قازاقتىڭ قالتايى – قالاعاڭ ايتقانداي, “ ۇلىسىمنىڭ ۇيىتقىسى – وڭتۇستىك” وسىناۋ كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋعا تالپىنىستار جاساپ كەلەدى. ونىسى جەمىسسىز دە ەمەس. وسىدان اتتاي بەس جىل بۇرىن كونە, كيەلى تۇركىستان قالاسىندا باستاۋ الىپ, مارتوبە مەن ورداباسىدا, جەر كىندىگى قازىعۇرتتا جاقسى جاراسىمىن تاپقان “ىرىس الدى – ىنتىماق” جيىنى بۇل جولى ماقتاارال اۋدانىندا ءوتتى.
وڭتۇستىكتىڭ زيالى قاۋىمى جينالعان جيىندى بەلگىلى جازۋشى, حالىقارالىق “الاش” سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مارحابات بايعۇت جۇرگىزىپ وتىردى. جەتىسايداعى سىرداريا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مادەنيەت سارايىندا جىلداعىداي كەلەلى انگىمەلەر ايتىلدى, كۇرمەۋلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى شەشىلدى. اڭگىمە وزەگى – ىنتىماق, بىرلىك, تاتۋلىق جانە تۇراقتىلىق. ەل يەسى, جەر يەسى – قازاق ءوز قازانىندا عانا قايناماۋ كەرەك. قازاق جەرىنەن پانا تاپقان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ اراسىنداعى بەرىك دوستىققا دانەكەر, ۇيىتقى بولۋى كەرەك. العاشقى بولىپ ءسوز العان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى ابىلقاسىم دوسبولوۆتىڭ بايانداماسىنىڭ ءون بويىندا وسىنداي ويلار اڭعارىلىپ تۇردى. “ىرىس الدى – ىنتىماقتىڭ” جىل سايىنعى وتكىزىلۋى ءبىر سارىندى ەمەس, قوعامداعى وتكىر تاقىرىپتارعا قۇرىلادى. قازاق رۋشىل, ءجۇزشىل, ۇلتشىل ەمەس. ايتسە دە كوزىنىڭ الدىنان باسقانى كورمەيتىن, ىزديىپ كيىنىپ, گالستۋك تاعىپ, سىپايى بولىپ كورىنگەنىمەن, جان-جاعىنا رۋشىلدىقتىڭ قارا كۇيەسىن جاعا جۇرەتىن زياندى قاۋىم وسى زيالى قاۋىمنىڭ ىشىنەن دە كوپتەپ تابىلادى.
العاشقى جيىن وسىندايلاردىڭ جولىن كەسۋگە ارنالسا, كەلەسىدە جاس ۇرپاق تاربيەسى القاقوتان وتىرىسقا تۇسكەن. ال ماقتاارالداعى كەلەلى كەڭەس “بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلدىعىنا” ارنالدى. تاۋەلسىزدىك الۋ باز بىرەۋلەردىڭ ويىنشا قازاققا وڭاي بولعانىمەن, ونى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن سىندارلى ساياسات, جۇيەلى جۇمىس قاجەت. ءدىننىڭ مەملەكەتتەن بولەكتىگىن جالاۋ قىلىپ كوتەرىپ, قانشاما جات ءدىن, ىركىتتەي ىرىتەتىن ءتۇرلى سەكتالار سوقتالاپ ەل ىشىنە كىرىپ كەتتى. وسىعان مەملەكەت قانداي قايلا قىلادى دەپ كۇتپەي, حالىقتىڭ ءوزى امالىن تابۋى كەرەك-اۋ. ەل ءبىر تۇتاس بولسا, جاس ۇرپاقتى قوعامداپ ۇستاسا, زياندى سەكتالاردىڭ ارەكەتىن كوپ بولىپ اشكەرەلەپ, اداسقان جۇرتتىڭ كوزىن اشسا, ىنتىماق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ىقپال ەتسە تامىرى جوق سىرتتان كەلگەندەر نە ىستەي الادى؟! كۇنى كەشە وڭتۇستىككە ىسساپارمەن كەلگەن ەلباسى تۇركىستاندا زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسكەندە وسىنداي قولدان كۇردەلەندىرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ بەرگەندىگى دە جيىندا ءسوز بولدى. بابالار ءداستۇرى مانسۇقتالماۋ كەرەك. – «ىرىس, قايدا باراسىڭ؟ ىنتىماققا بارامىن» دەمەكشi, تاۋەلسiز قازاق ەلiندە سان الۋان ەتنوس وكiلدەرi تاتۋ-ءتاتتi ءومiر ءسۇرiپ جاتىر, – دەدى وبلىستىق تاجiك ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى ا.حۋدايكۋلوۆ. – سولاردىڭ بiرi – بiزدiڭ تاجiكتەر. رەسپۋبليكادا 40 مىڭنان استام, ال ماقتاارالدىڭ وزiندە 30 مىڭعا تارتا اتالعان ۇلتتىڭ وكiلدەرi تۇرادى. ءوز باسىم ەلباسىنىڭ: “قازاقستاندا تۇراتىن ءاربiر ادام ءوزiن وسى ەلدiڭ پەرزەنتi سەزiنبەيiنشە, بولاشاعىنا سەنبەيiنشە, بiزدiڭ جۇمىسىمىز iلگەرi باسپايدى. وتانى بiردiڭ – تiلەگi بiر, جۇرەگi بiر. بiرلiك – بiزدiڭ قاسيەتتi تۋىمىز”, – دەگەن قاناتتى سوزدەرiن جيi ەسكە الامىن. ىنتىماعى جاراسقان ەلدە باقىت تا, باق تا ماڭگi بولماق.
سوندىقتان وبلىس اكiمi ا.مىرزاحمەتوۆتiڭ تiكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن ماقتالى ايماقتا “ىرىس الدى – ىنتىماق” اتتى جيىننىڭ ءوتۋi وتە قۇپتارلىق يگi iس دەپ ويلايمىن. شاردارا اۋدانى, اباي اۋىلىنىڭ بيi, ارداگەر ۇستاز ج.تولەشوۆا ءسوزىن تومەندەگىدەي ساباقتادى. – ءداستۇرلi جيىننىڭ كوپشiلiككە بەرەر ءتالiمi زور بولدى. ەل اراسىنداعى اۋىزبiرلiك, كوپتi كورگەن كونەكوز قاريالارىمىزدى قۇرمەتتەۋ, بالا تاربيەسiن كوپ بولىپ قولعا الۋ, ءاربiر ەلدi مەكەندە قوعامدىق ءتارتiپتi ساقتاۋ سەكiلدi ءماندi ماسەلەلەر كەڭiنەن اڭگiمە ەتiلدi. اۋىل بيi رەتiندە بۇگiنگi بالالار پسيحولوگياسى, جاسوسپiرiمدەر اراسىندا قىلمىستىڭ ءورشۋi مەنi قاتتى مازاسىزداندىرادى. جاسىراتىنى جوق, سوڭعى جىلدارى كەيبiر اتا-انالار بالا تاربيەسiنە سەلقوس قاراي باستادى. اۋىل وكرۋگتەرiندەگi ارداگەرلەر كەڭەستەرi مەن اۋىل بيلەرiنiڭ جۇمىستارىن جانداندىرۋىمىز كەرەك. ەل اقساقالدارى, اۋىل بيلەرi تەنتەكتi تەزگە سالاتىنداي تاربيەلiك iسپەن شۇعىلدانسا ءجون ەمەس پە؟ اۋىل اكiمدەرi جاستاردى شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىسۋعا باعىتتاپ, جەڭiلدiكپەن نەسيە الۋىنا جاردەم بەرiپ, قامقورلىق جاساسا دەيمiن. بازاردا يراننىڭ الماسى مەن وزبەكتiڭ ورiگiن قىمبات باعاعا ساتىپ العانشا نەگە سول ءونiمدi ءوزiمiز وندiرمەيمiز؟ بۇل بiزدiڭ دە قولىمىزدان كەلەدi عوي.
جيىندى وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ قورىتىندىلادى. – بۇگiن ءمىرزاشول جەرiندەگi جيىن اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردi ءسوز ەتتi. ەل بiرلiگi مەن ىنتىماعىنان باستاپ, وزەكتi الەۋمەتتiك پروبلەمالار قامتىلدى. “ىرىس الدى – ىنتىماق” شاراسىنىڭ ماقساتى دا وسى. يگi ءداستۇردi ودان ءارi جانداندىرۋ ءۇشiن مەن “ىرىس الدى – ىنتىماق” اتتى قوعامدىق فورۋم قۇرۋدى ۇسىنامىن, – دەدi ول. ازاماتتىق قوعام مەن بيلىك اراسىندا ديالوگ ورناتۋعا ارنالعان فورۋم ەكi باعىتتا جۇمىس iستەمەك. بiرiنشiسi, جەرگiلiكتi بيلiك وكiلدەرi فورۋم مۇشەلەرiنە بيۋدجەتتiڭ ورىندالۋى, ءوندiرiستiڭ دامۋى, الەۋمەتتiك ماسەلەلەردiڭ شەشiلۋi بويىنشا ەسەپ بەرەدi. ەكiنشi باعىت بويىنشا – قوعامداعى وزەكتi ماسەلەلەردi تالقىلاپ, ناقتى شەشiمدەر قابىلداۋ. فورۋمعا وبلىس, اۋدان, قالا اكiمدەرi, وبلىستىق, اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى, ارداگەرلەر مەن اۋىل بيلەرi, زيالى قاۋىم وكiلدەرi مۇشە بولادى.
جيىندا “ىرىس الدى – ىنتىماق” باسقوسۋىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ۇندەۋi قابىلداندى. قوعامدىق فورۋمنىڭ جيىنى جىلىنا ءۇش رەت – ناۋرىز, كونستيتۋتسيا كۇنi مەن تاۋەلسiزدiك كۇنi مەرەكەلەرiنiڭ قارساڭىندا وتەتiن بولىپ بەلگىلەندى. “وتاندى قالتقىسىز ءسۇيۋ ونىڭ سۋىعىنا شىداپ, ىستىعىنا كۇيۋدi تالاپ ەتەدi. بۇل جولدا بiزدiڭ ەڭ باستى بايلىعىمىز – بەرەكەلi بiرلiگiمiز. حالقىمىزدا “باق بەرەردە ەلگە ىرىس قونادى, ۇستانعان جولى دۇرىس بولادى” دەگەن دانالىق ءسوز بار. ولاي بولسا, ىنتىماعى مەن بiرلiگi جاراسقان ەلiمiزدiڭ كوك بايراعى كوككە جەلبiرەي بەرسiن, تاۋەلسiز ەلiمiز جايناپ, گۇلدەنە ءتۇسسiن. باسقوسۋ-جيىنعا قاتىسۋشىلار “ىرىس الدى – ىنتىماق” قوعامدىق فورۋمىن قۇرۋ جونiندەگi ۇسىنىستى بiراۋىزدان قولدايدى. “ىرىس الدى – ىنتىماق” اتتى قاناتتى قاعيدا مىزعىماس بiرلiگiمiزدi, بەرiك اۋىزبiرشiلiگiمiزدi, كiشiپەيiل iزگiلiگiمiزدi نىعايتا ءتۇسسiن, يگi iستەردiڭ جالعاسۋىنا جول اشا بەرسiن!” ۇندەۋدە وسىنداي ويلار ايتىلعان.
باقتيار تايجان.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ماقتاارال اۋدانى.
