«ايقاپ» – 100
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ شىققانىنا 100 جىل تولعانى وزىمىزگە بەلگىلى. سوعان وراي ەلىمىزدەگى ماڭدايالدى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتى 15 ساۋىردە «ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاقستان» گازەتىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويلارىنا وراي «مەرزىمدى ءباسپاسوز: ادامزاتتىق قۇندىلىقتار مەن ەلدىك مۇددە ماسەلەلەرى» اتتى تاقىرىپتا عىلىمي تەوريالىق جانە تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى ءجون كورىپ وتىرعانىن دا ءسوز ورايىندا ايتا كەتسەم دەيمىن.
«ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان» دەيدى قازاق دانالىعى. مۇنىڭ فيلوسوفياسى, مەنىڭشە, مىنادا. ەلۋ جىلدا ۇرپاق جاڭارادى. ءجۇز جىلدا سول جاڭارعان ۇرپاقتىڭ توككەن تەر, ەتكەن ەڭبەگى ءوز جەمىسىن بەرەدى. وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن جارىق كورگەن «ايقاپ» جۋرنالى تىگىندىلەرىن قايىرا پاراقتاپ, جاريالانىمدارىنا كوز سۇزگەندە تۇيگەن وي وسى.
قوش. ەندى ءاڭگىمەنى «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ اتى نەگە سولاي اتالعانىنا قاراي بۇرايىق. بۇل تۋرالى باسىلىمدى شىعارۋشىلار مەن تۇراقتى اۆتورلارىنان ارتىق ەشكىم ايتا الماسى انىق. سوندىقتان ءسوز كەزەگىن سولارعا بەرەلىك.
باسىلىمنىڭ «ايقاپ» اتالۋىنىڭ سەبەبى مەن الدىنا قويعان ماقساتى تۋرالى جۋرنالدىڭ 1911 جىلعى 11-سانىندا مىناداي ءتۇسىنىك بەرىلەدى: «ايقاپ» دەگەن ءسوز – قازاقتىڭ ءتول ءسوزى, ول عاسىرلار بويى مادەنيەتتەن, بىلىمنەن كەنجە قالعان بۇكىل قازاق حالقىنىڭ وكىنىشى رەتىندە الىندى. «اي, قاپ!» دەپ سانىمىزدى سوقتىق, ەندى ەل قاتارىنا قوسىلايىق دەگەن ءۇندى بىلدىرەدى».
وسى ويدى جۋرنالدىڭ تۇراقتى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى باقىتجان مەڭدىبەكوۆ «گازەتالارىمىز تۋرالى» اتتى ماقالاسىندا (1912, №6) ءبۇي دەپ شەگەلەيدى: «اي, قاپ! اتتەگەن-اي, ءىس ءوتىپ كەتكەن ەكەن عوي, ءبىز ۇيىقتاپ جاتقاندا, باسقالار جەلدەن, اققان سۋدان پايدالانىپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ مۇنداي حالدە بولۋىمىز دەپ وتكەن ىسكە وكىنىپ قويعان ەسىم بولارعا كەرەك».
ال حاليوللا عابدولجاميلوۆ دەگەن اۆتور جۋرنالدىڭ 1911 جىلعى 2-سانىندا جاريالانعان «ايقاپ ماعىنالارى» دەگەن ماقالاسىندا «ايقاپ» ەتنونيمىنىڭ ءۇش ءتۇرلى ماعىناسىنا توقتالادى: «اي-قاپ – بولماي قالعان ىسكە وكىنۋ جانە قاراڭعى ءتۇندى جارىق ەتكەن اي جانە ونىڭ قابى (ساۋىتى), حالىقتى ايقاپ-شايقاپ ارالاۋ».
بۇل جونىندە جۋرنال جاريالانىمدارىن اراب (توتە) جازۋىنان كادىمگى قازىرگى جازۋىمىزعا اۋدارىپ, جيناق ەتىپ قۇراستىرعان بەلگىلى بيبليوگراف-عالىم, مارقۇم ءۇ.سۇبحانبەردينا اتالعان جيناقتىڭ «قازاق ءباسپاسوزى تاريحىنان» اتتى العىسوزىندە: «سوڭعى ەكى ۇعىم عابدولجاليلوۆتىڭ وي-قيالىنىڭ جۇيرىكتىگىنەن تۋعان دۇنيە بولسا كەرەك, بىراق ناقتىلى شىندىققا جاناسپايدى. «ايقاپ» دەگەن ۇعىمنىڭ مانىنە تۇڭعىش رەت كوڭىل ءبولىپ, تۇجىرىمدى وي تۇيگەن جۋرنالدىڭ رەداكتورى م.سەرالين», دەگەن پىكىر ءبىلدىرىپ, «ايقاپتىڭ» تۇڭعىش سانىندا جاريالانعان باس ماقالادان مىناداي ءۇزىندى كەلتىرەدى: «ءبىزدىڭ قازاقتىڭ «ءاي, قاپ!» دەمەيتۇعىن قاي ءىسى بار؟ گازەت شىعارماقشى بولدىق, قولىمىزدان كەلمەدى. پ ۇلى بارلارىمىز ىنتىماقتاسا المادىق. پ ۇلى جوقتارىمىز ىنتىماقتاسساق تا, اقشاسىز ءىستىڭ ءجونى تابىلمادى. «قاپ, پۇلدىڭ جوقتىعى, قولدىڭ قىسقالىعى-اي» دەدىك. جاقسى جەرلەرىمىزدى قولدا ساقتاۋ ءۇشىن قالا سالماق بولدىق. باسىمىز قوسىلمادى. قولايلى جەرلەر قولدان كەتتى. «قاپ, ىنتىماقسىزدىعىمىز-اي» دەدىك. بولىس, بي, اۋىلناي بولامىز دەپ تالاستىق, قىرىلىستىق. جەڭىلگەنىمىز جەڭگەن جاعىمىزعا: «ەندىگى سايلاۋدا كورەمىز, قاپ, بالەم-اي!» دەدىك. وسىنداي ءبىزدىڭ قازاقتىڭ نەشە جەردە «قاپ» دەگىزگەن قاپيادا وتكەن ىستەرىمىز كوپ بولعان سوڭ جۋرنالىمىز دا وكىنىشىمىزگە لايىق «ايقاپ» بولدى».
وسى جەردە اتى تۋرالى تولىق ماعلۇمات العان جۋرنالدىڭ «زاتى قانداي بولدى ەكەن؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ەندى سوعان جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.
«ايقاپ» – 1911 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ 1915 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن, الدىندا ايىنا ءبىر مارتە, 1912 جىلدان ايىنا ەكى رەت ۇزبەي شىعىپ تۇرعان تۇڭعىش قازاق جۋرنالى. ترويتسك قالاسىنداعى «ەنەرگيا» باسپاحاناسىندا باسىلىپ, بايتاق قازاق دالاسىنا كەڭ تاراعان باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى دا, شىعارۋشىسى دا – التى الاشقا اتى ءمالىم جازۋشى ءھام جۋرناليست, كورنەكتى كوسەمسوز شەبەرى مۇحامەتجان سەرالين. بۇل جونىندە سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتىك تاريح مۇراعاتىندا تومەندەگىدەي دەرەك ساقتالعانىن قازان ءتوڭكەرىسىنە دەيىنگى قازاق ءباسپاسوزى تاريحىنىڭ باس زەرتتەۋشىسى ءۇ.سۇبحانبەردينا العاش جالپاق ەلگە جاريا ەتەدى: «1910 جىلى 18-يانۆاردا بەرىلگەن كۋالىك بويىنشا ورىنبور گۋبەرنياسىنىڭ ترويتسك قالاسىندا شىعاتىن قازاق جۋرنالىنا قوستاناي وبلىسى, شۇبار بولىسى, №5 اۋىلىنىڭ قازاعى م.سەرالينگە رەداكتورلىق ەتۋگە جانە شىعارۋشى بولۋعا رۇحسات بەرىلدى». جۋرنالدىڭ العاشقى سانىندا جارىق كورگەن بەتاشار ماقالا سوڭىندا «باسقارۋشى, باستىرۋشى م.سەرالين» دەپ قول قويىلۋىنىڭ سىرى دا سوندا. وسى جاريالانىمدا كوسەمسوزشى باسىلىمنىڭ شىعۋ تاريحىمەن كوزى قاراقتى وقىرماندى قىسقا دا نۇسقا تانىستىرادى: «قۇرمەتتى وقۋشىلار! الدىڭىزعا ءۇشبۋ جۋرنالىمدى سالامىن, كىشكەنە ەكەن دەپ قوڭىرايماڭىزدار! گازەت ءھام جۋرنال حالىق ءۇشىن ەكەندىگىنە شاك ايتۋ جوق. حالىقتىڭ قاي دارەجەدە العا كەتكەندىگى حالىق اراسىندا تارالعان گازەت-جۋرنال ءھام كىتاپتاردان بىلىنەدى. زامان عىلىم زامانى بولعان سوڭ ءاربىر جۇرت قاتارىنان كەيىن قالماس ءۇشىن اقشا اياماي كىتاپ-گازەت ءھام جۋرنال باستىرىپ, حالىققا تاراتۋدىڭ ىجداقاتىندا», – دەپ ءبىر قايىرىپ, ودان ءارى قازاق ءباسپاسوزى تاريحىنان كوپتى حاباردار قىلادى. 1907 جىلى ءىى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ جيىنىمەن ءشاھماردان قوسشىعۇلوۆ «سەركە» گازەتىن شىعارعانىن, بىراق ۇزاققا بارماي, ۇكىمەت تاراپىنان توقتاتىلعانىن, سول جىلى ترويتسكىدە ەسماعامبەت ايمانباەۆ «كيرگيزسكايا گازەتا» اتتى ورىسشا-قازاقشا ءبىر گازەت شىعارىپ, ونىڭ دا ءبىر سانى جارىق كورگەننەن كەيىن جابىلىپ قالعانىن وكىنىشپەن باياندايدى. سويتەدى دە قازاق نامىسىن قايرايدى: «مەن تاعى تالاپ ەتىپ, وسى كىشكەنە جۋرنالدى شىعارماق ءۇشىن حالقىما جارماستىم. جۇرتقا اتاق شىعارىپ, ءبىلىم ساتۋ ءۇشىن ەمەس, بالكي داۋلەت يەسى اعالار مۇنى كورگەن سوڭ ويعا قالماس پا ەكەن دەگەن نيەتپەن. قولدا پۇل جوق. جۇرت بولىپ جۇرتشىلىق ەتپەسە, البەتتە بۇل جۋرنال دا قازاقتىڭ دۇنيەگە شىعارا الماعان ءىسىنىڭ بەسىنشىسى بولار دا قالار. قازىرگى ءۇمىت حالىقتا».
«ايقاپتىڭ» بەس جىلعا تاياۋ ۋاقىت ءۇزبەي جارىق كورگەنىنە قاراپ الاش ارداقتىسىنىڭ ءۇمىتى اقتالعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ارينە, رەسەي پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىن قالتقىسىز قامتاماسىز ەتكەن تسەنزۋرانىڭ قاتال قىسپاعى استىندا جۋرنالدى اي قۇرعاتپاي, وسىنشاما مەرزىم شىعارىپ تۇرۋ وڭايعا تۇسپەگەنى تۇسىنىكتى. وعان ءبىر عانا دەرەكپەن كوز جەتكىزۋگە بولادى. جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن «قازاق ءباسپاسوزى تاريحىنان» اتتى ەڭبەگىندە ءۇ.سۇبحانبەردينا ورىنبور گۋبەرناتورىنىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە 1911 جىلعى 3-قىركۇيەكتە جولداعان مالىمەتىن العاش عىلىمي اينالىمعا ەنگىزەدى. وندا «ايقاپتىڭ» 1911 جىلعى 6-سانىندا جارىق كورگەن كوررەسپوندەنتسيا ءۇشىن جۋرنالدىڭ رەداكتورى م.سەرالينگە 100 رۋبل ايىپپۇل نەمەسە ءبىر اي اباقتى كەسىلگەندىگى باياندالادى. سەبەبىن ءبىلۋ ماقساتىمەن جۋرنالدىڭ وسى سانىمەن تانىسقانىمىزدا, بار بولعانى, «ويان, قازاق» كىتابى ءۇشىن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ 1911 جىلدىڭ 2-ماۋسىمىندا سەمەي قالاسىندا تۇرمەگە قامالعاندىعى جالپاق جۇرتقا جاريا ەتىلگەن ەكەن. سونىمەن بىرگە الاش ارىسىنىڭ قولىنداعى تاتار, قازاق گازەت-جۋرنالدارىن, ۇلتىمىزدىڭ اقىن, جازۋشىلارى اباي قۇنانباەۆتىڭ, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ, عۇمار قاراشەۆتىڭ كىتاپتارىن جاندارمنىڭ الىپ كەتكەنى تۋرالى دەرەكتەر پاتشا شەنەۋنىكتەرىنە ۇناماي قالعانىن بايقادىق.
مۇنداي تىرناق استىنان كىر ىزدەۋ, پاتشالىق بيلىك تاراپىنان جۋرنال جۇمىسىنا ءتۇرلى كەدەرگىلەر كەلتىرۋ باسىلىم تاريحىندا كوپتەپ ۇشىراسقانىنا كارى تاريح كۋا.
وسى جەردە ايرىقشا اتاپ ءوتۋدى سۇراپ تۇرعان «ايقاپتىڭ» قازاق جۋرناليستيكاسىنا قوسقان تاعى ءبىر جاڭالىعى بار. جۋرنال باسشىلىعى ۇلت ءباسپاسوزى تاريحىندا تۇڭعىش رەت قازاق قىزدارىن تىلشىلىك قىزمەتكە تارتادى. باسىلىمدا تىرناقالدى تۋىندىلارى جارىق كورگەن ساقىپجامال تىلەۋبايقىزى, ءماريام سەيدالينوۆا, كۇلايىم وتەگەنقىزى – قازاق قىزدارى اراسىنان شىققان العاشقى جۋرناليستەر. ولاردىڭ ەسىمدەرىن ۇلىقتاپ, ەل جۋرناليستيكاسىنا جاڭالىق ەنگىزگەن ەرەن ەڭبەكتەرىن باعالاۋ – ۋاقىت ەنشىسىندەگى ماسەلە. ءبىر اۋىز سوزگە سىيدىرىپ ايتساق, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قازاق قىزدارىنىڭ العاشقى باستاۋى «ايقاپتان» ارنا تارتادى.
قايمانا قازاققا قاتىستى «ايقاپ» كوتەرمەگەن ماسەلە كەم دە كەم. جۋرنالدىڭ تاقىرىپ اۋقىمى وتە كەڭ. پروفەسسور ب.كەنجەباەۆ «قازاق باسپاسوزىنىڭ تاريحىنان مالىمەتتەر» اتتى ەڭبەگىندە جۋرنال ماتەريالدارىن مازمۇنىنا قاراي مىناداي ءبولىمدەرگە بولگەن:
«ساياسي-الەۋمەتتىك ماقالالار; ادەبي شىعارمالار, ادەبيەت ماسەلەلەرى; قازاق اراسىنداعى وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ جاي-كۇيى جانە ماڭىزدى ماسەلەلەر; انا ءتىلى, ءالىپپە, ەملە ماسەلەلەرى; قازاق ايەلدەرىنىڭ جايى, بوستاندىق, تەڭدىك ماسەلەسى; دارىگەرلىك, اگروتەحنيكالىق كەڭەستەر, عىلىم تابىستارى; ىشكى-سىرتقى حابارلار; ءتىلشى حاتتارى, جاۋاپ حاتتار».
قازاق ءباسپاسوزى تاريحىن, اسىرەسە, قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى كەزەڭىن زەرتتەۋگە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ۇلاعاتتى ۇستاز, عيبراتى مول عالىمنىڭ اتالعان كىتابى 1956 جىلى جارىق كورگەنىن ەسكەرسەك, ونىڭ باعاسى ەسەلەپ ارتا تۇسەدى. ويتكەنى, ۇلتتىق مۇراعا قىرعيقاباق تانىتقان وتارشىل ساياساتتىڭ وكتەمدىگى ارتىپ تۇرعان ۋاقىتتا جەكە باسىنا قاۋىپ تونەرىن بىلە تۇرا سانالى تۇردە تاريحي تاقىرىپقا قالام تارتۋ ەرلىكپەن پارا-پار ءىس ەكەنىن بۇگىنگى جاس بىلە بەرمەيدى. سونىمەن بىرگە ساياسات سالقىنى سالدارىنان عالىم ەڭبەگىندە لاجسىزدىقتان ءبىراز شىندىقتىڭ شىمىلدىعى ءتۇرۋسىز قالعانىن دا ايتۋعا ءتيىستىمىز. ايتالىق, «ايقاپ» جۋرنالى ماتەريالدارىنىڭ مازمۇن جىكتەلىسىن بۇگىندە مىناداي تاقىرىپتارمەن تولىقتىرۋ تالابى تۋىندايدى:
وتارلىق ەزگىگە قارسى كۇرەس تاقىرىبى; ۇلت ازاتتىعى ماسەلەسى; قازاق جەرىن ىشكى رەسەيدەن قونىس اۋدارۋشىلاردان ساقتاپ قالۋ جولدارى; ۇلتتىق سانانى وياتۋ ماسەلەسى; ۇلت ءتىلىن, ءدىنى مەن ءدىلىن قورعاۋ, كوركەيتۋ ماسەلەلەرى.
جۋرنال ماتەريالدارىمەن تەرەڭ تانىسۋ بارىسىندا تۇيگەن بۇل تۇجىرىمدارىمىزدىڭ شىندىعىنا «ايقاپ» جاريالانىمدارىن وقىعان ءاربىر جان كوز جەتكىزە الادى.
بىرەر مىسال كەلتىرەيىك. جۋرنالدىڭ رەداكتورى م.سەرالين بىلاي دەپ جازادى: «قازاق وسى كۇندە قالىڭ ورمانعا كىرىپ اداسقان ادام سەكىلدى. قالاي جۇرسە ءجون بولارىن بىلمەي داعدارعان كەزى. ولاي-بىلاي ءجۇرىپ ەدى, جول تابىلمادى. ەندى توقتاپ, تىڭ تىڭداپ, قايدان, قانداي دىبىس شىعار دەپ قۇلاعىن سالىپ تۇرعان كەزىندە اركىم شاما-قادىرىنشە, اداسقانىنا ايعايلاپ دىبىس بەرەتىن سىقىلدى. ءۇنىن شىعارىپ, ويىن ايتۋعا مىندەتتى». («ايقاپ». – الماتى: قازاق ەنتسيكلوپەدياسى باس رەداكتسياسى, 1995. 31-بەت). بۇدان وتارلاۋ ساياساتى شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ تۇرعان كەزدە بەس جىل بويىنا ۇزبەي شىققان جالعىز جۋرنال «ايقاپتىڭ» تارىققان ەلگە, اداسقان قازاققا جولباسشى, باعىت-باعدار بەرۋشى بولعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. «ايقاپتىڭ» 1911 جىلعى 5-سانىندا جارىق كورگەن «ءبىزدىڭ قازاق بالاسىنا نە قىلسا دا باسقا جۇرتتارعا تەڭەلۋ حاقىندا ءبىراز كەڭەس» دەگەن ماقالادا, اتى ايتىپ تۇرعانداي, حح عاسىر باسىنداعى قازاقتىڭ ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەسى – تەڭدىككە قول جەتكىزۋ ارمانى دارالانىپ, ايشىقتالادى دا, سونىڭ جولدارى سارالانادى.
1913-1918 جىلدارى ورىنبوردا شىققان «قازاق» گازەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى جانە اپتالىق جاريالانىمدارىنىڭ ەنتسيكلوپەديالىق جيناعىن قۇراستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان مىنا ماسەلەگە وقىرمان نازارىن اۋدارتۋعا ءتيىستىمىن. كەزىندە بەيىمبەت مايلين: «قازاق» كوزىمىزدىڭ قاراسى بولعاندا, «ايقاپ» اعى ەمەس پە ەدى», – دەپ جوعارى باعالاعان قوس باسىلىمدى بىرىنە-ءبىرىن قارسى قويىپ, ۇپاي تۇگەندەۋشىلەرگە جول بەرۋگە بولمايدى.
راس, كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا قوس باسىلىم اراسىندا پىكىر الالىعى كەزدەسپەي قالماعان. بىراق, ول ماقسات بوتەندىگىنەن ەمەس, سوعان جەتۋدە ۇستانعان جولدارىنىڭ ارتۇرلىلىگىنەن تۋىنداپ وتىرعان. بۇل تۋراسىندا كورنەكتى قالام قايراتكەرى بەيىمبەت ءمايليننىڭ «قازاق» گازەتىنىڭ 1915 جىلعى 138-سانىندا جاريالانعان ماقالاسىندا: «بۇل ەكەۋىنىڭ كەيبىر پىكىرلەرىنىڭ بىرىنە-ءبىرى قيعاشتىعى, ول تۋرالى ءبىرسىپىرا ءسوزدىڭ بولىپ وتكەندىگى وقۋشىلارعا بەلگىلى. ءبىراق ول تاقىرىپتا ارالارىندا دۇشپاندىق جوق. سەبەبى, ەكەۋىنىڭ دە ءتۇپ ماقساتتارى ءبىر ەدى», – دەپ جازۋى ءسوزىمىزدى تىرىلتە تۇسەدى.
ءبىر كەرەمەتى, ارالارىندا قانشا پىكىرتالاس تۋىنداعانىنا قاراماستان, بۇل ەكى باسىلىمنىڭ ءبىرىنىڭ ءسوزىن ەكىنشىسى سويلەپ, ءبىرىن-ءبىرى قولداپ وتىرعانى ۇلكەن تاعىلىم. بۇدان ولاردى شىعارۋشىلاردىڭ جەكە باس قامىنان بۇرىن ۇلت ماقساتىن بيىك قويا بىلگەن ازاماتتىق بولمىستارىن جەتە تاني تۇسكەندەي بولاسىز. وعان ءبىر عانا مىسال, «قازاق» گازەتىنىڭ 1915 جىلعى 148-سانىندا «ايقاپ» توقتالۋى» دەگەن ماقالا جاريالانعان. وندا «قازاقتىڭ اينالدىرعان جالعىز جۋرنالىنىڭ بىرنەشە جىل شىعىپ تۇرىپ, ەرەسەك بولعان سوڭ توقتالىپ قالعانىنا» قاپالى ەكەندىكتەرىن بىلدىرە وتىرىپ, «قازاق» باسقارماسى جۋرنال شىعارۋشىلارىنىڭ «ايقاپتا» جاريالانعان وقىرماندارىنا سوڭعى ارناۋىن گازەتتەرىندە كوشىرىپ باسۋدى وزدەرىنىڭ ازاماتتىق بورىشتارى سانايدى. ال «ايقاپتىقتار» بولسا, ءوز كەزەكتەرىندە جۋرنالدىڭ قاراجات تاپشىلىعىنان جابىلاتىندىعىنا وكىنىشتەرىن بىلدىرە كەلىپ, گازەت ءتوڭىرەگىندەگىلەرگە مىناداي تىلەك باتالارىن بەرەدى: «جۋرنالدى شىعارعانداعى ماقساتىمىز حالىققا جول كورسەتپەك ەدى. گازەتاشىلىق, جۋرنالشىلدىق قازاق ءجىگىتتەرىنىڭ قولىنان كەلەتىن جۇمىس ەكەندىگىن سىپات ەتپەك ەدى. ءبىز بۇل ماقساتىمىزعا جەتتىك. ەندىگى جۇمىس وقىعان جاستاردىڭ موينىندا.
ءبىز نادان بوپ وسىردىك
يەكتەگى ساقالدى.
ءبىز بولماساق, ءسىز بارسىز,
جەلكىلدەپ شىققان جاس شوپتەي
ءۇمىت ەتكەن دوستارىم,
سەندەرگە بەردىم باتامدى
(التىنسارين ءسوزى).»
وسى جولداردى وقي وتىرىپ, بۇل ەكى باسىلىم اراسىندا ەلەۋلى يدەيالىق قاقتىعىس بولماعاندىعىنا كوزىمىز جەتە تۇسەدى. بىراق, سوعان قاراماستان, كۇنى كەشەگە دەيىن ول ەكەۋىنىڭ بىرىنە-ءبىرى قارسى قويىلىپ زەرتتەلىنىپ كەلگەنى, اششى بولسا دا تاريحي شىندىق. ونى زەرتتەۋشىلەر كىناسىنەن ەمەس, ۋاقىت تالابىنان, ياعني سىرەسپە تاپتىق يدەولوگيا زاردابىنان تۋعان ولقىلىق دەپ قابىلداعان لازىم.
وسى ورايدا, «ايقاپتا» كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ بۇگىنگى تاڭدا دا وزەكتىلىگىن, ياعني جۋرنال ماتەريالدارىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ايتپاۋ قيانات بولار ەدى. ايتالىق, جۋرنالدىڭ 1913 جىلعى 15-نومىرىندە جارىق كورگەن «قازاقتىڭ قازىرگى ءحالى» اتتى ماقالادا بەيىمبەت مايلين كوتەرگەن ماسەلە قازىر دە كوكەيكەستى. الاش ارىسى قازاق تىرشىلىگىندەگى ادەت-عۇرىپتىڭ كەرى كەتكەن جاقتارىن سىناپ-مىنەپ, ولاردىڭ بىلىمسىزدىكتەن, كاسىپسىزدىكتەن تۋاتىنىنا توقتالادى. قازاقتىڭ قىز ۇزاتۋ تويىندا, ولىمگە اس بەرىپ, ەسكە الۋدا ۇلكەن شىعىنعا باتاتىنىن ايىپتاپ, ونىڭ ورنىنا حالىقتى پايدالى ىسكە, وقۋ-اعارتۋ جۇمىسىن دۇرىس جولعا قويۋعا, مەكتەپ-مەدرەسە سالۋعا, گازەت-جۋرنال, كىتاپ الدىرىپ وقۋعا قاراجات شىعارۋعا شاقىرادى.
قازاقتى اي, قاپ دەپ وكىنۋدەن ارىلتۋ ماقساتىن كوزدەپ «ايقاپتى» شىعارعان م.سەراليننىڭ مىنا پىكىرى دە كوڭىل تورىنەن ورىن يەمدەنەدى, كوكەيكەستىلىگىمەن قۇندى: «ءبىزدىڭ ىلگەرگى-كەلەشەك كۇنىمىز دە, بۇل دۇنيەدە كۇن كورىپ, جۇرت قاتارلى تۇرۋىمىز دا جالعىز-اق نارسەگە تىرەلەدى. ول – وقۋ. مۇنان بىلايعى زاماندا وقىپ, ونەر بىلمەسەك, ونەرلى حالىققا جالشى بولۋدان باسقا بىزگە ەشبىر دە ورىن قالمايدى. ءبىز جۇرتشىلىق بولىپ وقۋشى-تالاپكەرگە جاردەم بەرمەسەك, وقىعاندارىمىز كوبەيە المايدى». ءدال بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسىن كوتەرىپ تۇرعانداي اسەرگە بولەيدى. قازىرگى جاستار مەن ساۋدانى كاسىپ ەتكەن, تەك بايۋدى عانا ماقسات تۇتقان بايشىكەشتەرگە, بيزنەس وكىلدەرىنە وي سالسا يگى.
مۇنداي قۇندى ويلاردى «ايقاپتىڭ» ءار نومىرىنەن مولىنان ۇشىراتارىڭىزعا ءباس تىگەمىز. ەندەشە, جۋرنال جاريالانىمدارىن ۇلتتىق قۇندى مۇرامىزعا اينالدىرىپ, قاجەتىمىزگە جاراتۋدان جاڭىلمايىق.
قايرات ساق, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ ءباسپاسوز جانە باسپا ءىسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, الاشتانۋشى-عالىم.
