ەكونوميكالىق فورۋم – دامۋ تەتىگى

ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مي­نيسترلىگىنىڭ جانىنداعى ەكو­نو­مي­كالىق زەرتتەۋلەر ينستي­تۋتىنىڭ قۇرىل­عا­نىنا ءۇستى­مىز­دەگى جىلى 50 جىل تولادى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردە ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن العان بۇل ينستيتۋت سوڭعى جىل­دارى تۇ­راق­تى تۇردە استانا ەكونوميكالىق فو­رۋمىن وتكىزىپ كەلەدى. ۇستىمىزدەگى جىلعى مامىر ايىندا كەزەكتى ءىV استانا ەكونو­ميكالىق فورۋمى وتەدى. وسىعان بايلا­نىستى ءبىز «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اكتسيونەرلىك قوعامى پرەزيدەنتىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ءجاميلا بوپيەۆانى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – ءجاميلا قادىرقىزى, قۇ­رىل­عانىنا جارتى عاسىر تو­لىپ وتىرعان ينستيتۋتتىڭ ات­قا­راتىن نەگىزگى مىندەتتەرى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ سالاسىنداعى ج­ۇمىسى تۋ­رالى قىسقاشا اي­تىپ وتسەڭىز. – قۇرىلعان كۇننەن باستاپ ينستيتۋت قولدانبالى زەرتتەۋلەردى جانە باعدارلامالاردىڭ عىلىمي نەگىزدەمەلەرىن, ۇلتتىق ەكو­نو­مي­كا­نىڭ دامۋ جوسپارلارىن بەلگىلەيدى. قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر سالاسىندا ينستيتۋت قۇر­مەت­تى ورىنعا يە بولا وتىرىپ, كوپ­­تەگەن وتاندىق جانە شەت ەل ەكو­نوميكالىق ينستيتۋتتارىمەن تى­عىز قارىم-قاتىناس قۇرىپ وتىر. ەكونوميكا عىلىمىنا ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور. ينستيتۋتتىڭ عىلىمي قىزمەتى رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ باس­تى پروبلەمالارىن زەرتتەۋگە ءجا­نە ولار­دى شەشۋ بويىنشا ءتاجى­ري­بە­لىك ۇسىنىستاردى ازىرلەۋگە با­عىت­تالعان. ينستيتۋتتىڭ باستى ءمىن­دەت­تە­رىنە ەلدىڭ ەكونوميكالىق سترا­تە­گياسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارى­سىن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋ, ەكونو­ميكا جاعدايىن تالداۋ جانە ونىڭ بولاشاق دامۋىن بولجامداۋ, تۇ­راق­­تى ەكونوميكالىق ءوسۋ­گە ءجار­دەم­­دە­سۋ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپا­سى مەن دەڭگەيىن ارت­تى­رۋ جاتادى. ينستيتۋت ەڭ ماڭىزدى مەملەكەتتىك باعدار­لا­مالاردى ءجا­نە زاڭ جوبا­لارىن ءازىر­لەۋ­گە, ەلدەگى ەكونو­مي­كا­لىق جاعداي­دى باعا­لاۋعا بەلسەنە ارالاسادى. – الداعى مامىر ايىندا وتە­تىن ءىV استانا ەكونو­مي­كا­لىق فو­رۋمىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ماسە­لە­لەرى جانە كۇن تارتىبىندە قارا­لا­تىن تاقىرىپتار تۋرا­لى نە ايتاسىز؟ – ينستيتۋتتىڭ دامۋىنداعى ما­ڭىزدى وقيعا رەتىندە جىل سا­يىن استانا ەكونوميكالىق فورۋ­مى­نىڭ وتكىزىلۋىن اتاپ كەتۋگە بو­لادى. فورۋمدى شەت ەل عالىم­دارىنىڭ كەڭ اۋقىمدى قولداۋى قازاقستاندىق عىلىمنىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق عىلىمعا بەلسەندى ىقپالداسىپ, باستى ورىنداردىڭ بىرىنە يە ەكەنىن بايقاتادى. وسى ديالوگ الاڭىندا قازىرگى ەكو­نوميكانىڭ باستى ماسەلەلەرى, ەكونوميكالىق دامۋ پەرس­پەكتي­ۆا­لارى, مەملەكەتتەردىڭ ەكونومي­كا­لىق تۇراقتىلىعىن جانە قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ىقپال­داس­تىرۋ ۇدەرىستەرىن نىعايتۋ سياقتى ماسەلەلەر تالقىلانادى. «جاڭا ونجىلدىق: تالاپتار ءجا­نە پەرسپەكتيۆالار» اتتى كەزەك­تى IV استانا ەكونوميكالىق فورۋمى 3-4 مامىردا استانا قالاسىندا وتەدى. وسى فورۋمدا باستى نازار كەلەسى ءۇش باعىتقا اۋدارىلادى: «جاھان­دىق ەكونوميكا جانە قارجى», «بيزنەس جانە ينۆەستيتسيالار» جانە «قو­عام مەن تۇراقتى دامۋ». ولار­دىڭ ارقايسىسى بويىنشا جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جانە قارجىنىڭ وزەك­تى ماسەلەلەرى تالقىلانادى, كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلادى, كەلىسىم-شارتتار مەن مەموراندۋمدار جاسالادى, ەل جانە حالىقارالىق ۇيىمدار باسشىلارى ءۇشىن ۇسى­نىس­تاردى ازىرلەۋ جانە جاردەم كورسەتۋ ماقساتىندا ىسكەرلىك جانە الەۋ­مەت­تىك ديالوگتار وتكىزىلەدى. فورۋمنىڭ نەگىزگى ۇيىم­داس­تى­رۋ­شىلارى ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگى, عا­لىم­داردىڭ ەۋرازيالىق ەكونومي­كا­لىق كلۋبى, «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق بولىپ تابىلادى. وسى فورۋمنىڭ قاتىسۋش­ى­لارى­نا بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مى­نىڭ, ازيا جانە تىنىق مۇحيتى ءوڭىرىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك كو­ميسسياسى, ەۋ­روپاداعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ءدۇ­نيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىم, كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسى, حالىق­ارا­لىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى گەرمان قاۋىمداستىعى (GIZ), اقش حا­لىقارالىق دامۋ اگەنتتىگى (USAID), دۇنيەجۇزىلىك بانك سياقتى حالىق­ارالىق ۇيىمدار, سونىمەن قاتار الەم­نىڭ 49 ەلىنىڭ بيزنەس, ەكو­نو­مي­كا جانە عىلىم وكىلدەرى جاتادى. – ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ين­تەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى دا­مى­تۋ ماقساتىندا فورۋمنىڭ ىق­پالى قانداي دارەجەدە؟ – ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ جا­ھاندانۋ جاعدايىنداعى دا­مۋىن زەرتتەۋ قازاقستاننىڭ ەكو­نو­ميكا­لىق دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى بولعان­دىق­تان, فورۋمدا رەسپۋب­لي­كانىڭ الەم­دىك شارۋاشىلىق بايلانىس­تار­عا ىقپالداسۋ ۇدەرى­سى­نىڭ ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋ ماسەلەسىنە باستى نازار اۋدارىلادى. ەلدىڭ قىسقا مەرزىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق ءمۇد­دە­لە­رىن قورعاعان كەزدە ماڭىزدى شارت­تار­دى انىقتاپ الۋ قاجەت. ءوزارا پايدا جانە قىسىم جاساماۋ پرينتسيپتەرىن ساقتاۋ ءۇشىن ءمۇد­دەلەر مامىلەسى قاجەت بولادى. كو جانە بەك بويىنشا سەرىكتەس­تەر­دىڭ ءمۇد­دە­لەرىنە قىزىعۋ­شى­لىق تانىتۋ رەس­پۋبليكانىڭ ەكو­نو­ميكاسى ءۇشىن ەكونوميكالىق ىن­تى­ماقتاستىقتان پايدانى ءبولۋ ماسەلەلەرىن ءتيىمدى شەشۋگە جاردەمدەسەدى. فورۋم ءىس-شارالارىنىڭ بىرىنە قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق الەۋەتىن ۇسىنۋ, ونىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋى, سو­نىمەن قاتار ەكونوميكانىڭ ناق­تى سەكتورىنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرۋ ماسەلەلەرى جاتادى. بيزنەس قاۋىمداستىقتار وكىل­دەرى ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەت­تىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلعان جانە جۇزەگە اسىرىلا­تىن جوبالار تۋرالى قىزىق­تى­را­تىن اقپاراتتى الىپ, سونىمەن قا­تار سالتاناتتى قول قويۋ راسىمىندە ين­ۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەردى جاساي الادى. ينستيتۋتتىڭ قۇرىلۋىمەن بايلانىستى ەلىمىزدە ەكونوميكانى وڭتايلى دامىتۋ جانە وندىرىستىك قۋاتتاردى ورنالاستىرۋ بويىنشا مىندەتتەردى شەشۋ ادىستەرى جەتىلدىرىلگەن, وڭىرلىك ساياسات سياقتى جاڭا عىلىمنىڭ نەگىزدەرى قالانعان. قازاقستانداعى وڭىرلىك ەكونو­مي­كانىڭ قالپىنا كەلۋ ماسە­لە­سى­نە, سونىمەن قاتار ينستيتۋتتىڭ وڭىرلىك رەفورمالاردى عىلىممەن قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان ۇلەسىنە 4 مامىردا وتكىزىلەتىن «وڭىرلىك دامۋ: ورتالىق – وڭىرلەر» اتتى سەسسياسى ارنالادى. ءارتۇرلى ۋا­قىت­تا ينستيتۋتتا قىزمەت ەتكەن ەلى­مىزدىڭ جەتەكشى عالىمدارى وسى سەسسيانىڭ جۇمىسىنا قا­تى­سادى. ەكونوميكا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «ەۋرونىڭ اكەسى» روبەرت ماندەلل جاڭارتىل­عان برەتتون-ۆۋد كوميتەتىمەن بىرگە فورۋم شەڭبەرىندە «ەكونوميكالىق جانە مونەتارلىق بيلىكتىڭ جاڭا كونفيگۋراتسياسى» اتتى عىلىمي-ءتا­جىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزەدى. كون­­فەرەنتسيانىڭ ماقساتىنا ۆاليۋ­تا-قارجى جۇيەسىنە جانە ونىڭ وزگەرتىلۋىنە ارنالعان ماسەلەلەردى تالقىلاۋ, سونىمەن قاتار بالاما, وڭىرلىك جانە الەمدىك ۆاليۋتالار ەنگىزۋ ماسەلەلەرى جاتادى. – فورۋمدا تالقىلاناتىن «جاڭا ونجىلدىق: تالاپتار جانە پەرسپەكتيۆالار» تاقى­رى­بىنا بايلانىستى جاستار ماسەلەسى كوتەرىلە مە؟ – قازىرگى زامانعى كوپتەگەن جاس­تار ورتا ءبىلىم اتتەستاتىن الىپ, ور­تا-ارنايى كاسىبي وقۋ ورىن­دارىن­دا وقۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن ويلاس­تىر­ماي, بىردەن جوو-عا بارا­دى. وسى­لاي­شا ولار ەڭبەك رىنو­گىندا جو­عا­رى ءبىلىمى بار از تالاپ ەتىلەتىن ما­مان­داردىڭ قاتارىن تو­لىق­تىرادى. وسى قالىپتاسىپ قال­عان ۇردىستەن بي­زنەس كوپ زارداپ شەگەدى. ول ونەر­كا­سىپتىك ۇلكەن كاسى­پ­ورىندارعا دا, شتات سانى بىرنەشە ادامدى قۇ­راي­تىن شاعىن كوم­پا­نيالارعا دا قا­تىس­تى. قازىرگى كەزدە بيزنەس وزىنە قا­جەت­تى بىلىكتىلىگى جو­عارى كادرلاردى تاڭ­داپ الۋ ماق­ساتىندا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىمەن ىنتىماقتاستىق جاساۋعا قىزىعۋ­شى­لىق تانىتىپ وتىر, ءويت­كەنى بۇل جۇمىسقا قابىلداعاننان كەيىن كادر­لاردى قايتا دايارلاۋ ءۇشىن وقۋعا قاراجات بولگەننەن گورى تيىمدىرەك بولىپ كەلەدى. سوندىقتان بيزنەس جانە جوو-لار اراسىندا كو­پىر سالۋ ماق­ساتىندا فورۋم شەڭبەرىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانە گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ «ءبا­سەكەگە قا­بى­لەتتىلىك ماسەلە­لەرى» تاقىرىبىنا ار­نال­عان جاستار كون­فەرەنتسياسىن وتكىزەدى. كونفەرەنتسيا جۇمىسى بارى­سىن­دا جوو-نىڭ بيزنەسپەن ءوزارا ارەكەت ەتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ءتۇر­لەرى, قازىرگى جاستاردىڭ عىلىمي الەۋەتى, قوعامنىڭ ەكونوميكالىق دا­مۋىنداعى جاس­تار­دىڭ ورنى, زيات­كەرلىك مەنشىكتى كوممەرتسياليزاتسيالاۋ, بيزنەس-ءبىلىمى سياقتى باستى ءما­سەلەلەر تالقى­لا­نادى. – وسىمەن ءتورتىنشى رەت ءوت­كىزىلىپ وتىرعان ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ىقپالى تۋرالى اي­تىپ وتسەڭىز؟ – استانا قالا­سىندا وتەتىن ەكو­نوميكالىق فورۋم سەر­پىندى دا­ميتىن ەكونوميكالىق ىق­پال­­داسۋ جاع­دا­يىن­داعى مەملەكەت­ارا­لىق قۇ­رىلىم­دار­دىڭ قالىپتاسقان ءجۇ­يەسىن تال­قى­لايدى. سونىمەن قاتار ونىڭ وڭ ءنا­تيجەلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋعا جانە جاعىمسىز الەۋمەتتىك-ەكو­نو­مي­كا­لىق سالدار­لار­عا قارسى تۇر­ۋ­عا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن شارا­لاردى ازىرلەۋگە باعىتتالادى. ءبىز بارلىق مۇددەلى ساراپشىلار مەن ۇكىمەتتىڭ, حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ, بيزنەس-قاۋىمداستىق­تار­دىڭ, ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ, عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوو وكىل­دەرىن فورۋمعا قاتىسۋعا جانە جاھاندىق ەكونوميكانىڭ تا­لاپ­تارى مەن پەرسەكتيۆالارىنا قا­تىستى ناق­تى شەشىمدەردى ازىرلەۋگە جانە وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا شاقىرامىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.