كەشە ەلوردا تورىندە سيريا ماسەلەلەرىن رەتتەۋ بويىنشا ەكى كۇنگە سوزىلعان حالىقارالىق كەلىسسوزدەر ءوز مارەسىنە جەتتى. القالى جيىننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تاراپتار شام ەلىندەگى بىرنەشە جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان قاقتىعىستاردى بىتىمگەرلىك جولمەن شەشۋ باعىتىندا بىرقاتار ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدادى.
وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا قالعان سيرياداعى زوبالاڭنىڭ تولاستاماي جاتقانىنا التى جىلعا جۋىقتاعانى ءمالىم. قاقتىعىس تۇتانعان ساتتەن باستاپ ءوزىنىڭ بەيتاراپ ۇستانىمىن ءبىلدىرىپ قانا قويماي, بارشانى بەيبىت بىتىمگە كەلۋگە شاقىرىپ, سول ءۇشىن ارااعايىندىققا جۇرۋگە دايىن ەكەنىن قازاقستان اشىق ايتقان بولاتىن. جىل ساناپ كۇرمەۋى كۇردەلەنىپ بارا جاتقان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام دا استانادا جاسالدى. رەسەي, تۇركيا جانە يران مەملەكەتتەرىنىڭ ۇسىنىسىمەن, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ قىزۋ قۋاتتاۋىمەن سيريا ماسەلەسى بويىنشا ىمىرالاسۋدى كوزدەگەن كەلىسسوزدەر استانا تورىندە وتەتىن بولىپ شەشىلگەن.
سونىڭ ناتيجەسىندە العاش رەت قاقتىعىسقا ارالاسقان ءتۇرلى تاراپتىڭ وكىلدەرى 23 قاڭتار كۇنى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جايعاسىپ, بارشاسىنا ورتاق پروبلەمانى جۇزبە-ءجۇز تالقىلاۋدى باستاعان بولاتىن. «جابىق ەسىك» جاعدايىندا وتكەن جيىنعا رەسەي, تۇركيا, يران ۇكىمەتتەرىنىڭ وكىلدەرى, سيريانىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى باشار ءال-دجافاري باستاعان رەسمي داماسكىنىڭ دەلەگاتسياسى, سيريانىڭ قارۋلى وپپوزيتسيالىق توپتارىنىڭ وكىلدەرى, سونىمەن قاتار, اقش تاراپىنان وسى ەلدىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى دجون كرول قاتىستى. جيىننىڭ العاشقى كۇنى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى رەسمي استانانىڭ نەگىزگى ميسسياسى تاراپتاردىڭ جۇيەلى تۇردە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋىنە جاعداي جاساۋمەن شەكتەلەتىنىن, ءوزىنىڭ اۋەل باستاعى بەيتاراپ ۇستانىمىن ساقتايتىنىن ءبىلدىردى.
العاشقى كۇنى قاس قارايعانشا سوزىلعان كەلىسسوز جۇمىستارى 24 قاڭتار كۇنى تاعى دا جالعاسىن تاپتى. الدىن الا جوسپار بويىنشا كەلىسسوزدەر تۇسكە سالىم اياقتالىپ, 14:00-دە قورىتىندى ءباسپاسوز ءماسليحاتى وتۋگە ءتيىس بولاتىن. ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەگەن كەلىسسوز جۇمىستارى كەشكە قاراي ءبىر-اق تولاستاپ, ساعات 17:00-دە جۋرناليستەرگە قورىتىندى ءباسپاسوز ءماسليحاتى تۋرالى حابار بەرىلدى.
كەلىسسوزدەردىڭ قانداي ءراۋىشتە وتكەنى تۋرالى بايانداپ وتەيىك. جالپى, حالىقارالىق كەزدەسۋ بارىسىندا قاتىسۋشى تاراپتار, جۇمىر جەردىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن باق وكىلدەرى اراسىندا ءوزارا جىلى قارىم-قاتىناس ورناعانى ايقىن بايقالدى. بۇعان بارلىعى ءۇشىن ىڭعايلى ۇنقاتىسۋ الاڭىن ازىرلەپ, ۇسىنعان قازاقستان تاراپىنىڭ ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەنى تۇسىنىكتى. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ ايتىپ وتكەندەي, رەسمي استانا بارشا قاتىسۋشىلارعا استاناداعى كەزدەسۋ كەزىندە بارىنشا دوستىق احۋالدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىعىن جاسادى. بۇل تۋرالى مينيستر ءوزىنىڭ القالى جيىن سوڭىنداعى سوزىندە بىلاي دەدى:
– استانا سيرياداعى ماسەلەلەردى رەتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق كەزدەسۋدى قابىلدادى. بارشاڭىز بىلەسىزدەر, كەزدەسۋ رەسەي مەن تۇركيا پرەزيدەنتتەرىنىڭ استانادا سيريا ۇكىمەتى مەن قارۋلى وپپوزيتسيا اراسىنداعى ماسەلەگە قاتىستى كەلىسسوزدەر وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىنىڭ نەگىزىندە ءوتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل باستاماعا تولىقتاي قولداۋ كورسەتتى جانە پروتسەستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستان ەلورداسىندا تۇعىرنامانى قامتاماسىز ەتۋگە دايىن ەكەندىگىن جاريالادى. ءبىز, حالىقارالىق جانە جەرگىلىكتى باق-تاردى قوسا العاندا, قاتىسۋشىلار ءۇشىن استاناداعى كەزدەسۋ كەزىندە بارىنشا دوستىق احۋالدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىعىن جاسادىق.
كەلىسسوزگە قاتىسقان تاراپتار حالىقارالىق شارانىڭ ۇيىمداستىرىلۋ بارىسى مەن ونىڭ ويداعىداي وتۋىنە جاعداي جاساعان مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەردى. ماسەلەن, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ سيريا جونىندەگى ارناۋلى وكىلى ستاففان دە ميستۋرا:
– ءبىرىنشى كەزەكتە بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتتەريشتىڭ اتىنان وسى ماڭىزدى شاراعا مۇرىندىق بولعان قازاقستانعا, سيريا جەرىندە بەيبىتشىلىك ورناتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ن.نازارباەۆ كونفەرەنتسيا تابىستى ءوتۋى ءۇشىن تىكەلەي ۇلەس قوسىپ, بارلىق مۇمكىندىكتى جاسادى. بۇعان دەيىن سيرياداعى احۋالدى وڭىنان شەشۋگە بەلگىلى ءبىر جۇيە, ءتيىستى مەحانيزم بولمادى. بۇل جولى ءبىز ناقتى ءبىر جۇيە بويىنشا جۇمىس جۇرگىزدىك. گۋمانيتارلىق كومەككە دەيىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك الدىق. سيريالىقتار سوعىستان مەزى بولعانى بارشاعا ايان. ەندىگى مەجە – قاقتىعىستارعا جول بەرمەۋدىڭ تەتىكتەرىن تابۋ. بۇل رەتتە كەشەلى-بەرى استانا پروتسەسى اياسىندا قىرۋار شارۋا اتقارىلدى. سونىمەن قاتار, رەسەي, تۇركيا جانە يران ەلدەرىنە سيرياداعى سوعىس رەجىمىن توقتاتۋدا كەپىلگەر بولۋ سىندى جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز مويىندارىنا العانىنا العىسىمدى بىلدىرەمىن. ءبىز سوعىستى توقتاتۋىمىز كەرەك. سيريا تاراپىنان سيريا ۇكىمەتى مەن وپپوزيتسياسىنىڭ ءرولىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى جەرگە كەلىپ, ۇزاق جىلداردان كەيىن العاش رەت كەلىسسوز ۇستەلىنىڭ باسىندا قاتار وتىرۋ ءۇشىن ۇلكەن ساياسي كۇش-جىگەر كەرەك. كەلەسى اپتادا مەن نيۋ-يورككە ۇشامىن. سول جەردە جەنەۆاداعى كەلىسسوزدەرگە دايىندىقتى باستايمىز. استانا پروتسەسىنەن ءبىز ۇلكەن الەۋەت كوردىك, – دەپ اتاپ ءوتتى.
استانا پروتسەسىنىڭ ناتيجەسىنە قاتىستى سيريا ۇكىمەتىنىڭ دەلەگاتسياسى دا كوڭىلدەرى تولاتىنىن ءبىلدىردى. بۇل ەلدىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى باشار ءال-دجافاري وزدەرىنىڭ باستى ماقساتى سوعىستى توقتاتۋ, بىتىمگە قول جەتكىزۋ ەكەنىن مالىمدەدى.
– استاناداعى ەكى كۇنگە سوزىلعان كەزدەسۋدە ءبىز كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەدىك. تاراپتار ءوزارا مامىلەگە كەلۋدىڭ قانشالىقتى زور ماڭىزعا يە ەكەندىكتەرىن ءتۇسىنىپ وتىرعاندارىن بايقاتتى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا ءبىز ءوز ماقساتىمىزعا قول جەتكىزۋگە, اتىستى توقتاتۋدى قامتاماسىز ەتىپ, داعدارىستى ديپلوماتيالىق جولمەن, بەيبىت ساياسي شەشىمدەر جولىمەن شەشۋگە تىرىستىق. ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋىمىزگە جان-جاقتى جاعداي تۋعىزعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا جانە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. استانا پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى قازاقستان ءوزىنىڭ كۇش-جىگەرى جوعارى ەل ەكەنىن كورسەتتى دەگەن سەنىمدەمىز. سيريا ۇكىمەتى ەلدە بەيبىتشىلىك ورناتۋعا ۇمتىلادى. وكىنىشكە قاراي, قازىر قانتوگىستەر ورىن الىپ وتىر, سونى توقتاتۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ەلدەردەن ارنايى دەلەگاتسيا جينالدى. بارشاسى قانتوگىستى توقتاتۋعا تىرىستى. استانا – ناقتى قادامدار تالقىلاناتىن جەر. ءبىز ناقتى قادامداردى تالقىلادىق جانە بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. بۇل پروتسەستىڭ ورنى بولەك. استانانىڭ اتى – استانا, جەنەۆا كەزدەسۋى ءبىر باسقا, – دەدى باشار ءال-دجافاري.
«جابىق ەسىك» جاعدايىندا وتكەن كەلىسسوز بارىسىندا سيريا داعدارىسىن وڭالتۋعا باعىتتالعان قادامدار جاسالعانى انىق. ءبىرىنشى كەزەكتە, تاراپتار اتىستى توقتاتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تەتىكتەردى قاراستىردى. قاراپايىم حالىقتىڭ بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە جاعداي تۋعىزۋ ءۇشىن ولار ءبىر-بىرىنە ءتيىستى تالاپتارىن جەتكىزدى.
استانا پروتسەسىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن ءىرى جەتىستىك – سيريادا اتىستىڭ توقتاتىلۋىنا جانە تاراپتاردىڭ ءبىر-ءبىرىن ارانداتۋىنا جول بەرمەۋىنە كەپىلدىك بەرەتىن ۇشجاقتى تەتىك قالىپتاستىرىلدى. رەسەي, تۇركيا جانە يران ەلدەرى اتىستى توقتاتۋ رەجىمىنە كەپىل بولاتىن بولىپ شەشىلدى. كەلىسسوز قورىتىندىسى بويىنشا رەسەي, تۇركيا جانە يران تاراپتارى بىرلەسكەن مالىمدەمە جاساعانىن جوعارىدا ايتىپ وتكەنبىز. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ جەتكىزگەن مالىمدەمەدە «ۇشجاقتى مەحانيزم قۇرۋ تۋرالى» شەشىم قابىلدانعانى, ول «اتىستى توقتاتۋ رەجىمىنىڭ ساقتالۋى, ارانداتۋشىلىقتىڭ ورىن الماۋى مەن باسقا دا ءتيىستى ماسەلەلەردى قاراستىراتىنى» تۋرالى ايتىلعان.
استانا پروتسەسىندە تاراپتار اتىستى توقتاتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە باسىمدىق بەردى. بەس جىلدان بەرى جالعاسىپ جاتقان, شەتى مەن شەگى كورىنبەيتىن سوعىستان زارداپ شەككەن سيريا حالقىنىڭ تاعدىرىنا كوز جۇگىرتسەك, ونىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى تۇسىنىكتى. بۇۇ مالىمەتتەرىنە جۇگىنسەك, وق پەن وتقا ورانعان ەلدىڭ اۋماعىندا قالعان 13 ميلليون ادام قازىر اس-سۋعا تارىعىپ, سىرتتان كەلەتىن گۋمانيتارلىق كومەككە ءزارۋ بولىپ وتىر. وسى ورايدا, ولاردىڭ مۇقتاجىن وتەۋ ءۇشىن باسقا ەلدەرمەن قاتار, قازاقستان دا قولىنان كەلگەن جاردەمىن اياپ قالعان ەمەس. كۇنى كەشە ەلباسى ايتىپ وتكەندەي, 700 مىڭ دوللار قارجى مەن 500 توننا ازىق-ت ۇلىك جونەلتىلدى. شام ەلىن شىرعالاڭنان ءبىرجولا قۇتقارۋعا ۇلەس قوسۋ ءۇشىن حالىقارالىق كەلىسسوزدەر الاڭىن ۇيىمداستىردى. بۇعان دەيىن باستارى ءبىر قازانعا سىيماي كەلگەن تاراپتاردىڭ استانادا باس قوسىپ, ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداعانىنىڭ ءوزى جەتىستىك.
وسىلايشا, ەكى كۇن بويى قىزۋ تالقىلاۋلاردىڭ كىندىگىنە اينالىپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارعان استانا پروتسەسى دە مارەگە جەتتى. بۇل ورايدا, حالىقارالىق شاراعا قاتىستى شەتەلدىك ءھام وتاندىق ساياساتكەرلەر مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ پىكىرى ءبىر ارناعا توعىسقانى بايقالادى. ولار استانا كەزدەسۋىن بىتىمگەرلىك باعىتتاعى ءىرى قادام دەپ باعالاۋدا.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاتىسۋشىلار نە دەيدى؟
ماحمۇد ءالي حاميد,
«كيودو تسۋسين» اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى:
– ەگەر ءبىز سيريا حالقىنىڭ باسىنا تۇسكەن تراگەدياعا شىنايى جاناشىرلىقپەن قارايتىن بولساق, وندا كەلىسسوزدەردى وڭ ناتيجە بەردى دەپ باعالاۋعا بولادى. تالقىلاۋلار كەزىندە تاراپتار سيريا جاعدايىنىڭ شەشىمىن تابۋعا تىرىستى. استانا پروتسەسىن جەنەۆامەن سالىستىرۋعا بولمايتىن شىعار. ماقساتتارى ءبىر بولعانىمەن, ەكەۋىنىڭ دە وزىندىك ورنى بار.
ەگەر سيريا داعدارىسىنا قاتىستى تاراپتار ماسەلەنى ءوز بەتتەرىنشە شەشە الاتىن بولسا, وندا استاناعا كەلۋدىڭ دە قاجەتى بولماس ەدى. تاراپتار ءوزارا ىمىراعا كەلە الماعاندىقتان دا قازاقستانعا جينالدى. ءبىر قۋانارلىعى, كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. ەشقانداي قادام جاسالماسا, قورقۋعا بولار ەدى. بىتىمگە كەلۋ ءۇشىن تاراپتار ءبىر باعىتتا جىلجۋعا نيەت بىلدىرە باستادى.
اندرەي مامىكين,
ەۋروپالىق پارلامەنت دەپۋتاتى:
– تاراپتاردىڭ استانا الاڭىندا كەزدەسكەنى كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتتى. قازاقستان تاراپىنىڭ ارااعايىندىق جاساۋىمەن سيريادا بىتىمگە كەلە الماي جاتقان تاراپتار ءوز مۇددەلەرىن العا تارتا بەرۋدى توقتاتىپ, ەلدىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەنىن كوردىك. ارينە, بۇل جاعىمدى جاڭالىقتىڭ باسى دەپ ويلايمىن.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاراپتاردىڭ ءوزارا مامىلەگە كەلۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاسادى. ن.نازارباەۆتىڭ بۇل ەڭبەگى ەش كەتكەن جوق دەپ ەسەپتەيمىن.
