جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىندەگى قازاقستان

ءححى عاسىردا تاريحي ۋاقىتتىڭ ادام ايتقىسىز جىلدامدىقپەن ءوتىپ جاتقانى اقيقات. الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى رەتىندە قازاقستان دا بۇل ۇدەرىستى باستان وتكەرۋدە. ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەم­لە­كەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى 2012 جىلى حالىققا جولداۋى ەلى­مىزدىڭ ءححى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جار­تى­سىنىڭ سوڭىنا دەيىنگى تۇ­راقتى دا­مۋىنا باعىتتالعان الىپ جو­با­لاردىڭ بىرەگەيى بولاتىن. ەن­دى, مىنە, سول ستراتەگيالىق ساياسي-ەكو­نو­­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك ءمانى بار ۇزاق مەرزىمدى قامتيتىن جول كار­تاسىنىڭ اياسىندا قىرۋار شارالار تولاسسىز ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ سۇبەلىسى دە وزەكتىسى – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جا­ھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» دەپ اتا­لاتىن حالقىمىزعا ارناعان يننو­ۆا­تسيالىق جولداۋى. ءدال بۇگىن الەمدىك جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىنە بولاشاقتا ەشنارسە توس­قاۋىل بولا الماق ەمەس. بۇلاي دەۋ­گە تولىق نەگىز بار. ماسەلەن, بۇكىل الەم­گە ايگىلى ءارى جارتى عاسىردان اس­تام تاريحى بار «The Economist» دەگەن ايدارمەن ۇلىبريتانيادا اپتا سايىن تۇراقتى شىعىپ تۇراتىن ءارى عىلىمي ىرگەتاسقا نەگىزدەلگەن ءىرى حالىقارالىق باسىلىمنىڭ بىلىكتى ساراپشىلارىنىڭ جان-جاقتى زەرت­تەۋ­لەرىنىڭ ءبىر تومدىق نۇسقاسى 2012 جى­لى «Megachange: The World in 2050» («مەگاوزگەرىستەر: 2050 جىلعى الەم» ) دەگەن اتپەن اعىلشىن تىلىندە, ىزىنشە 2013 جىلى ورىس تىلىندە جارىق كوردى. «The Economist»-ءتىڭ اتقارۋشى دي­رەكتورى دانيەل فرانكلين مەن بىلىكتى ساراپشىلار توبىنىڭ قا­لا­مىنان شىققان الگى كولەمدى زەرتتەۋدە الداعى 40 جىلدا الەمدىك گەوساياسات پەن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ, قار­جى جۇيەلەرى مەن ەكونوميكالىق باي­لانىستاردىڭ, سول سياقتى, عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ, قورشاعان ورتا مەن الەمدىك قاۋىپسىزدىكتىڭ بولاشاقتاعى بولمىسىنا كوز جىبەرىپ, سالماقتى دا ساليقالى ويلارىن ورتاعا سالعان. ولار: قورشاعان ورتانىڭ كۇي­رەۋى توقتالا ما؟ گەنوميكا مەن دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىندا رەۆوليۋ­تسيا بولا ما؟ الەمنىڭ دامىعان ەل­دەرىندەگى تەڭسىزدىكتىڭ ۇلعايۋى جال­عاسا بەرە مە؟ وسىدان 40 جىلدان كەيىن الەمنىڭ قاي ەلىنىڭ ەكونو­مي­كا­سى باسىمدىققا يە بولادى؟ وسى تەكتەس وزەكتى سۇراقتارعا 20 تاراۋدان تۇراتىن اتالعان تۋىندىنى قۇراستىرعان 20 ساراپشى ءتۇيىندى جاۋاپ بەرە وتىرىپ, الەمنىڭ 2050 جىلدارعا دەيىنگى بولمىسىنا دەگەن بولجامدارىن باتىل جۇيەلەيدى. كىتاپتىڭ ءون بويىنان قۇراس­تى­رۋشىلاردىڭ بارىنە ورتاق ءبىر سيپات ايقىن بايقالادى. ءوز جازبالا­رىندا ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا بو­لاشاققا ۇڭىلمەس بۇرىن, الدىمەن, وتكەن تاريحقا كوز جۇگىرتەدى. بۇل ءادىس ولارعا بۇگىنگى وركەنيەت بول­مىسىندا ورىن الىپ وتىرعان سا­نقيلى مەگاوزگەرىستەر مەن ۇدە­رىس­تەردىڭ ءمانى مەن اۋقىمىن باعا­م­­داپ, ولاردىڭ ديناميكاسىن تەرەڭ تۇيسىنۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. اتالعان ساراپشىلاردىڭ پىكى­رىن­شە, الەم ەكونوميكاسىنىڭ تاياۋ بولاشاقتاعى قوزعاۋشى كۇشى, ءبى­رىن­شىدەن, الەمدىك جاھاندانۋ ۇدە­رىس­تەرى بولسا, ەكىنشىدەن, ازيا ەكو­­نوميكاسىنىڭ اۋەل باستاعى تا­ريحي باسىمدىقتارىنا قايتا يە بولا باستاۋى بولىپ تابىلادى. بۇل تۇر­عىدان كەلگەندە, «جاھاندانۋ» دەگەن ۇعىم الەمدىك نارىقتارداعى ين­تەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ ەكىنشى اتاۋى دەۋگە لايىق. ول ۇدەرىستەردىڭ نە­گىزگى باسىمدىقتارى, بىرىنشىدەن, كو­لىك جانە كوممۋنيكاتسيالىق شى­عىن­داردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بە­رەتىن تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيا­لار بولسا, ەكىنشىدەن, ەركىن ساۋدا مەن ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جانە ميگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جە­ڭىلدەتەتىن ساياسي شەشىمدەر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاھاندانۋ دەگەنىمىز – الەمدىك نارىقتاردىڭ مەملەكەتتىك شەكارالاردان اتتاپ ءوتىپ, سىرتقا قاراي قانات جايۋى. دەمەك, ول تەك ەكونوميكالىق ۇدەرىس­تە­رمەن عانا شەكتەلمەيدى. بۇدان بىلايعى جەردە «ۇلتتىق شەكارالار» مەن «گەوگرافيالىق كەڭىستىكتەر» دەگەن ۇعىمدار الەمدەگى جۇمىس قو­لى مەن تاۋارلاردىڭ دا, كاپيتال مەن تەحنولوگيالاردىڭ دا, ءتىپ­تى يدەيالار مەن مادەني-رۋحاني قۇن­دىلىقتاردىڭ دا ەركىن اينالۋىنا ەشبىر بوگەت بولا المايتىنى كوزگە ۇرىپ تۇر. ءادىل احمەتوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى