قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ الەم ەكونوميكاسىنا ينتەگراتسيالانۋىن ەسكەرسەك, سىندارلى جاعدايلار ەلىمىزگە اسەرىن تيگىزبەي قويمايتىنى انىق. ەاەو شەڭبەرىندە قازاقستاننىڭ ساۋدا تەپە-تەڭدىگى ءبىزدىڭ پايدامىزعا شەشىلىپ تۇرماعاندىعى دا ايقىن. تاۋار ەكسپورتىنان يمپورت باسىم. بۇل ەلىمىز تاۋارلارىنىڭ باسەكەگە ءالى دە دايىن ەمەستىگىن كورسەتەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا كورسەتىلگەندەي, ءۇشىنشى جاڭعىرۋ كەزەڭىندە باستى باعىت – تاۋارلاردى ەكسپورتقا باعىتتاۋ. اۋىل ەكونوميكاسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرى بولۋى ءۇشىن كوپتەگەن باسەكەگە قابىلەتتى تاۋار شىعارۋ كەرەك, ول ءۇشىن قاراجات قاجەت, ال نەسيە الۋعا كوپ كاسىپكەردىڭ مۇمكىندىگى جوق, سۋبسيديا بارىنە جەتە بەرمەيدى. وسى تۇستا شەت ەلدەردەن تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ وتە ماڭىزدى. ەكونوميكا تەورياسىندا ينۆەستورلاردىڭ وزدەرى عانا شەشەتىن ماسەلەلەر بار, ول – قاراجاتىن قايدا سالۋ, قانداي مولشەردە سالۋ جانە تاۋەكەلشىلىك دەڭگەيىن باعالاۋ جانە وعان جاۋاپكەرشىلىك. قازاقستاندا ينۆەستيتسيالىق كليمات جاقسى دەڭگەيدە. ەلدەگى تۇراقتىلىق, ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ زاڭنامالىق نەگىزدەرى, جەتكىلىكتى ەڭبەك رەسۋرستارى وعان كەپىل. ارينە, اۋىل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالار تارتىلىپ جاتىر, بىراق ول بارلىق پورتفەلدىڭ قازىر 5 پايىز شاماسىن قۇرايدى. ەلىمىزدە 2015 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەلگەن ينۆەستيتسيا كولەمى ونەركاسىپكە كەلگەن ينۆەستيتسيادان 23 ەسە كەم ەكەن. وتكەن جىلى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى جالپى ەكسپورت كولەمىنىڭ 4,5 پايىزىن قۇراسا, يمپورت كولەمى 11,3 پايىزدى قۇرادى, ياعني ەكى ەسەدەن كوپ دەگەن ءسوز. دەگەنمەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ شەت ەلدەن قارجى تارتۋ مەن ءوز ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ مۇمكىندىكتەرى مول. ءبىر مىسال, جاقىندا وڭتۇستىك قازاقستاندا يرانمەن قۇنى 1 ميلليارد تەڭگەگە جاقىن ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. سالىنعان ەت كومبيناتىنىڭ ونىمدىلىگى كۇنىنە 3 مىڭ قوي مەن 300 ءىرى قارا مالدى قامتيدى . ولاردىڭ بارلىعى يران مەملەكەتىنە ەكسپورتتالاتىن كورىنەدى. ال وسى جەردە ينۆەستورعا ءوزىنىڭ الىپ كەلگەن گەرمانيالىق قۇرال-جابدىقتارىنىڭ ءوز مەنشىگىندە بولىپ, ول كونستيتۋتسيا بابىمەن قورعالۋى وتە ماڭىزدى. ول قازاقستان ازاماتى ەمەس, ول اركىم ساناتىنا جاتادى. ونىڭ مەنشىگى قازاقستاندا, ول ءونىم شىعارادى, حالىققا جۇمىس, ەلگە ساپالى دا قولجەتىمدى ازىق بەرەدى. بۇل جەردە پايدا ءبىز جاقتا. ال ينۆەستوردىڭ ارتىق اقشاسىن وندىرىسكە سالىپ پايدا تاپقاننان ۇتىلمايتىنى ءسوزسىز. كەرەگى – ءوز مەنشىگىنىڭ قورعالۋى. وسى رەتتە كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى 26-باپتا جازىلعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى زاڭدى تۇردە العان قانداي دا بولسىن مۇلكىن جەكە مەنشىگىندە ۇستاي الادى» دەگەن سوزدەردىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى» دەگەن ءسوزدىڭ ورنىنا «اركىم» ءسوزىنىڭ جازىلۋىن ۇسىنۋ كوپشىلىك اراسىندا قىزۋ پىكىرتالاس تۋعىزۋدا. مەن دە الدىمەن بۇل سوزگە كۇدىكپەن قاراپ ەدىم. ساراپتاي وتىرىپ, بۇل باپقا ەكونوميكالىق تۇرعىدان قايتا ۇڭىلگەنىمدە, شەت ەل ينۆەستيتسياسىن تارتىپ, بيزنەستىڭ دامۋىنا جول اشۋعا بولاتىن سياقتى. ەندى باسقا مىسال. رەسەي, قىتاي, موڭعوليا سەكىلدى ءۇش بىردەي مەملەكەتپەن شەكتەسىپ جاتقان شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كاتونقاراعاي اۋدانىندا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر از ەمەس ەكەن. بۇل جەردە بۇرىنعى 28 مىڭ حالىق 12 مىڭعا دەيىن كەمىپ, شەكاراعا جاقىن تالدى, قارايرىق, مارالدى اۋىلدارىنىڭ ۇڭىرەيگەن ورنى عانا قالىپتى, اقشارباق, شۇباراعاش, بەكالقا, مويىلدى, سوگىر, قايىڭدى, اقمارال اۋىلدارى دا قۇرۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان كورىنەدى. سول جەردەن قىر اسساڭ, مارقاكول كولى بار, سۋى قانداي, تابيعاتى قانداي تاماشا دەسەڭشى. ەرتەرەكتە ءساۋىر ايىنىڭ اياعىندا, مارقاكولدە بولعانىم بار, جىگىتتەر مۇز استى بالىق اۋلاۋدى ۇيىمداستىرعان بولاتىن. حاريۋس دەگەن بالىق بار ەكەن, دوربا تولتىرىپ بالىق الدىق, مۇز ۇستىندە دەمالىس جاسادىق. 1 مامىر مەرەكەسى قارساڭىندا الماتىعا ۇشىپ كەلىپ, مەرەكەلىك داستارقانىمىزدا مارقاكولدىڭ پاتشا بالىعىنان جاسالعان ءدام ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. ەگەر سول جەرلەردە تۋريزم جولعا قويىلسا, كاتونقاراعايدىڭ مارال ءمۇيىزىنىڭ ەمىن الىپ, مارقاكول جاعاسىندا دەمالۋعا البەتتە بولار ەدى. ەندى وسىنداي تابيعاتى تاماشا جەرلەردى ەل ىشىندەگى ماسەلەلەرگە بەيجاي قارامايتىن سول ءوڭىردىڭ قالتالى كاسىپكەرلەرى نەگە يگەرمەيدى, ىشكى ينۆەستورلار قايدا, جەرگىلىكتى بيلىك نەگە دابىل قاقپايدى دەگەن سۇراق تۋادى. ال سول جەرلەرگە شەتەلدىك ينۆەستورلار كەلىپ, مارال ءوسىرۋدى قولعا الىپ, ونىڭ پانتاسىمەن ءارتۇرلى ەم جاساپ جاتسا, شيپاجايلار اشسا, ءتۋريزمدى دامىتىپ جۇزدەگەن ادامعا جۇمىس بەرسە, سول جەردىڭ حالقى ءۇشىن يگىلىكتى ءىس ەمەس پە؟
اتامۇرات شامەنوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
