[caption id="attachment_103442" align="aligncenter" width="800"]
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟[/caption]
بازبىرەۋلەر باردى ايتۋدى كوپ كورەدى, جاقسىنى قىزعانادى, بەرەكەنىڭ ىنسابىن ويلامايدى. ەگەر, وتانشىلدىق پەن ەلشىلدىكتىڭ ناقتى ءبىر قاعيداتى – ءداستۇر مەن كوشباسشىنى ارداقتاۋ دەسەك, ءبىز قاشاندا وسى قاعيداتقا ادال بولىپ قالۋىمىز قاجەت. بۇل – الەمدىك پاراسات.
ماسەلەن, تاياۋدا عانا جاريالانعان ەلباسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورما تۋرالى ۇندەۋى مەن ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى تۋرالى حالىققا جولداۋىنداعى وي-تۇجىرىمدار ءبىزدىڭ قازاقستان ءۇشىن, بولاشاق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى ەسەلەي تۇسكەندەي بولدى. بىرىنشىدەن, ەلىمىزدى نەشە ءتۇرلى سىن-قاتەرلەردەن ەلباسى رەتىندە ابىرويمەن الىپ وتكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىلىك پەن قۇزىرەتتىلىكتى ءبولۋ تۋرالى كەلەلى ويدى حالىق تالقىسىنا سالدى. ەكىنشىدەن, بۇل ۇندەۋ مەن جولداۋ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا ادال ەكەنىن تاعى دا ءبىر دالەلدەدى. ءۇشىنشىدەن, اتالعان ۇندەۋ مەن جولداۋدى – ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ جاڭاشىل ءىزاشارى ءارى ورايلى جالعاسى دەپ بىلەمىز.
حالقىمىز «ساباقتى ينە ءساتىمەن» دەيدى. ءار باستامانىڭ قيسىنى مەن جۇيەسى بولۋى ءتيىس. قۋاتتى دا كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىك ءتيىمدى, تەز, شۇعىل باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن قاجەت بولدى. ەلباسى ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋدى جاڭا سوقپاقتان باستاپ, ساليقالى ساياساتى مەن بايىپتى بىلىگىنىڭ ارقاسىندا تالاي قيىندىقتان الىپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل باسقارۋ تۇجىرىمداماسى ۇلتتىق تاريحپەن, داستۇرمەن, مادەنيەتپەن ۇشتاستى. كوپەتنوستى, كوپ ءدىندى قازاقستاننىڭ جان قالاۋىن, تامىر سوعىسىن, اسىل ارمانىن, باياندى مۇددەسىن تابا ءبىلدى. حالىقتىڭ كوكەيىنەن شىققان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى وسىلاي تۋدى. قازاق ەلى, قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتى – ەلدىك پەن تۇتاستىقتىڭ تەمىرقازىعى بولىپ, ەشكىمدى الالامادى, ەشبىر جاندى وزەككە تەپپەدى. ۇلى دالانىڭ كەڭدىگى مەن تەرەڭدىگى جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستاننىڭ جارقىن, جاسامپاز بەلەستەرىنە اينالدى.
وسىندايدا باتىس ويشىلى شارل دە مونتەسكەنىڭ مىنانداي تاماشا ءسوزى ويعا ورالادى: «بيلىكتى تەڭدەستىرۋ, رەتتەۋ, ساباسىنا ءتۇسىرۋ, ىسكە قوسۋ, بايىپتى ەتۋ – شەبەر قايراتكەردىڭ مىندەتى» دەگەن. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىندا وسى قاسيەتتەردىڭ بارىنە قول جەتكىزدى. مۇنى حالىق كوردى, الەم ءبىلدى. ەل – ەلباسىنا تىرەك, ەلباسى – ەلگە قالقان. بۇل – بۇگىنگىنىڭ شىندىعى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەسە, قازاقستان, ال قازاق ەلى دەسە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ويعا ورالادى, دەيدى الەم. الەمنىڭ شارايناسى: «قازاقستان – باقىتتى ەل. پرەزيدەنتى پايىمدى, حالقى قارىمدى, دوسى كوپ», – دەيدى. دەسە دەگەندەي-اق! ەل تاريحىن تۇلعالار جاسايدى. تۇلعا – ەلدىڭ تۇعىرى, تۇلعا – ەلدىڭ تۇتقاسى. دەمەك, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ – وسىنداي تۇلعا.
جالپى, ەلباسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە قاتىستى حالىققا ۇندەۋى – ەلىمىزدەگى ماڭىزدى وقيعا. ەگەر, وتكەندى كوز الدىمىزعا كەلتىرسەك, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى بىزگە ەڭ الدىمەن, ءوز مەملەكەتىمىزدى, ءوز ينستيتۋتتارىمىزدى قۇرۋىمىز كەرەك بولدى. الدىمىزدا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ, بۇۇ-نىڭ, وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قۇرامىنا كىرۋ مىندەتى تۇردى. سول ارقىلى ورتالىق ازيادا ورنالاسقان, وزىندىك سالت-ءداستۇرى مەن زاڭدارى بار وسىنداي مەملەكەت بار ەكەندىگىن بارشاعا تانىتۋىمىز كەرەك بولدى. ال بۇل ماقسات-مىندەتكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن سول كەزدە جول باستايتىن مىعىم قول, مىقتى بيلىك قاجەت ەدى. مەملەكەتتى قۇرۋ ءۇشىن ءسوزسىز, مىقتى بيلىك كەرەك. ارينە, ول كەزدە سىرتقى ساياساتتان بولەك, ىشكى ساياساتتى, ەكونوميكانى جۇرگىزۋدىڭ, بارلىق الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتتى.
بۇل وڭاي ەڭسەرىلەتىن مىندەت ەمەس ەدى. سەبەبى, ول كەزدە نارىقتىق ەكونوميكاسى بار جاڭا مەملەكەتتى قۇرۋ توڭىرەگىندەگى تاجىريبەمىز از بولاتىن. سول سەبەپتى, ءبىز ءوزىمىزدىڭ دامۋ جولىمىزدى ايقىنداپ, ونى «دامۋدىڭ قازاقستاندىق جولى» دەپ اتادىق. وسى ارقىلى ەركىن, تاۋەلسىز, دەموكراتيالىق, زايىرلى مەملەكەت قۇرۋدى ماقسات تۇتتىق. بۇل ورايدا, پرەزيدەنتتىك باسقارۋدىڭ ارنايى مودەلى – «نازارباەۆ مودەلى» قابىلداندى. الايدا, ول كەزدە باتىس ساراپشىلارى, ساياساتكەرلەرى ءبىزدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ اۆتوريتارلىق رەجىمگە نەگىزدەلگەنىن, بارلىق ماسەلەنى ءبىر ادام عانا شەشىپ, بارىنە پرەزيدەنت قانا جاۋاپ بەرەتىنىن, ال ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە از فۋنكتسيا بەرىلگەنىن العا تارتىپ, ءبىزدى سىنادى. سول كەزدە ءبىز: «دەموكراتيا بىردەن قالىپتاسا قويمايدى. وعان ۋاقىت كەرەك. ال سىزدەر شە؟ سىزدەر دەموكراتيانى 200-300 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى قالىپتاستىرىپ كەلەسىزدەر. سوعان قاراماستان, ول دەموكراتيانى ءالى دە تۇبەگەيلى تۇردە قۇرىپ ۇلگەرگەن جوقسىزدار. دەموكراتيانى ءبىرتىندەپ, ءاربىر قادامدى نىق باسا ءجۇرىپ, قالىپتاستىرۋ كەرەك. ۋاقىت كەلەدى. سول كەزدە مەملەكەتىمىزدى دەموكراتيالى تۇردە باسقارۋعا قاراي قادام باساتىن بولامىز», – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدىك.
مىنە, ءبىز ايتقان ۋاقىت تا كەلدى. ەلباسى ءوز ۇندەۋىندە: «مەن پرەزيدەنت يە وكىلەتتىكتەردىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن بەرۋگە سانالى تۇردە بارىپ وتىرمىن. مەن مۇنى جالعىز عانا ماقساتپەن – ەلدى باسقارۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى, ورنىقتى, زاماناۋي جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن جاساپ وتىرمىن»,– دەدى. مەملەكەت باسشىسى وسى ارقىلى قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىن وتەيتىن باسقارۋ فورماسىن قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ وتىر. باتىس ەلدەرىندە بيلىك ءوز وكىلەتتىلىگىن ءدال بۇلاي تابىستاي سالمايدى. پرەزيدەنتتەر, كەرىسىنشە, بيلىكتى, ءوز وكىلەتتىكتەرىن مىعىم تۇردە قولدارىندا ۇستاپ وتىرادى. ال ءبىزدىڭ پرەزيدەنت ءوز ەركىمەن جانە باستاماسىمەن 40-قا جۋىق وكىلەتتىگىن بيلىك تارماقتارىنا ءبولىپ بەرمەكشى. ەلباسى وسىنداي شەشىمدى جاريالاۋ ارقىلى جوعارى وكىلەتتى جانە زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە پارلامەنتتىڭ, مەملەكەتتىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا جانە ونىڭ ازاماتتارىنىڭ جاقسى تۇرمىس كەشۋىنە جاۋاپ بەرەتىن ورگان رەتىندە ۇكىمەتتىڭ قىزمەتتەرىنە ۇلكەن ءمۇمكىندىك بەرگىسى كەلەتىنىن بايقاتتى.
پرەزيدەنتتىڭ بۇل باستاماسىن بۇكىل باتىس قولداپ وتىر. گەرمانيانىڭ, اقش-تىڭ, فرانتسيانىڭ, ۇلىبريتانيانىڭ ساياساتكەرلەرى اتالعان باستامانى, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قادامىن قولداپ-قۋاتتايتىنىن بىلدىرۋدە. ارينە, ۋينستون چەرچيللدىڭ سوزىمەن ايتساق, «دەموكراتيا – بۇل باسقارۋدىڭ ناشار فورماسى. بىراق, ادامزات قوعامدى باسقارۋدىڭ باسقا, بالامالى فورماسىن تاپقان جوق». الايدا, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ ءدال وسىنداي ءستيلى بار جانە ول قالىپتاسقان. ول جەتىلدىرىلىپ, تاريحي-ەۆوليۋتسيالىق تۇرعىدان العاندا, جاندانىپ, جاڭعىرىپ كەلەدى. امەريكانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى لينكولن ءوز كەزەڭىندە: «مەن قۇل, قۇل يەلەنۋشى بولعىم كەلمەيدى. مەنىڭ دەموكراتيا تۋرالى تۇسىنىگىم, مىنە, وسىنداي», – دەگەن ەدى. ارينە, دەموكراتيا باسقارىلۋى ءتيىس. ەگەر, دەموكراتيا زاڭعا باعىنبايتىن بولسا, وندا ول دەموكراتيا بولمايدى. بۇل – حاوسقا, حاوستىق قوعامنىڭ دامۋىنا الىپ كەلمەك. ال قوعام دەموكراتيالىق باسقارۋ كەزەڭىندە زاڭمەن باسقارىلىپ, سول زاڭنىڭ الدىندا بارلىعى بىردەي بولۋى ءتيىس. پرەزيدەنت, مىنە, وسىنداي ماقسات-مىندەتتى قويىپ وتىر.
جالپى العاندا, وسى 25 جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە, قوعامىمىزدا دەموكراتيا دامىدى. پارتيالار پايدا بولدى. قوعامنىڭ, حالىقتىڭ اراسىنان شىققان 3 پارتيا پارلامەنتتە وتىر. ەگەر, پرەزيدەنت ءوز وكىلەتتىگىن بيلىك تارماقتارىنا ءبولىپ بەرسە, ءالى دە كوپتەگەن پارتيانىڭ ساياسي ارەناعا شىعارى انىق. ونداي كەزدە ءتۇرلى پارتيالاردىڭ پارلامەنتتەگى, ۇكىمەت ءمۇشەلەرىن ايقىنداۋداعى كۇشى اناعۇرلىم وراسان بولارى ءسوزسىز.
بۇگىنگە دەيىن باسقارۋشىلىقتىڭ ۆەرتيكالدى باسقارۋ ءستيلى كەزىندە بارلىق ماسەلەنىڭ شەشىمى پرەزيدەنتكە كەلىپ تىرەلەتىن ەدى. ول وندىرىسكە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا, باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە, ۇكىمەت مۇشەلەرىن تاعايىنداۋعا, سايلاۋلارعا – پارلامەنتتىك سايلاۋ, اكىمدەر سايلاۋى, ولاردىڭ تاعايىندالۋىنا تىكەلەي ءوزى جاۋاپ بەرەتىن ەدى. ەندى ۇكىمەت ءوزىنىڭ باعدارلاماسىنا, بيۋدجەتكە, بيۋدجەتتىك جوسپاردىڭ ورىندالۋىنا, ال ءاربىر مينيسترلىك ءوز مينيسترلىگىنە, ءار مينيستر وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتىڭ ورىندالۋىنا جاۋاپ بەرۋى كەرەك.
پارلامەنتكە كەلسەك, بۇرىن ول تەك زاڭ شىعارۋمەن عانا اينالىساتىن ەدى. ال نەگىزىندە, پارلامەنت ءوزى شىعاراتىن زاڭداردىڭ دۇرىس ورىندالۋىن قاداعالاپ, سوعان جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. بۇل – باقىلاۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى. ەكىنشىدەن, پارلامەنت ۇكىمەتتەن, پرەمەر-مينيستردەن, مينيسترلەردەن ءوزى جىل سايىن بەكىتەتىن جوسپاردىڭ ورىندالۋ-ورىندالماۋىنا, ءتۇرلى زاڭ بۇزۋشىلىققا قاتىستى ەسەپتى سۇراۋى كەرەك. ەگەر, قانداي دا ءبىر مينيستر ءوز جۇمىسىن دۇرىس اتقارا الماسا, ونى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ماسەلەنى ۇكىمەتتىڭ الدىنا ناقتى تۇردە قويۋى كەرەك. پارلامەنتتى حالىق سايلايدى. دەمەك, پارلامەنت ءوز قىزمەتىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانى ءجون.
بىزدە تۇيتكىلدى ماسەلەلەر از با؟ ماسەلەن, اۋىز سۋدىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعان اۋىلدار, اۋىلدىق وكرۋگتەر بار. ماسەلەن, اۋىز سۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن اقتاۋ, اتىراۋ ايماقتارى كورىپ وتىر. سەمەي ايماعى, ونىڭ كەيبىر اۋداندارى دا اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعىن باستان كەشۋدە. سوندىقتان, پارلامەنت ۇكىمەتپەن, قالا, اۋدان, اۋىل اكىمدەرىمەن بىرلەسىپ, مىنە, وسىنداي ومىرلىك ماڭىزى بار ماسەلەلەردىڭ كۇرمەۋىن شەشۋى ءتيىس. سول كەزدە عانا پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى ءتيىمدى بولماق.
ارينە, قوعامدا ەگەر, اتالعان تەتىكتەر جۇزەگە اسسا, پارلامەنت پەن ۇكىمەت وزدەرىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن كوتەرە الا ما دەگەن ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇعان قاتىستى مىنانى ايتار ەدىم. جالپى, كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى ءبارىبىر دە جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. ۇكىمەت, پارلامەنت مۇنداي ءوزگەرىستەرگە ءدال قازىر دايىن بولماۋلارى مۇمكىن. بىراق, ءبارىن ۋاقىت كورسەتەدى. سەبەبى, 25 جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مەنتاليتەتى وزگەرىپ, ءوستى. ءبىز اناعۇرلىم ءبىلىمدى, بىلىكتى, مادەنيەتتى بولا تۇستىك. سوندىقتان, ەلباسى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە ءوز وكىلەتتىگىنىڭ ءبىراز بولىگىن بەرۋ تۋرالى دۇرىس شەشىم قابىلداپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىن.
بۇل رەتتە, پرەزيدەنت ۇستانىمىنىڭ باتىلدىعىن, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنا دەگەن سەنىمىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل سەنىم بىزدە ورىن الىپ جاتقان ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ۇدەرىستەرگە جاۋاپ قاتىپ, ءۇن قوسا الاتىن جانە ءتۇرلى تالقىلاۋلار مەن شەشىم قابىلداۋلارعا, سونداي-اق, ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا قاتىسا الاتىن كەمەلدەنگەن, بىلىكتى ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسىپ ۇلگەرگەنىمەن دە بايلانىستى.
سونىمەن, تاياۋ بولاشاقتا بيلىك وكىلەتتىگىن ءبولۋ جونىندە رەفورما جۇرەدى. ول, ارينە, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا ساي, حالىق تالقىسىنان, سارابىنان وتەدى. بۇگىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قانشاما قۇندى پىكىرلەر ايتىلىپ, جازىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرسىپىراسى – بيلىك تەتىكتەرىن رەتتەيتىن قۇرىلىم تۋرالى. ءبىزدىڭشە, ونداي ءارى دانەكەر, ءارى جاۋاپتى, ءارى ءتيىمدى قۇرىلىم – مەملەكەتتىك كەڭەس بولۋى ءتيىس. سوندىقتان, بۇل رەتتە, مەملەكەتتىك كەڭەس نەمەسە ۇلتتىق كەڭەس ورگانىن قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ول اقساقالدار مەن ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ سىيلى دا قادىرلى وكىلدەرىنەن تۇرۋ ارقىلى ازاماتتىق قوعامنىڭ مۇددەسىن تانىتۋى ءتيىس. بۇل قوعامدىق ماڭىزى بار ماسەلەلەردى تالقىلاپ, حالىقتىڭ وي-پىكىرىنە قۇلاق اسۋعا ءمۇمكىندىك بەرەر ەدى.
ەگەر ءوز تاريحىمىزعا قاراساق, ارعى زاماننان بەرى قاعاننىڭ دا, حاننىڭ دا كەڭەسى بولعان. حالىق ايتاتىن «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى» دەگەن ماتەلدىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. الەم تاريحىنا قاراساق, «مەملەكەتتىك كەڭەس» ۇعىمىمەن ءبىر ەل پرەزيدەنتى باسقاراتىن بيىك باسقارۋ ورگانىن, ال ەكىنشى ەل پارلامەنتىن اتايدى. بىراق, قالاي بولعاندا دا, وسى ۇعىمنان بيلىككە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك, باقىلاۋ, سەنىم اڭعارىلادى. قازاقستانداعى جاڭا ساياسي رەفورما ءتيىمدىلىگىن, ياعني بيلىك تارماقتارىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن رەتتەيتىن قۇرىلىمدى مەملەكەتتىك كەڭەس ابىرويمەن اتقارا الادى دەپ سەنەمىز. ارينە, ونىڭ توراعاسى ەلى سەنگەن ەلباسى بولۋى ءتيىس. وعان بيلىك وكىلەتتىگىن ءبولىپ بەرىپ, ونىڭ مارتەبەسىن كونستيتۋتسيادا بەكىتۋ قاجەت. پرەزيدەنت كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ كەپىلى جانە جوعارى اربيتر-تورەشىسى رەتىندە مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنان جوعارى تۇرۋى ءتيىس. مىنە, سوندا تەپە-تەڭدىك تە, قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ ۇيلەسىمى دە جۇزەگە اسادى. ەندەشە, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىس بارىسىندا بيلىك تارماقتارى تەپە-تەڭدىگىنە جاۋاپتى ەلباسى ۇعىمىنا, مارتەبەسىنە ەكپىن جاسالىنسا, ول ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ سالماعىن ارتتىرماق. ۇلت داستۇرىندە جانە كوپەتنوستى قازاقستان حالقىنىڭ بۇگىنگى تانىمىندا ەلباسى ۇعىمى قالىپتاسقان پرەزيدەنت ۇعىمىنان الدەقايدا بيىك جانە تەگەۋرىندى. سونداي-اق, قالىڭ جۇرتشىلىق بۇل ۇعىمنان ەلگە جاۋاپكەرشىلىك پەن ەلدىكتى ساقتاۋ مەن قورعاۋدىڭ قالقانىن, قامالىن, قۋاتىن كورەدى, سەزىنەدى, تۇيسىنەدى. ءۇندىستاندا ماحاتما گاندي, قىتايدا سۋن ياتسەن, تۇركيادا مۇستافا اتاتۇرىك قۇبىلىسىنىڭ قازاقستانداعى شۋاعىن, جالعاسىن حالىق نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمىمەن بايلانىستىرادى. بۇل – تاريح پەن تاعدىر جاۋابىن بەرگەن ايتۋلى تاڭداۋ.
تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟[/caption]
بازبىرەۋلەر باردى ايتۋدى كوپ كورەدى, جاقسىنى قىزعانادى, بەرەكەنىڭ ىنسابىن ويلامايدى. ەگەر, وتانشىلدىق پەن ەلشىلدىكتىڭ ناقتى ءبىر قاعيداتى – ءداستۇر مەن كوشباسشىنى ارداقتاۋ دەسەك, ءبىز قاشاندا وسى قاعيداتقا ادال بولىپ قالۋىمىز قاجەت. بۇل – الەمدىك پاراسات.
ماسەلەن, تاياۋدا عانا جاريالانعان ەلباسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورما تۋرالى ۇندەۋى مەن ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى تۋرالى حالىققا جولداۋىنداعى وي-تۇجىرىمدار ءبىزدىڭ قازاقستان ءۇشىن, بولاشاق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى ەسەلەي تۇسكەندەي بولدى. بىرىنشىدەن, ەلىمىزدى نەشە ءتۇرلى سىن-قاتەرلەردەن ەلباسى رەتىندە ابىرويمەن الىپ وتكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىلىك پەن قۇزىرەتتىلىكتى ءبولۋ تۋرالى كەلەلى ويدى حالىق تالقىسىنا سالدى. ەكىنشىدەن, بۇل ۇندەۋ مەن جولداۋ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا ادال ەكەنىن تاعى دا ءبىر دالەلدەدى. ءۇشىنشىدەن, اتالعان ۇندەۋ مەن جولداۋدى – ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ جاڭاشىل ءىزاشارى ءارى ورايلى جالعاسى دەپ بىلەمىز.
حالقىمىز «ساباقتى ينە ءساتىمەن» دەيدى. ءار باستامانىڭ قيسىنى مەن جۇيەسى بولۋى ءتيىس. قۋاتتى دا كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىك ءتيىمدى, تەز, شۇعىل باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن قاجەت بولدى. ەلباسى ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋدى جاڭا سوقپاقتان باستاپ, ساليقالى ساياساتى مەن بايىپتى بىلىگىنىڭ ارقاسىندا تالاي قيىندىقتان الىپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل باسقارۋ تۇجىرىمداماسى ۇلتتىق تاريحپەن, داستۇرمەن, مادەنيەتپەن ۇشتاستى. كوپەتنوستى, كوپ ءدىندى قازاقستاننىڭ جان قالاۋىن, تامىر سوعىسىن, اسىل ارمانىن, باياندى مۇددەسىن تابا ءبىلدى. حالىقتىڭ كوكەيىنەن شىققان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى وسىلاي تۋدى. قازاق ەلى, قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتى – ەلدىك پەن تۇتاستىقتىڭ تەمىرقازىعى بولىپ, ەشكىمدى الالامادى, ەشبىر جاندى وزەككە تەپپەدى. ۇلى دالانىڭ كەڭدىگى مەن تەرەڭدىگى جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستاننىڭ جارقىن, جاسامپاز بەلەستەرىنە اينالدى.
وسىندايدا باتىس ويشىلى شارل دە مونتەسكەنىڭ مىنانداي تاماشا ءسوزى ويعا ورالادى: «بيلىكتى تەڭدەستىرۋ, رەتتەۋ, ساباسىنا ءتۇسىرۋ, ىسكە قوسۋ, بايىپتى ەتۋ – شەبەر قايراتكەردىڭ مىندەتى» دەگەن. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىندا وسى قاسيەتتەردىڭ بارىنە قول جەتكىزدى. مۇنى حالىق كوردى, الەم ءبىلدى. ەل – ەلباسىنا تىرەك, ەلباسى – ەلگە قالقان. بۇل – بۇگىنگىنىڭ شىندىعى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەسە, قازاقستان, ال قازاق ەلى دەسە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ويعا ورالادى, دەيدى الەم. الەمنىڭ شارايناسى: «قازاقستان – باقىتتى ەل. پرەزيدەنتى پايىمدى, حالقى قارىمدى, دوسى كوپ», – دەيدى. دەسە دەگەندەي-اق! ەل تاريحىن تۇلعالار جاسايدى. تۇلعا – ەلدىڭ تۇعىرى, تۇلعا – ەلدىڭ تۇتقاسى. دەمەك, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ – وسىنداي تۇلعا.
جالپى, ەلباسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە قاتىستى حالىققا ۇندەۋى – ەلىمىزدەگى ماڭىزدى وقيعا. ەگەر, وتكەندى كوز الدىمىزعا كەلتىرسەك, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى بىزگە ەڭ الدىمەن, ءوز مەملەكەتىمىزدى, ءوز ينستيتۋتتارىمىزدى قۇرۋىمىز كەرەك بولدى. الدىمىزدا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ, بۇۇ-نىڭ, وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قۇرامىنا كىرۋ مىندەتى تۇردى. سول ارقىلى ورتالىق ازيادا ورنالاسقان, وزىندىك سالت-ءداستۇرى مەن زاڭدارى بار وسىنداي مەملەكەت بار ەكەندىگىن بارشاعا تانىتۋىمىز كەرەك بولدى. ال بۇل ماقسات-مىندەتكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن سول كەزدە جول باستايتىن مىعىم قول, مىقتى بيلىك قاجەت ەدى. مەملەكەتتى قۇرۋ ءۇشىن ءسوزسىز, مىقتى بيلىك كەرەك. ارينە, ول كەزدە سىرتقى ساياساتتان بولەك, ىشكى ساياساتتى, ەكونوميكانى جۇرگىزۋدىڭ, بارلىق الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتتى.
بۇل وڭاي ەڭسەرىلەتىن مىندەت ەمەس ەدى. سەبەبى, ول كەزدە نارىقتىق ەكونوميكاسى بار جاڭا مەملەكەتتى قۇرۋ توڭىرەگىندەگى تاجىريبەمىز از بولاتىن. سول سەبەپتى, ءبىز ءوزىمىزدىڭ دامۋ جولىمىزدى ايقىنداپ, ونى «دامۋدىڭ قازاقستاندىق جولى» دەپ اتادىق. وسى ارقىلى ەركىن, تاۋەلسىز, دەموكراتيالىق, زايىرلى مەملەكەت قۇرۋدى ماقسات تۇتتىق. بۇل ورايدا, پرەزيدەنتتىك باسقارۋدىڭ ارنايى مودەلى – «نازارباەۆ مودەلى» قابىلداندى. الايدا, ول كەزدە باتىس ساراپشىلارى, ساياساتكەرلەرى ءبىزدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ اۆتوريتارلىق رەجىمگە نەگىزدەلگەنىن, بارلىق ماسەلەنى ءبىر ادام عانا شەشىپ, بارىنە پرەزيدەنت قانا جاۋاپ بەرەتىنىن, ال ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە از فۋنكتسيا بەرىلگەنىن العا تارتىپ, ءبىزدى سىنادى. سول كەزدە ءبىز: «دەموكراتيا بىردەن قالىپتاسا قويمايدى. وعان ۋاقىت كەرەك. ال سىزدەر شە؟ سىزدەر دەموكراتيانى 200-300 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى قالىپتاستىرىپ كەلەسىزدەر. سوعان قاراماستان, ول دەموكراتيانى ءالى دە تۇبەگەيلى تۇردە قۇرىپ ۇلگەرگەن جوقسىزدار. دەموكراتيانى ءبىرتىندەپ, ءاربىر قادامدى نىق باسا ءجۇرىپ, قالىپتاستىرۋ كەرەك. ۋاقىت كەلەدى. سول كەزدە مەملەكەتىمىزدى دەموكراتيالى تۇردە باسقارۋعا قاراي قادام باساتىن بولامىز», – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدىك.
مىنە, ءبىز ايتقان ۋاقىت تا كەلدى. ەلباسى ءوز ۇندەۋىندە: «مەن پرەزيدەنت يە وكىلەتتىكتەردىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن بەرۋگە سانالى تۇردە بارىپ وتىرمىن. مەن مۇنى جالعىز عانا ماقساتپەن – ەلدى باسقارۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى, ورنىقتى, زاماناۋي جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن جاساپ وتىرمىن»,– دەدى. مەملەكەت باسشىسى وسى ارقىلى قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىن وتەيتىن باسقارۋ فورماسىن قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ وتىر. باتىس ەلدەرىندە بيلىك ءوز وكىلەتتىلىگىن ءدال بۇلاي تابىستاي سالمايدى. پرەزيدەنتتەر, كەرىسىنشە, بيلىكتى, ءوز وكىلەتتىكتەرىن مىعىم تۇردە قولدارىندا ۇستاپ وتىرادى. ال ءبىزدىڭ پرەزيدەنت ءوز ەركىمەن جانە باستاماسىمەن 40-قا جۋىق وكىلەتتىگىن بيلىك تارماقتارىنا ءبولىپ بەرمەكشى. ەلباسى وسىنداي شەشىمدى جاريالاۋ ارقىلى جوعارى وكىلەتتى جانە زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە پارلامەنتتىڭ, مەملەكەتتىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا جانە ونىڭ ازاماتتارىنىڭ جاقسى تۇرمىس كەشۋىنە جاۋاپ بەرەتىن ورگان رەتىندە ۇكىمەتتىڭ قىزمەتتەرىنە ۇلكەن ءمۇمكىندىك بەرگىسى كەلەتىنىن بايقاتتى.
پرەزيدەنتتىڭ بۇل باستاماسىن بۇكىل باتىس قولداپ وتىر. گەرمانيانىڭ, اقش-تىڭ, فرانتسيانىڭ, ۇلىبريتانيانىڭ ساياساتكەرلەرى اتالعان باستامانى, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قادامىن قولداپ-قۋاتتايتىنىن بىلدىرۋدە. ارينە, ۋينستون چەرچيللدىڭ سوزىمەن ايتساق, «دەموكراتيا – بۇل باسقارۋدىڭ ناشار فورماسى. بىراق, ادامزات قوعامدى باسقارۋدىڭ باسقا, بالامالى فورماسىن تاپقان جوق». الايدا, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ ءدال وسىنداي ءستيلى بار جانە ول قالىپتاسقان. ول جەتىلدىرىلىپ, تاريحي-ەۆوليۋتسيالىق تۇرعىدان العاندا, جاندانىپ, جاڭعىرىپ كەلەدى. امەريكانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى لينكولن ءوز كەزەڭىندە: «مەن قۇل, قۇل يەلەنۋشى بولعىم كەلمەيدى. مەنىڭ دەموكراتيا تۋرالى تۇسىنىگىم, مىنە, وسىنداي», – دەگەن ەدى. ارينە, دەموكراتيا باسقارىلۋى ءتيىس. ەگەر, دەموكراتيا زاڭعا باعىنبايتىن بولسا, وندا ول دەموكراتيا بولمايدى. بۇل – حاوسقا, حاوستىق قوعامنىڭ دامۋىنا الىپ كەلمەك. ال قوعام دەموكراتيالىق باسقارۋ كەزەڭىندە زاڭمەن باسقارىلىپ, سول زاڭنىڭ الدىندا بارلىعى بىردەي بولۋى ءتيىس. پرەزيدەنت, مىنە, وسىنداي ماقسات-مىندەتتى قويىپ وتىر.
جالپى العاندا, وسى 25 جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە, قوعامىمىزدا دەموكراتيا دامىدى. پارتيالار پايدا بولدى. قوعامنىڭ, حالىقتىڭ اراسىنان شىققان 3 پارتيا پارلامەنتتە وتىر. ەگەر, پرەزيدەنت ءوز وكىلەتتىگىن بيلىك تارماقتارىنا ءبولىپ بەرسە, ءالى دە كوپتەگەن پارتيانىڭ ساياسي ارەناعا شىعارى انىق. ونداي كەزدە ءتۇرلى پارتيالاردىڭ پارلامەنتتەگى, ۇكىمەت ءمۇشەلەرىن ايقىنداۋداعى كۇشى اناعۇرلىم وراسان بولارى ءسوزسىز.
بۇگىنگە دەيىن باسقارۋشىلىقتىڭ ۆەرتيكالدى باسقارۋ ءستيلى كەزىندە بارلىق ماسەلەنىڭ شەشىمى پرەزيدەنتكە كەلىپ تىرەلەتىن ەدى. ول وندىرىسكە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا, باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە, ۇكىمەت مۇشەلەرىن تاعايىنداۋعا, سايلاۋلارعا – پارلامەنتتىك سايلاۋ, اكىمدەر سايلاۋى, ولاردىڭ تاعايىندالۋىنا تىكەلەي ءوزى جاۋاپ بەرەتىن ەدى. ەندى ۇكىمەت ءوزىنىڭ باعدارلاماسىنا, بيۋدجەتكە, بيۋدجەتتىك جوسپاردىڭ ورىندالۋىنا, ال ءاربىر مينيسترلىك ءوز مينيسترلىگىنە, ءار مينيستر وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتىڭ ورىندالۋىنا جاۋاپ بەرۋى كەرەك.
پارلامەنتكە كەلسەك, بۇرىن ول تەك زاڭ شىعارۋمەن عانا اينالىساتىن ەدى. ال نەگىزىندە, پارلامەنت ءوزى شىعاراتىن زاڭداردىڭ دۇرىس ورىندالۋىن قاداعالاپ, سوعان جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. بۇل – باقىلاۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى. ەكىنشىدەن, پارلامەنت ۇكىمەتتەن, پرەمەر-مينيستردەن, مينيسترلەردەن ءوزى جىل سايىن بەكىتەتىن جوسپاردىڭ ورىندالۋ-ورىندالماۋىنا, ءتۇرلى زاڭ بۇزۋشىلىققا قاتىستى ەسەپتى سۇراۋى كەرەك. ەگەر, قانداي دا ءبىر مينيستر ءوز جۇمىسىن دۇرىس اتقارا الماسا, ونى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ماسەلەنى ۇكىمەتتىڭ الدىنا ناقتى تۇردە قويۋى كەرەك. پارلامەنتتى حالىق سايلايدى. دەمەك, پارلامەنت ءوز قىزمەتىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانى ءجون.
بىزدە تۇيتكىلدى ماسەلەلەر از با؟ ماسەلەن, اۋىز سۋدىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعان اۋىلدار, اۋىلدىق وكرۋگتەر بار. ماسەلەن, اۋىز سۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن اقتاۋ, اتىراۋ ايماقتارى كورىپ وتىر. سەمەي ايماعى, ونىڭ كەيبىر اۋداندارى دا اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعىن باستان كەشۋدە. سوندىقتان, پارلامەنت ۇكىمەتپەن, قالا, اۋدان, اۋىل اكىمدەرىمەن بىرلەسىپ, مىنە, وسىنداي ومىرلىك ماڭىزى بار ماسەلەلەردىڭ كۇرمەۋىن شەشۋى ءتيىس. سول كەزدە عانا پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى ءتيىمدى بولماق.
ارينە, قوعامدا ەگەر, اتالعان تەتىكتەر جۇزەگە اسسا, پارلامەنت پەن ۇكىمەت وزدەرىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن كوتەرە الا ما دەگەن ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇعان قاتىستى مىنانى ايتار ەدىم. جالپى, كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى ءبارىبىر دە جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. ۇكىمەت, پارلامەنت مۇنداي ءوزگەرىستەرگە ءدال قازىر دايىن بولماۋلارى مۇمكىن. بىراق, ءبارىن ۋاقىت كورسەتەدى. سەبەبى, 25 جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مەنتاليتەتى وزگەرىپ, ءوستى. ءبىز اناعۇرلىم ءبىلىمدى, بىلىكتى, مادەنيەتتى بولا تۇستىك. سوندىقتان, ەلباسى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە ءوز وكىلەتتىگىنىڭ ءبىراز بولىگىن بەرۋ تۋرالى دۇرىس شەشىم قابىلداپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىن.
بۇل رەتتە, پرەزيدەنت ۇستانىمىنىڭ باتىلدىعىن, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنا دەگەن سەنىمىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل سەنىم بىزدە ورىن الىپ جاتقان ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ۇدەرىستەرگە جاۋاپ قاتىپ, ءۇن قوسا الاتىن جانە ءتۇرلى تالقىلاۋلار مەن شەشىم قابىلداۋلارعا, سونداي-اق, ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا قاتىسا الاتىن كەمەلدەنگەن, بىلىكتى ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسىپ ۇلگەرگەنىمەن دە بايلانىستى.
سونىمەن, تاياۋ بولاشاقتا بيلىك وكىلەتتىگىن ءبولۋ جونىندە رەفورما جۇرەدى. ول, ارينە, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا ساي, حالىق تالقىسىنان, سارابىنان وتەدى. بۇگىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قانشاما قۇندى پىكىرلەر ايتىلىپ, جازىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرسىپىراسى – بيلىك تەتىكتەرىن رەتتەيتىن قۇرىلىم تۋرالى. ءبىزدىڭشە, ونداي ءارى دانەكەر, ءارى جاۋاپتى, ءارى ءتيىمدى قۇرىلىم – مەملەكەتتىك كەڭەس بولۋى ءتيىس. سوندىقتان, بۇل رەتتە, مەملەكەتتىك كەڭەس نەمەسە ۇلتتىق كەڭەس ورگانىن قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ول اقساقالدار مەن ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ سىيلى دا قادىرلى وكىلدەرىنەن تۇرۋ ارقىلى ازاماتتىق قوعامنىڭ مۇددەسىن تانىتۋى ءتيىس. بۇل قوعامدىق ماڭىزى بار ماسەلەلەردى تالقىلاپ, حالىقتىڭ وي-پىكىرىنە قۇلاق اسۋعا ءمۇمكىندىك بەرەر ەدى.
ەگەر ءوز تاريحىمىزعا قاراساق, ارعى زاماننان بەرى قاعاننىڭ دا, حاننىڭ دا كەڭەسى بولعان. حالىق ايتاتىن «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى» دەگەن ماتەلدىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. الەم تاريحىنا قاراساق, «مەملەكەتتىك كەڭەس» ۇعىمىمەن ءبىر ەل پرەزيدەنتى باسقاراتىن بيىك باسقارۋ ورگانىن, ال ەكىنشى ەل پارلامەنتىن اتايدى. بىراق, قالاي بولعاندا دا, وسى ۇعىمنان بيلىككە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك, باقىلاۋ, سەنىم اڭعارىلادى. قازاقستانداعى جاڭا ساياسي رەفورما ءتيىمدىلىگىن, ياعني بيلىك تارماقتارىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن رەتتەيتىن قۇرىلىمدى مەملەكەتتىك كەڭەس ابىرويمەن اتقارا الادى دەپ سەنەمىز. ارينە, ونىڭ توراعاسى ەلى سەنگەن ەلباسى بولۋى ءتيىس. وعان بيلىك وكىلەتتىگىن ءبولىپ بەرىپ, ونىڭ مارتەبەسىن كونستيتۋتسيادا بەكىتۋ قاجەت. پرەزيدەنت كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ كەپىلى جانە جوعارى اربيتر-تورەشىسى رەتىندە مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنان جوعارى تۇرۋى ءتيىس. مىنە, سوندا تەپە-تەڭدىك تە, قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ ۇيلەسىمى دە جۇزەگە اسادى. ەندەشە, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىس بارىسىندا بيلىك تارماقتارى تەپە-تەڭدىگىنە جاۋاپتى ەلباسى ۇعىمىنا, مارتەبەسىنە ەكپىن جاسالىنسا, ول ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ سالماعىن ارتتىرماق. ۇلت داستۇرىندە جانە كوپەتنوستى قازاقستان حالقىنىڭ بۇگىنگى تانىمىندا ەلباسى ۇعىمى قالىپتاسقان پرەزيدەنت ۇعىمىنان الدەقايدا بيىك جانە تەگەۋرىندى. سونداي-اق, قالىڭ جۇرتشىلىق بۇل ۇعىمنان ەلگە جاۋاپكەرشىلىك پەن ەلدىكتى ساقتاۋ مەن قورعاۋدىڭ قالقانىن, قامالىن, قۋاتىن كورەدى, سەزىنەدى, تۇيسىنەدى. ءۇندىستاندا ماحاتما گاندي, قىتايدا سۋن ياتسەن, تۇركيادا مۇستافا اتاتۇرىك قۇبىلىسىنىڭ قازاقستانداعى شۋاعىن, جالعاسىن حالىق نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمىمەن بايلانىستىرادى. بۇل – تاريح پەن تاعدىر جاۋابىن بەرگەن ايتۋلى تاڭداۋ.
تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
