جۇلقاردىڭ ارپالىسى

كەي-كەيدە بالالىق شاقتىڭ قىزىقتارىن ەسكە الاتىن ساتتەر بولادى عوي. وتكەندە ويدا-جوق­تا جۇلقاردىڭ, ءيتىمىزدىڭ ەسكە تۇسكەنى. اۋىل­دان اۋدان ورتالىعىنا قونىس اۋدار­عانىمىزدا ءبىزدىڭ جۇلقار قالا تىرشىلىگىنە كوندىگە الماي, بەيمازا ورتاعا سىڭىسە الماي ءوتتى ومىردەن... بالا كەزدەگى سول ءبىر وقيعانى ەسكە الا وتىرىپ, قازىرگى ادامي ارپالىس­تاردى جۇلقاردىڭ يت-ومىرىنە ۇقسا­تاتىنىم بار... جۇلقار اۋدان ورتالىعىنا باۋىر باسىپ كەتە المادى. ءبىر-بىرىنە ىركەس-تىركەس سالىنعان ۇيلەردى جا­نى جەك كوردى. ءاربىر ءۇي اعاش دۋالدارمەن قورشالعان. ودان ىشكەرى قاراي رۇقساتسىز كىرۋ قيىن. سوسىن ءار دۋالدىڭ ىشكەرىسىندە «مەن وسى اۋماقتىڭ تورەسىمىن» دەيتىن ءيتتىڭ نەشە اتاسى كەزدەسەتىنىن قايتەرسىڭ. قازاقى توبەت بولسا ءبىر ءسارى, بۇرىن-سوڭدى قازاقتىڭ اۋىلىندا بولماعان الۋان ءتۇرلى سالپاڭقۇلاق ۇشىراسادى. ازۋى قۇلاقتىڭ تۇبىنە دەيىن جەتەتىن جىرىق, تالپاق تاناۋ بۋلدوگ دەيسىز بە, بەلى قۋسىرىلعان, بويىنا ارتىق ەت بىتپەگەن وۆچاركا دەيسىز بە, ءبارى بار. ولاردى ايتپاعاندا, شاماسىنا قاراماي شابالانا ابالايتىن كاندەن دەگەن پالەنى قايتەرسىز. جۇلقاردىڭ دا جىنىنا تيەتىن وسى پالە. باسقالاردىڭ قاسىندا شابالانىپ, بوي كورسەتىپ جۇرگەن يت دەگەن اتى, ايتەۋىر. قۇددى قىستىرىلعان قۇيىسقان سياقتى... اۋىل ىشىندە سان مارتە ىرىلداسىپ, بولماشى سۇيەككە بولا تالاسىپ جۇرگەن ازۋلى شاعىندا عۇمىردىڭ قىسقالىعىن سەزبەگەن-ءدى. ازۋىن ايعا بىلەگەن اۋىلدىڭ الىپسوقتارىنان جاسقانباي, جان الىسىپ-جان بەرىسىپ شايقاساتىن. الداپ-ارباۋ دەگەن جوق, اشىق ايقاس. ورتاداعى قوس توبەتكە ەشكىم بولىسپاق ەمەس. جاناشىرلىق تانىتسا, ىشتەي تانىتاتىن شىعار, ايتسە دە, بولىسۋ دەگەن اتىمەن جوق. كۇشىڭ مىقتى بولسا جەڭەسىڭ, ءالسىز بولساڭ قان جوسا بولىپ ۇيشىگىڭە ورالاسىڭ. ءومىر ءۇشىن, ءوزىڭدى مويىنداتۋ ءۇشىن شەشۋشى كۇرەس بۇل. سان ساعات بويى ءبىرىنىڭ قيمىلىن ءبىرى باعىپ, بەرىسپەي جاتاتىن تالاي ساتتەر بولدى عوي. جۇلقار دا تالاي-تالاي قاندى مايداندى باستان كەشكەن, كۇشىگىندە تالانعانى دا بار, وسە كەلە ازۋى قاندانىپ, جەكە شىققانىن جەلكەدەن الىپ, قىڭسىلاتقان ءساتى دە از بولماعان-دى... قالانىڭ شاۋىلدەكتەرىمەن ارپالىسىپ ءوتىپ جاتىر ءومىرى. دالانى ەمىن-ەركىن كەزىپ جۇرۋگە ۇيرەنىپ قالعان جۇلقار قالا زاڭىن مويىنداي المادى. قالانىڭ يتتەرىندە ىرىلىك جەتىسپەيتىندەي كورىندى وعان. انەۋكۇنى «كوشەنىڭ تورەسىمىن» دەيتىن شولاق قۇيرىق, ءاپايتوس بۋلدوگپەن بەتپە-بەت كەلدى. ارى-بەرى اۋەلى جۇلقاردىڭ دەنەسىن يىسكەلەپ ءبىراز جۇرگەن, بىرتىندەپ ءتىسىن اقسيتىپ ايبات شەگە باستادى. ءا دەگەندە ونىڭ ارەكەتىنە مويىنسۇنباعان جۇلقار, ءبىرازدان كەيىن بۋلدوگتىڭ جەلكەسىنە ازۋلى تىستەرىنىڭ تابىن باتىرا تۇسكەن ەدى. قىزىقتىڭ كوكەسى سودان كەيىن باستالدى. كوشەنى باسىنا كوتەرگەن بەيشارانىڭ قىڭسىلى ۇدەي ءتۇستى. داۋىسى سونداي ايانىشتى بولار ما؟ وعان اۋلا-اۋلالاردان ءۇن قوسقان يتتەردىڭ داۋىستارى كوشەنى ازان-قازان قىلدى. جاپا-تارماعاي اۋلاسىنان سىرعىپ شىققان تورتاياقتىلار توپتاسا باستادى. بارلىعى جۇلقاردى قورشاپ الدى. «قاڭعىعان نەمە, نەگە قۇتىراسىڭ؟» دەيتىن ءتارىزدى. «نەگە باسىناسىڭ؟ سەنى تاۋبەڭە كەلتىرمەسەك پە, اتىمىز ءوشسىن» دەگەن ايباتىن كورسەتكەندەر دە بوي كورسەتتى. ءا دەگەننەن جۇلقار قايمىققان جوق. دالادا ءجۇرىپ تالاي كوكجال­دارمەن الىسقان. الىپ ۇرعان ءساتى دە از ەمەس. اينالاسىنداعى توبىرعا كوز توقتاتىپ, قاراپ ۇلگەرەمىن دەگەنشە, بەس-التاۋى جابىلىپ جۇلقار­دى جۇلمالاي باستادى. ءبىرى جەلكەدەن, ەندى ءبىرى القىمنان الىپ الەك. انشەيىندە سونادايدان كورسە قۇيرىعىن بۇلعاڭداتىپ قاشا جونەلەتىن الا قانشىق تا كەكتى ءساتىن كۇتىپ جۇرگەن ءتارىزدى. وڭ جاق جام­باس سونىڭ ەنشىسىنە ءتيىپتى. الگى سورلى كاندەننىڭ تىلەرسەكتەن تارت­قىلايتىنىن قايتەرسىڭ. ارتقى سول جاق اياعىمەن ۇرعان سوققىدان ءوزى دە وڭباي قالدى بىلەم, قۇمىعىپ بارىپ ءۇنى وشكەندەي. الايدا, قالعاندارىنىڭ ءبارى تۇمسىعىنا ىلىككەن تۇسىن جۇلما­لاعانىنىڭ ءوزى جۇلقاردى سانسىراتىپ جىبەردى. دەنەسىنە باتقان ءتىستىڭ ۋىتى ەمەس, ونىڭ جانىنا باتقان قالىڭ توبىرمەن جالعىز ارپالىسى ەدى. ءبىر ساتتە كوزىنىڭ الدى قانتالاپ, اينالاسىن كورۋدەن قالدى. بۋلدوگتى القىمىنان قىسا ءتۇستى. بەيشارانىڭ قانسىراعانى سونشالىق, قارسىلىعى بىرتە-بىرتە باسەڭسىپ بارا جاتتى. قالعاندارى دا قانشاما جاندى جەرىنەن تىستەلە­گەنى­مەن, جۇلقار قادالعان جەرىن بوساتپاسىنا مويىنسۇنعانداي. ەندى ءبىر ءسات قاسارىسقان ءتىسىن بۋلدوگتىڭ القىمىنان ارەڭ اجىراتىپ الدى دا, جۇلقار مايدان دالاسىن تاستاپ سىتىلىپ شىعا بەردى... ...مىنا قۇندىلىقتار ارزانداعان ومىردەگى كەيبىر ساتتەر ماعان ادام­داردىڭ بولماشى دۇنيەگە بولا تارتىسى سول ءبىر كەزدەگى يتتەردىڭ ارپالىسىن ەلەستەتەتىندەي. عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»