ەت دەگەندە بەت بار ما؟..

كۇن جەكسەنبى. وبلىس ورتا­لى­عىنداعى جەرگىلىكتى حالىق «جا­بىق بازار» دەپ اتايتىن ساۋ­دا ورنىنىڭ ەت ساتاتىن ءسو­رە­لەرىنىڭ ماڭى ىعى-جىعى, ءيىن ءتى­رەسكەن حالىق. انشەيىندە الۋ­شىدان ساتۋشى كوپ بولاتىن. بۇل جولى ساتۋشى از دا, تۋىرىلىپ جاتقان ەتكە تامساناتىندار كوپ. تامسانباعاندا قايتسىن, سيىر ەتىنىڭ باعاسى بۇرىن-سوڭدى جەتپەگەن دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, سوڭعى اپتالاردا كۇرت ءوستى. ءبىر كيلوسىنىڭ باعاسى 1700-1800 تەڭگە. وسىدان شامامەن ءبىر اي بۇرىن 1300-1400 تەڭگەدەن ساتىلعان. شىنىن ايتۋ كەرەك, قالا تۇرعىندارىنىڭ قازانىنا تۇسەتىن ەتتىڭ دەنى قارا مالدىكى. ادامنىڭ اسقازانىندا كەلەسى كۇن باتقانشا قورىتىلاتىن قوي ەتىنەن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى تارتىناتىندار كوپ. ول كەزدە جىلقى ەتى تىسىڭە كىرمەي, ءتۇ­سىڭە كىرەتىن. قارا مالمەن سا­لىس­تىرعاندا الدەقايدا قىم­بات-تۇعىن. سوڭعى ۋاقىتتا كە­رى­سىنشە باعا نارىعى قا­لىپ­تاس­تى. قازىر جىلقى ەتى 1500-1600 تەڭ­گە شاماسىندا. باعانىڭ بۇلايشا شارىقتاپ كەتۋ سە­بەبىن ەت ساتىپ تۇرعان ادامداردان سۇ­راپ بىلدىك. ولاردىڭ ايتۋىنا قا­را­عان­دا, ەڭ ءبىرىنشى سەبەبى, وبلىس ورتا­لى­عىنا جەتكىزىلەتىن قارا مال­دىڭ ەتىن قاراعاندىلىق الىپسات­ارلار سا­تىپ الىپ جاتىر ەكەن. شالعايداعى ەل­دى مە­كەن­­دەردەن مال ەتىن جەتكىزەتىن دەل­دال­د­ار­عا ءاربىر كيلو ەت ءۇشىن ادەتتەگى باعادان ءۇش ءجۇز تەڭگە ارتىق تولەيدى. تاڭ ءسارى­دەن «كاماز-دارىن» بازارعا تىرەپ قويا­دى دا, ەلدەن ەت جەت­كىز­گەن­دەردىڭ قولىن­دا­عى­سىن كوتەرمە باعامەن ساتىپ الادى. ءبى­لە­تىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قا­را­عان­دىنىڭ ءوز باسىندا سيىر ەتىنىڭ ءار كيلوسىنىڭ باعاسى 2500 تەڭگەگە جەتىپتى. ونىڭ دا سەبەبى بار. وتكەن جىلى سول وڭىردە قارا مال جۇقپالى اۋرۋعا ۇشى­را­عان. قازىر قاراعاندى وب­لىسىنىڭ ەلدى مە­كەن­دەرىندە مال با­سى كۇرت ازايدى دەپ وتىر. بۇرىنعى مال­­دىڭ دەنى سانيتارلىق ساق­تىق ءۇشىن پى­شاققا ىلىككەن. ءبىزدىڭ وبلىستا مال باسى امان.كە­­مى­گەن جوق, قايتا ءسال دە بولسا وسە ءتۇس­كەن. بۇل ەندى قوراداعى ەمەس, قا­عاز­داعى ەسەپ. – ەتتىڭ ازايۋىنىڭ سەبەبى مال باسى­نىڭ ازايۋىنان ەمەس. اۋىلدا, مال ءىشىن­­دە وسكەن ءاربىر ادام جاقسى بىلۋگە ءتيىس­­تى. جۋان جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكە ءۇزى­لە­تىن قا­راوزەك شاقتا ەشكىم جەلىندەپ تۇر­عان ما­­لىن ەتكە تاپسىرمايدى عوي. سا­تى­لا­تىن تايىن­شا, تورپاقتى وتكەن كۇزدە ءوت­كى­زىپ بىتىرگەن,–دەيدى وبلىستىق اۋىل شا­رۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مال شا­رۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سە­رىك شايكوزوۆ. – وتكەن جىلى بۇرناعى جىل­مەن سالىستىرعاندا قارا مالدىڭ با­سى 4 پايىزعا ءوسىپ, 399 مىڭ باسقا جەتتى. ەت باعاسى ءوسۋىنىڭ تاعى دا بىرنەشە جا­نا­ما سەبەپتەرى بار. ماسەلەن, شال­­عاي­دا­عى شاعىن اۋىلدارمەن قا­تى­ناي­تىن جول­داردى قار باسىپ قال­دى. وپپا قارعا وم­بىلاپ جۇرگەن ءجۇر­گىنشى قاپتاپ ەت تا­سىماق تۇگىلى, قا­را­قان باسىن ازەر الىپ ءجۇ­­رەدى. ەكىن­شى ءبىر سەبەپ, بەنزيننىڭ قى­م­­ب­ا­ت­تاۋى. تاعى ءبىر سەبەپ, مال ازى­عىن­ىڭ جىلدان-جىلعا كوتەرىلۋى. – مال باعۋدىڭ دا ازابى از ەمەس. اي­تۋ­عا عانا جەڭىل, ايتپەسە, ءتورت ت ۇلىك­تىڭ ىشىندە قارا مالدىڭ وزىندىك قۇنى وتە جوعارى. ەسەپتەپ كورەيىك, ءبىزدىڭ جاقتا قا­را مال التى اي قولعا قارايدى. التى اي­دىڭ ىشىندە ءبىر باسقا ءبىر تىركەمە ءشوپ, ءبىر توننا جەم قاجەت ەكەن دەلىك. ءشو­بى­­ڭىز­­دىڭ قۇنى 30 مىڭ تەڭگە, جەمىڭىز دە سول شامادا. ەكەۋىن قوسساڭىز, ءبىر باس قارا مالدى قىستاتىپ شىعارۋ ءۇشىن ال­پىس مىڭ تەڭگە قارجى كەرەك. قول­دا­عى مالدىڭ تۇقىمى ازىپ كەت­كەن. ءۇش جىل باقپاساڭىز پىشاق كو­تەر­مەي­­دى. سوندا قارا مال وزىنە جۇم­سال­­عان شىعىندى عانا جابادى دەگەن ءسوز عوي. ال شالعايداعى شاعىن اۋىل­دا­­عى اعايىندار ماڭداي تەرىن سىپى­رىپ ءجۇ­­رىپ باققان مالىن بۇلداپ وتكىزە دە المايدى. ول ءۇشىن سەلولىق وكرۋگ اكىم­دىگىنەن مال وزىڭىزدىكى ەكەنى تۋرالى انىقتاما الاسىز. ودان سوڭ مال ءدا­رىگەرىنەن تاعى ءبىر قۇجات قاجەت. بار­ساڭىز بازاردان ورىن تيەتىندىگىنە كو­زىڭىز جەتىپ تۇر ما؟ وسىنشا مەحناتقا ءوز ەڭبەگىڭىزدى قوسىڭىز,–دەيدى زەرەندى اۋ­دان­ىنداعى جاڭاۋىل اۋىلىنداعى شا­رۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى قۇلان بو­لاتوۆ. – سوندىقتان دا, باسى ارتىق جۇ­مىستان قاشقان اۋىل ادامدارى مال­دا­رىن دەلدالدارعا تاپسىرعاندى وڭاي كورەدى. وسى ارادا قاداپ ايتا كەتەتىن ءبىر وزەكتى ماسەلە بار. قازىر دەلدال­دار اۋىل تۇرعىندارىنان قارا مال ەتىنىڭ كيلوسىن 800-900 تەڭگەدەن الادى. ال بازاردا ەكى ەسە قىمبات. سون­دا دەلدال ءۇش جىل باق­قان مال يە­سى­مەن پارا-پار تابىس تابادى ەكەن. ەگەر ءبىز قىمباتتادى دەپ وتىر­عان با­عانى مالدىڭ اق ادال يەسى السا ەش قارسىلىعىمىز جوق. ونداي جاع­­داي­دا قوراسىنداعى ءبىردى-ەكىلى قار­ا­نىڭ ءسۇ­مەسىمەن كۇن كورىپ وتىر­عان, ودان باس­­قا تابىسى جوق اۋىل تۇر­عى­ن­دا­رى­نىڭ ەڭ­بەگى ەش بولماس ەدى. قاي­تا سول مالدىڭ ار­قاسىندا ەس جيىپ, ەتەك جاۋىپ قالار ەدى. سوندىقتان دا, ءتيىستى ورىندار جىل ون ەكى اي مال باعىپ, قىستىڭ اقىرعان ايا­زىنا تو­ڭىپ, شىلدەنىڭ قارا قارعانىڭ ميى قاي­نايتىن ىستىعىنا كۇيىپ, بار تاۋ­قى­مەتىن تولايىم تارتىپ مال باققان ادام­­داردىڭ سول مالىنىڭ ءونىمىن ەش كە­­دەرگىسىز ساتا الاتىنداي جاعدايىن تۋع­ىزۋ كەرەك. سوندا بارىپ اۋىلدىڭ اڭ­قاۋ قازاعى دەلدالعا جەم بولمايدى. ەڭبەگى جانادى. بۇلايشا تاۋسىلىپ ايتىپ وتىر­عا­نىمىزدىڭ دا سەبەبى بار. كوكشەتاۋ قا­لاسىنىڭ تۇرعىنى, كوزى تانىس ازامات ءامىرجان مولداعايىپوۆ جۇمىسسىز قالعان سوڭ ەت ساتۋمەن اينالىسپاقشى بولعان. كوزى قانىقپاعان ادامعا وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. الدىمەن قۇلقىن سارىدەن بارىپ ءبىر تايىنشانى كوتەرە ساتىپ الىپتى. ەندى ەت ساتاتىن سورە كەرەك. سويتسە, بازارداعى سورەلەردىڭ ءبىرى دە بوس ەمەس. شەتتەن كەلگەن, كول­دە­نەڭنەن قوسىلعان ادامنىڭ كىرۋى مۇمكىن ەمەس ەكەن. ءتىپتى ءارى يتەرىپ, بەرى يتەرىپ, نا­مىس­قا تيەر ءسوز ايتىپ, كەلەكە ەتكەن دە, جۇ­دىرىقتاسۋعا دەيىن بارىپ قالعان. اقىر سوڭىندا كۇنىمەن تۇرىپ ەشتەڭە ءون­دىرە الماعان سوڭ, العان مالىنىڭ ءار كيلوسىن 100 تەڭگەدەن باعالاپ, جاڭاعى ۇيىم­داسقان ساۋداگەرلەردىڭ وزدەرىنە وتكىزىپ كەتىپتى. ءسوز سوڭىن شيىرا قايىرعاندا, سيىر ەتى باعاسىنىڭ قىمباتتاۋ سەبەبى وسىن­داي. بازار تولى حالىق. بىرەۋى ەتكە, ەكىنشىسى ەتتىڭ باعاسى جازىلعان قا­عازعا قا­رايدى. قالتاسى كوتەرگەنى الىپ, اس­پانعا قاراپ شالقايسا, قالتاسى كو­تەر­مەگەنى جەرگە قاراپ سىتىلىپ شىعىپ بارا جاتىر. قايدا بارار ەكەن؟ باعانى ايتام دا... بايقال ءبايادىلوۆ