كۇن تارتىبىندەگى كوكەيكەستى ماسەلە

جۋىردا سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا سەناتور ميحايل بورتنيك ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسى­موۆ­كە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. وندا سەناتور ەكس­پورتتىق كەدەندىك باج سالىعى تۋراسىندا ناقتى ءتۇسىندىرىپ بەرۋدى سۇرادى. ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى وتكەن جىلدىڭ جازىنان باستاپ ەلىمىزدە شيكى مۇنايعا قايتادان ەنگىزىلگەن بولاتىن. وعان دەيىن اتالمىش سالىق 2008 جىلدىڭ مامىر ايىندا العاش ەنگىزىلىپ, 2009 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن قولدانىستا بولدى. ونىڭ كولەمى تونناسىنا 109,91 $-دان 203,8 $-عا دەيىن تۇرلەنىپ وتىردى. ال 2009 جىلدىڭ قاڭتارىندا الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەن­دەپ كەتۋىنە بايلانىستى سالىق كورسەتكىشى نولگە دەيىن تومەندەپ كەتكەن ەدى. الايدا 2010 جىلدىڭ تامىزىنان باستاپ, ەل ۇكىمەتى «مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقتانۋىنا» بايلانىستى ەكسپورتتىق كەدەن سالىعىن تونناسىنا سالىناتىن سالىق مولشەرىن 20$-عا دەيىن كوتەردى. بۇل وزگەرىسپەن بىرگە ونى تولەيتىندەر قاتارى دا وزگەرتىلدى. ياعني, ەكسپورت­تىق كەدەندىك باج سالىعىن تولەمەيتىن, ودان بوساتىلعان ەكسپورتتاۋشىلار سانى قىسقاردى. وس­ىنداي وزگەرىستەر بارىسىندا كومپانيالار بۇرىن شيكى مۇنايعا رەنتالىق سالىقتى تولەيتىندىگىن ەسكەرسەك كەدەن سالىعىن تولەۋگە مىندەتتەۋ ماسەلەسى كوكەيكەستى بولىپ وتىر. جالپى العاندا كەدەندىك باج سالىعى – ەكسپورتتالاتىن ءونىمنىڭ قۇنىنا قوسىلاتىن جاناما سالىق بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل سالىقتىڭ قوسارلانعان تۇرىنە اكەلەدى دەگەن ءسوز. رەنتالىق سالىق پەن ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىنىڭ ايىرماسى مىندا, العاشقىسى ۇلتتىق قورعا قۇيىلسا, ەكىنشىسى بيۋدجەتكە كەلىپ تۇسەدى. وعان قوسا ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى ستاۆكاسىنىڭ كوتەرىلۋى ەكسپورتتالاتىن ءونىمنىڭ قۇنىنىڭ وسۋىنە اكەپ سوعادى. جاڭا سالىق كودەكسى ەنگىزىلگەنگە دەيىن ۇكىمەت قوس سالىقتىڭ ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, رەنتالىق سالىقتى ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىنا اۋىستىرۋعا بايلام جاساعان ەدى. الايدا قازىر بۇل جاعداي كەرىسىنشە, ءتىپتى سالىق ستاۆكاسى ەكى ەسەگە دەيىن, ياعني, تونناسىنا 40 $-عا كوتەرىلدى. بۇل قازىنا جۇيەسىندە بىرقاتار داۋلى ماسەلەلەر بار ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. سەنات دەپۋتاتى ءوز ساۋالىندا ەلباسىنىڭ قا­زاق­ستان ازاماتتارىن وتاندىق ءىرى مەملەكەتتىك كوم­پا­نيالاردى قاراپايىم ادامدارمەن ورتاق يەمدەنۋ يدەياسىن قولدايتىندىعىن بىلدىرە وتىرىپ, ونى «حالىقتىق ءىرو» ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىنىن جەتكىزدى. وسى ورايدا م. بورتنيك مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالى­عىن تولەۋى تۋرالى تاقىرىپتى تاعى دا قوزعاۋدى ءجون كورىپتى. بۇعان دەيىن وسى ماسەلەگە بايلانىستى دەپۋ­تات­تىق ساۋالعا جاۋاپ بەرىلگەنىنە ريزاشىلىعىن بىلدىرە وتىرىپ, سەناتور وندا ءوزىن قىزىقتىرعان كەيبىر سۇراقتارعا جاۋاپ الا الماعاندىعىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىنىڭ شارتتى تۇردەگى ستاۆكاسى 40 دوللار بولىپ, «ەسەپپەن بەلگىلەندى» دەي كەلە, سىزدەردە ونىڭ انىق­تاماسىنىڭ ناقتى فورمۋلاسى جوق. سالىقتىڭ قاي ۋاقىتتا جانە قانشاعا كوتەرىلەتىنى تۋرالى دا بەلگىسىز. سايكەسىنشە, كومپانيالار مەن اكتسيونەرلەرگە ءوز قىزمەتىنە بايلانىستى جوسپارلاۋ مەن الدىن-الا بولجاۋدى جۇرگىزۋگە نەگىز بولارلىق اقپارات جوق بولىپ وتىر. بۇل جاعدايدا, ياعني بەلگىسىزدىك جاعدايىندا قانداي جۇمىس جونىندە ءسوز بولماق؟ – ءسىز ءوز جاۋابىڭىزدا رەسەي فەدەراتسياسىنداعى سالىق تولەۋ جۇيەسىنە سىلتەمە بەرەسىز, سونداي-اق بىرقاتار ەۋروپا ەلدەرىنە, ونىڭ ىشىندە سكانديناۆيا ەلدەرىن مىسالعا كەلتىرىپسىز. الايدا قاراپاي­ىم تۇردە الساق, قازاقستان مەن رەسەيدەگى سالىق سالۋ قۇرىلىمى مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋ­شى­لار­ع­ا اسەر ەتۋ تۇتقاسى سالىستىرۋعا كەلمەيتىنى ناقتى بەلگىلى. تاۋەلسىز تالداۋشىلار بەرگەن باعا بوي­ىن­شا, رەسەيدەگى قازىنالىق رەجىمدى قازاقستاندىق جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار جاعدايىنا قول­دان­ساق, وندا ولارعا سالىق سالماعى 90 پايىزدان اسىپ ءتۇسۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ەكسپورتتىق سالىق كولەمدەرىن سالىستىرۋ قيسىنعا كەلمەيدى, ويتكەنى قازاقستاندا ەكسپورتقا كىرىستىرىلگەن رەنتالىق سالىق بار, ال رەسەيدە مۇنداي جۇيە جوق, – دەيدى ءوز ساۋالىنىڭ استارىن ءتۇسىندىرۋ بارىسىندا م. بورتنيك مىرزا. بىزدە اۋىر ءوندىرىس جاعدايىندا وندىرىلەتىن تومەن رەنتالى كەن ورىندارىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردى قورعاۋ مەحانيزمى بار ەكەنىن مويىنداۋ قاجەت. الايدا بۇل «جەڭىلدىكتىڭ» اسەرى (پايدالى قازبانى وندىرۋگە سالىناتىن سالىق كولەمىن ءتۇسىرۋ) سالىق جۇكتەمەسىندە پايىزدىڭ ءجۇز­دىك ۇلەسىمەن ەسەپتەلەتىنىن ايتساق, جاڭا ەكس­پورتتىق كەدەندىك باج سالىعىن ەنگىزۋ بارىسىندا تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنشە, 9 پايىز ءوس­كەندىگىن كورسەتەدى. مۇنداي جاعدايدا سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ ارتىق سەكىلدى. وسى ارادا سەناتور ميحايل بورتنيك قوزعاپ وتىر­عان ماسەلەسىنىڭ سيپاتى نەگىزدىلىگىن, ءتىپتى سا­لىقتىڭ ناقتى كولەمى نەمەسە سالىق جۇكتەمەسى دەڭگەيىنەن دە ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. – ەندىگى جەردە ءبىز ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ «حالىقتىق ءىرو»-عا اينالۋ تابالدىرىعىندا تۇرمىز, ونىڭ ىشىندە شيكىزاتقا قاتىسى دا بار. كەن ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ سالىقتىق دەڭگەيى قانداي بولا­تى­نىن تۇسىنبەي تۇرىپ, وعان ادامدار ءوز جيناقتارىن سالۋ, اكتسيالارىن ساتىپ الۋ شەشىمىن قابىلداۋ ءمۇم­كىن ەمەس, – دەدى سەناتور مىرزا. جوعارىدا كوتەرىلگەن جاعدايعا بايلانىستى مەنىڭ قويعان سۇراعىما جاۋاپ بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن, – دەپ سەناتور ميحايل بورتنيك ساۋالىن جاريا ەتتى. ونىڭ العاشقىسى – ۇكىمەتتىڭ «سامۇرىق-قازىنا» قورىنا كىرەتىن, كەلەشەكتەگى ۇلتتىق كومپانيا­لار­داعى «حالىقتىق ءىرو»-نى ەسەپكە الا وتىرىپ, ءوندى­رۋشى كومپانيالارعا قاتىستى قازىنالىق ساياساتتى قالاي قۇراتىندىعى تۋرالى بولدى. سەناتوردىڭ ەكىنشى سۇراعىنىڭ وزەگى – ۇكى­مەتتىڭ قازاقستاندىق جەر قويناۋىن پايدالانۋشى-كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىنا ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىنا بايلانىستى قابىلدانعان شە­شىمدەردىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋ جۇرگىزىلە مە دەگەنگە ۇلاستى. ەگەر باقىلاۋ جۇرگىزىلسە, مۇنداي شەشىمدەردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن قاتار قازاقستاندىق, اتاپ ايتقاندا جي­ناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا قالاي اسەر ەتپەك؟ سو­نىمەن قاتار, ماڭىزدى كولەمدەگى شەتەلدىك كاپي­تال­دى تارتۋدى قاراستىراتىن ۇدەمەلى يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا قالاي اسەر ەتەتىندىگى جونىندە الدىن الا بولجام جاسالعان با, دەي كەلىپ م.بورتنيك وسىنداي بولجام جاسالعان جاعدايدا ونى جۇرتشىلىققا جاريالاۋدى ءوتىندى. ۆەنەرا تۇگەلباي.