ت.نۇرتاەۆ, ق.ج.بالتاباەۆ, ت.ب. كورنەكتى عالىم-زاڭگەرلەر عىلىم جولىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستادى. ولاردىڭ بارلىعى دەر­لىك كەيىندە عىلىم دوكتورلارى اتاندى. جازىپ, جاريالاعان عىلى­مي ەڭبەكتەرىنىڭ جالپى سانى 180 باسپا تاباقتان اسادى. عى­لى­مي ىزدەنىستەرىنىڭ نەگىزگى سالا­لارى – كريمينولوگيا مەن قىل­مىستىق قۇقىقتىڭ تەو­ريالىق, مەتودولوگيالىق جانە پراكتيكالىق پروبلەمالارى. 1987 جىلى جارىق كورگەن «قىل­مىستىڭ جاي-جاپسارى جانە قىلمىستىق جاۋاپتىلىق» اتتى كىتابى قازاقستاندىق كريمينولوگيانى دامىتۋدا ۇلكەن ءرول اتقارادى. عالىمنىڭ «قىلمىس­تىق مىنەز-ق ۇلىقتىڭ الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق اسپەكتىلەرى» اتتى ەڭبەگىندە ايشىقتالعان كريمينولوگيانىڭ الەۋمەتتىك پسيحولوگيامەن تىعىز بايلانىسى بار دەگەن تۇجىرىمى كري­مينولوگيا عىلىمىنداعى جاڭا ۇستانىم ەدى. پروفەسسور ءو.س.جەكەباەۆتىڭ تەوريالىق وي-تۇيىندەرى قىلمىستىق زاڭنا­ما جانە سوت تاجىريبەسىندە دە كورىنىس تاپقان. ول تمد ەلدە­رىنىڭ ۇلگىلىك قىلمىستىق كودەكسىن (1995 ج.), سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەكسىن (1997 ج.) ازىرلەۋشىلەردىڭ ءبىرى بولدى. «سوروس-قازاقستان» حالىقارالىق قورىنىڭ گرانت يەگەرى رەتىندە 2001 جىلى كورپوراتيۆتىك قۇقىق­تانۋ بويىنشا العاش بولىپ كىتاپ دايىنداپ شىعاردى. زەردەلى عالىمنىڭ يدەيالارى زاڭگەرلەر قوعامداستىعى تاراپىنان قاشاندا وڭ باعاسىن الىپ كەلەدى. الىس-جاقىن شەت ەلدەردىڭ ماڭدايالدى عالىمدارى وزەكە سۇيكىنباي ۇلىنىڭ اتاق-داڭقىنا جاقسى قانىق, ايتقان, بىلدىرگەن وي-پىكىرلەرىنە تاق تۇرادى. ەلىمىز ەگەمەندىك العان سوڭ, وتاندىق زاڭنامالاردى تاۋەلسىز ەل تالاپتارىنا ساي جاڭادان جۇيەلەۋ, ءوز باعىتىمىز بويىنشا سارالاۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. عاسىرلار توعىسىندا ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىندا ءجيى بولۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ىزدەنىس ورىسىمىزگە وراي زاڭ سالاسىنىڭ كوريفەيلەرى سانالاتىن سانداعان ءىرى عالىمداردىڭ الدىن كوردىك. قازاقستاندىق جاس عالىمدار ءۇشىن ۇلكەن عالىمداردىڭ پىكىرى اسا ماڭىزدى, ونى ورتالىقتاعىلار دا قاجەت ەتەدى. سوندا ا.ۆ.ناۋ­موۆ, ن.ۆ.كۋزنەتسوۆا, گ.ا.كري­گەر, ۆ.ن.كۋدرياۆتسەۆ سىن­دى عۇلاما عالىمداردىڭ «بىزگە جە­كە­­باەۆتىڭ پىكىرى بولسا جە­تىپ جاتىر» دەگەنىنە سان كۋا بولعا­­نىمىز بار. بۇل دا بولسا, عالىمنىڭ ولشەۋسىز ابىروي-بەدەلىن بىلدىرسە كەرەك. عالىم اعامەن جەكە تانىس­تىعىم عىلىمنىڭ قيا جولىنا تۇسكەن كەزەڭنەن باستاۋ الادى. زاڭ سالاسىنا ەندى عانا دەن قويىپ, تەوريالىق تەرەڭ ءبىلىم الا باستاعان تۇستا بىزگە سول كەزدەگى ساناۋلى عانا عا­لىم-مامانداردىڭ وقۋلىق-كىتاپتارى قاتارىندا وزەكە سۇيكىنباي ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى دە ءوزىنىڭ ەركىن پايىمداۋلارىمەن, زاڭ-قۇقىق سالاسىن ىزگىلەندىرۋگە قاتىستى وي-ۇسىنىستارىمەن ەرەكشە نازار اۋدارتقان ەدى. ول تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرىنا ورنىعىپ, ەگەمەن ەل رەتىندە دەربەس دامۋدىڭ سارا جولىنا ءتۇسىپ جاتقان تولعاقتى 90-شى جىلداردىڭ باس كەزى ەدى. بارلىق مەملەكەت قۇرىلىمى جاڭاشا باعىت الىپ, تىڭنان تۇرەن سالىپ جاتقان تۇستا قاشاننان قاعاجۋ كورىپ كەلە جاتقان اينالايىن انا ءتىلىمىزدىڭ بوساعاداعى باسىن تورگە شىعارۋ, شىن مانىندە, مەملەكەتتىك دەڭگەيگە كوتەرۋ مىندەتى دە الدا تۇردى. ول ءۇشىن قازاق ءتىلى كەڭسە ءتىلى, عىلىم-ءبىلىم ءتىلى, كۇندەلىكتى قولدانىس تىلىنە اينالۋى كەرەك ەدى. وسى ورايدا, وزەكە اعا دايىندىق ۇستىندەگى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى مەملەكەتتىك تىلدە جازىپ شىقساڭ قايتەدى دەپ ۇسىنىس جاسادى. سودان مەن بىردەن تاۋەكەلگە بەل بۋدىم دا, عىلىمي جۇمىسىمدى قازاق تىلىندە ورىنداپ شىقتىم. عىلىمي ەڭبەك مەملەكەتتىك تىلدە ءبىرىنشى رەت قورعالعان تولىمدى دۇنيە رەتىندە لايىقتى باعاسىن الدى. وزەكە سۇيكىنباي ۇلى قور­عاۋدان سوڭ جۇمىسىما رەسمي وپپونەنت بولعان زاڭ سالاسىنىڭ زاڭعارلارى س.سارتاەۆ, ە.قايىر­جانوۆتارمەن بىرگە اق باتاسىن بەردى, الداعى ومىرىمە اقجول تىلەدى. اقساقال كۇندەلىكتى قىزمەت, جۇمىس بابىندا قانداي تالاپشىل, ىمىراسىز, قاتال بولسا, بىلايعى ومىردە سونداي جايساڭ, كىشىپەيىل, قاراپايىم. ادام بويىنداعى تازالىقتى, شىنايىلىقتى, ادال­دىقتى قاسيەت تۇتادى. كول­گىرلىك, كوز­بوياۋ­­­شىلىق ول كىسىگە مۇلدە جات. ەكەۋ­ارا اڭگىمەنىڭ شەبەرى – تەك كا­سىبي ماماندىق بويىنشا عانا ەمەس, باسقا رۋحاني-مادەني ادەبيەت­تەردى دە كوپ وقيدى, كوپ بىلەدى. ءاردايىم ويى تۇنىق, ساليقالى, تولعامدارى سالماقتى, سۇبەلى شىعىپ جاتادى. ارتىنان قارا ىلەسپەگەن, الدىنان قۋانىشتى ۇرپاعى كۇتپەگەن عالىم – عالىم بولىپ جارىتپاق ەمەس. قاي كەزەڭگە كوز سالساڭىز دا ايتۋلى عالىمدار القالى كوپتىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى دا بولا بىلگەن. وسى تۇرعىدا ءو.س.جەكەباەۆتىڭ الدىن كورگەن, ءتالىمىن العان مىڭداعان شاكىرت­تەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءبىر اۋىز لەبىز ءبىلدىرۋدى ءجون كورگەن ەدىك. قورىتا كەلگەندە, بۇگىندە 90 اتتى تۇعىرلى بيىككە كوتەرىلىپ وتىرعان ابىز اقساقالدىڭ ونەگەلى ءومىر جولى, عيبراتتى عۇمىرى حالقى ءۇشىن قاشاندا قۇندى, ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى دەپ بىلەمىز. نۇرلان دۋلاتبەكوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, زاڭ عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى