استانادا الداعى اپتادا سيريا ماسەلەلەرىن رەتتەۋگە قاتىستى كەلىسسوزدەر وتەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەلوردادا ۇيىمداستىرىلۋى ءتيىس القالى جيىن حالىقارالىق اۋقىمدا قانشالىقتى زور ماڭىزعا يە؟ سيريا داعدارىسىن شەشۋگە باعىتتالعان شارا بويىنشا ۇنقاتىسۋ الاڭى رەتىندە نەلىكتەن استاناعا تاڭداۋ ءتۇسىپ وتىر؟
تانىمال ساياساتتانۋشى, پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قارين وسى ماسەلەلەر جونىندە ءوز پايىمىن ورتاعا سالعان ەدى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ۇزاق ۋاقىتتان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان مۇنداي اۋقىمدى شيەلەنىسكە قاتىستى قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزىلەتىنى تۋرالى الدىن الا ايتۋعا ءالى ەرتەرەك. سەبەبى, سيرياداعى قاقتىعىستىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن, وعان قاتىسۋشى تاراپتار, سىرتقى كۇشتەر كوپ. سوندىقتان, مۇنداي بىتىمگەرلىك كەلىسسوزدەر وتە كۇردەلى جاعدايدا, ءتۇرلى تۇرپاتتا وتەدى, تاراپتاردىڭ ءوزارا كەڭەسۋلەرى سوڭعى ساتكە دەيىن تولاستامايدى. مۇنداي جاعدايدا ەڭ باستىسى – كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنىڭ باستالعانى جانە جالعاسىپ جاتقانى دەۋگە بولادى.
– سيريا ايماعىنداعى قاقتىعىستاردىڭ ۇزاق ۋاقىتتان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقانىن, قۇرباندىقتاردىڭ كوپ ەكەنىن, سونداي-اق, تراگەديانىڭ شەتى مەن شەگى ءالى دە كورىنبەيتىنىن, وعان قاتىسىپ جاتقان ءتۇرلى تاراپتاردىڭ كوپتىگىن ەسكەرسەك, بىتىمگەرشىلىك باعىتتاعى ۇدەرىستىڭ ءوزى زور ماڭىزعا يە ەكەندىگى تۇسىنىكتى. ءدال قازىرگى جاعدايدا ءبىر تاراپتاردىڭ بىتىمگە كەلۋگە مۇددەلى ەكەندىكتەرىن كورسەتىپ, ونىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋگە كوشكەنىنىڭ ءوزى ماڭىزدى. ۇدەرىستەردىڭ, دالىرەگى, كەلىسسوزدەردىڭ باستالعانىنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك. ەگەر بىتىمگە كەلۋ ءۇشىن ەشقانداي قادام جاسالماسا, ەڭ جامانى سول بولار ەدى. استانا ۇدەرىسىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن ماڭىزدىلىعى دا وسى دەپ ويلايمىن.
ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا سيريا ماسەلەلەرى بويىنشا استانا ۇدەرىسى دەپ اتالاتىن جاڭا ءپىشىم قالىپتاسۋدا. ماسكەۋ, استانا جانە تەگەران سىندى باستى تاراپتاردىڭ باستاماشى بولىپ, وسى باعىتتا قادام جاساعانى ولاردىڭ مامىلەگە كەلۋگە مۇددەلى ەكەندىگىن اڭعارتادى. ياعني, ولار قازىردىڭ وزىندە ىمىراعا كەلۋدىڭ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى. باستى تاراپتار قانداي ماسەلەلەر بويىنشا ورتاق كەلىسىمگە كەلۋ كەرەكتىگىن دە قاراستىرۋدا دەۋگە بولادى, – دەدى ساياساتتانۋشى.
ەرلان قاريننىڭ ايتىپ وتكەنىندەي, سوعىس ءورتى شارپىعان اۋماق وتە ۇلكەن. الاساپىران بولىپ جاتقان اۋماقتىڭ كەيبىر بولىكتەرى بويىنشا كەلىسىمگە قول جەتكىزىلسە, ونى بىتىمگەرلىك جولىنداعى ءىرى جەتىستىك دەۋگە بولادى. ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن سول ءوڭىردى مەكەندەيتىن ادامداردىڭ كوزىمەن قاراۋ كەرەك. ارينە, بىتىمگەرشىلىك ۇدەرىسى باستالىسىمەن, سيريا داعدارىسى بىردەن شەشىلە قالادى دەۋگە بولمايدى. الەمدىك گەوساياساتتىڭ, حالىقارالىق ديپلوماتيانىڭ ەرەكشەلىكتەرىن نازارعا الساق, بەيبىتشىلىك ماقساتتاعى قادامداردىڭ ءوزى ماڭىزعا يە.
جالپى, كەلىسسوزدەردەگى استانانىڭ باستى ءرولى – قاتىسۋشى تاراپتارعا ۇنقاتىسۋ الاڭىن ۇسىنۋ. كەلىسسوزدەردى استانادا وتكىزۋ تۋرالى باستامانى رەسەي, تۇركيا جانە يران سىندى ەلدەر ۇسىندى دەۋگە بولادى. ياعني, بۇل قازاقستاننىڭ بەيتاراپ ءرولىن, ءتۇرلى قاقتىعىستاردى بەيبىت جولمەن شەشۋگە دەگەن ۇستانىمىن ايقىن بايقاتادى. حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان استانانىڭ ۇستانىمى جىلى قابىلدانادى.
– رەسەيلىك, امەريكالىق, تۇركيالىق ارىپتەستەرىمىزبەن بايلانىسىمىز جاقسى. ولار كەلىسسوزدەر وتەتىن الاڭ تۋرالى كەلىسىمنىڭ ءوزى وتە ماڭىزدى ەكەنىن, استانانىڭ تاڭدالۋى وتە ءساتتى شەشىم ەكەندىگىن اتاپ وتۋدە. سەبەبى, مۇنداي ماڭىزدى شارا وتە كۇردەلى ۇيىمداستىرۋشىلىق شەبەرلىك پەن لوگيكالىق تيىمدىلىكتى قاجەت ەتەدى. بۇل ورايدا, استانا ماسكەۋمەن دە, انكارامەن دە, تەگەرانمەن دە ءوزارا سەنىمگە قۇرىلعان قارىم-قاتىناستا. مەنىڭشە, كەلىسسوزدەردىڭ باسقا ەلدە, باسقا قالادا ەمەس, استانادا وتكەلى وتىرعانى بۇل ەلدەر ءۇشىن دە ءتيىمدى, – دەيدى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
سيريا داعدارىسى بويىنشا استانانىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭى رەتىندە تاڭدالۋىن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كورسەتىلگەن سەنىم, حالىقارالىق ارەناداعى قازاقستاننىڭ ابىرويى دەپ قابىلداۋعا بولادى.
– ەگەر كەزدەسۋلەر ەلوردادا وتسە, ول استانانىڭ الەمدەگى ساياسي ورتالىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندەگى ءرولىن نىعايتا تۇسەدى. سىرتقى ساياساتتا «ساياسي استانالار» دەگەن ۇعىم بار. قانشاما ەلدەر, استانالار بولعانىمەن, حالىقارالىق كەزدەسۋلەر وتەتىن ورىن رەتىندە ساياسي ورتالىقتار عانا بەكىتىلەدى. بۇل شارا ەلوردانىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ءرولىن ودان سايىن ايقىنداپ, حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرا تۇسەدى. ەكىنشىدەن, بۇل – قازاقستاننىڭ ساياسي بەدەلىنىڭ دە كورىنىسى. رەسەي تاراپىنان دا, انكارا مەن تەگەران تاراپىنان دا ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن ۇلكەن سەنىم كورسەتىلىپ وتىر. سيريا داعدارىسىن شەشۋگە باعىتتالعان قادامنىڭ ەلوردادان باستالۋى – قازاقستاننىڭ وسىنداي جاۋاپتى ءارى كۇردەلى ۇدەرىستى وتكىزەتىن قارىم-قابىلەتىنە دەگەن سەنىمنىڭ كورسەتكىشى. سوندىقتان بۇل قازاقستان ءۇشىن وتە جوعارى ماڭىزعا يە وقيعا بولعالى تۇر, – دەپ اتاپ ءوتتى ە.قارين.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, سيرياداعى مۇسىلمان باۋىرلار وسىنداي قايعىلى جاعدايعا دۋشار بولىپ, قيىن-قىستاۋ كۇن كەشىپ جاتقاندا استانانىڭ بىتىمگەرلىك كەلىسىمدەرگە مۇرىندىق بولىپ, ۇنقاتىسۋ الاڭىن ۇسىنعانىن ادامي تۇرعىدا ورىندى قادام دەۋىمىز كەرەك. ءدىني تۇرعىدان العاندا دا مۇنى ساۋاپتى ءىس دەپ قابىلداعان ءجون. تۇركيا, اۋعانستان جانە اراب ەلدەرىنە ءجيى باراتىن, جاقىندا عانا سونداي ساپاردان ورالعان ساياساتتانۋشى قازاقستاننىڭ سيريا ماسەلەسىندەگى بىتىمگەرلىك ۇستانىمىن وتە جوعارى باعالايتىنىن اتاپ ءوتتى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, استاناداعى كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنە بايلانىستى ءتىركەۋدەن وتۋگە تىلەك بىلدىرگەن وتاندىق جانە شەتەلدىك باق وكىلدەرىنىڭ قاراسى كوپ. رەسەي, اقش, قىتاي, تۇركيا جانە كوپتەگەن ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرىنىڭ حالىقارالىق باق وكىلدەرى كەلىسسوزدەر بارىسىنان حابار تاراتپاق. ەلوردادا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى كەزىندە سانى جاعىنان وسىنداي مول باق وكىلدەرى تىركەلۋگە قۇلشىنىس تانىتقان ەكەن. بۇل دا الداعى اپتادا استانادا وتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىرعان شارانىڭ حالىقارالىق تۇرعىدا قانشالىقتى زور ماڭىزعا يە ەكەندىگىن اڭعارتادى.
جازىپ العان
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانادا الداعى اپتادا سيريا ماسەلەلەرىن رەتتەۋگە قاتىستى كەلىسسوزدەر وتەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەلوردادا ۇيىمداستىرىلۋى ءتيىس القالى جيىن حالىقارالىق اۋقىمدا قانشالىقتى زور ماڭىزعا يە؟ سيريا داعدارىسىن شەشۋگە باعىتتالعان شارا بويىنشا ۇنقاتىسۋ الاڭى رەتىندە نەلىكتەن استاناعا تاڭداۋ ءتۇسىپ وتىر؟
تانىمال ساياساتتانۋشى, پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قارين وسى ماسەلەلەر جونىندە ءوز پايىمىن ورتاعا سالعان ەدى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ۇزاق ۋاقىتتان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان مۇنداي اۋقىمدى شيەلەنىسكە قاتىستى قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزىلەتىنى تۋرالى الدىن الا ايتۋعا ءالى ەرتەرەك. سەبەبى, سيرياداعى قاقتىعىستىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن, وعان قاتىسۋشى تاراپتار, سىرتقى كۇشتەر كوپ. سوندىقتان, مۇنداي بىتىمگەرلىك كەلىسسوزدەر وتە كۇردەلى جاعدايدا, ءتۇرلى تۇرپاتتا وتەدى, تاراپتاردىڭ ءوزارا كەڭەسۋلەرى سوڭعى ساتكە دەيىن تولاستامايدى. مۇنداي جاعدايدا ەڭ باستىسى – كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنىڭ باستالعانى جانە جالعاسىپ جاتقانى دەۋگە بولادى.
– سيريا ايماعىنداعى قاقتىعىستاردىڭ ۇزاق ۋاقىتتان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقانىن, قۇرباندىقتاردىڭ كوپ ەكەنىن, سونداي-اق, تراگەديانىڭ شەتى مەن شەگى ءالى دە كورىنبەيتىنىن, وعان قاتىسىپ جاتقان ءتۇرلى تاراپتاردىڭ كوپتىگىن ەسكەرسەك, بىتىمگەرشىلىك باعىتتاعى ۇدەرىستىڭ ءوزى زور ماڭىزعا يە ەكەندىگى تۇسىنىكتى. ءدال قازىرگى جاعدايدا ءبىر تاراپتاردىڭ بىتىمگە كەلۋگە مۇددەلى ەكەندىكتەرىن كورسەتىپ, ونىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋگە كوشكەنىنىڭ ءوزى ماڭىزدى. ۇدەرىستەردىڭ, دالىرەگى, كەلىسسوزدەردىڭ باستالعانىنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك. ەگەر بىتىمگە كەلۋ ءۇشىن ەشقانداي قادام جاسالماسا, ەڭ جامانى سول بولار ەدى. استانا ۇدەرىسىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن ماڭىزدىلىعى دا وسى دەپ ويلايمىن.
ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا سيريا ماسەلەلەرى بويىنشا استانا ۇدەرىسى دەپ اتالاتىن جاڭا ءپىشىم قالىپتاسۋدا. ماسكەۋ, استانا جانە تەگەران سىندى باستى تاراپتاردىڭ باستاماشى بولىپ, وسى باعىتتا قادام جاساعانى ولاردىڭ مامىلەگە كەلۋگە مۇددەلى ەكەندىگىن اڭعارتادى. ياعني, ولار قازىردىڭ وزىندە ىمىراعا كەلۋدىڭ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى. باستى تاراپتار قانداي ماسەلەلەر بويىنشا ورتاق كەلىسىمگە كەلۋ كەرەكتىگىن دە قاراستىرۋدا دەۋگە بولادى, – دەدى ساياساتتانۋشى.
ەرلان قاريننىڭ ايتىپ وتكەنىندەي, سوعىس ءورتى شارپىعان اۋماق وتە ۇلكەن. الاساپىران بولىپ جاتقان اۋماقتىڭ كەيبىر بولىكتەرى بويىنشا كەلىسىمگە قول جەتكىزىلسە, ونى بىتىمگەرلىك جولىنداعى ءىرى جەتىستىك دەۋگە بولادى. ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن سول ءوڭىردى مەكەندەيتىن ادامداردىڭ كوزىمەن قاراۋ كەرەك. ارينە, بىتىمگەرشىلىك ۇدەرىسى باستالىسىمەن, سيريا داعدارىسى بىردەن شەشىلە قالادى دەۋگە بولمايدى. الەمدىك گەوساياساتتىڭ, حالىقارالىق ديپلوماتيانىڭ ەرەكشەلىكتەرىن نازارعا الساق, بەيبىتشىلىك ماقساتتاعى قادامداردىڭ ءوزى ماڭىزعا يە.
جالپى, كەلىسسوزدەردەگى استانانىڭ باستى ءرولى – قاتىسۋشى تاراپتارعا ۇنقاتىسۋ الاڭىن ۇسىنۋ. كەلىسسوزدەردى استانادا وتكىزۋ تۋرالى باستامانى رەسەي, تۇركيا جانە يران سىندى ەلدەر ۇسىندى دەۋگە بولادى. ياعني, بۇل قازاقستاننىڭ بەيتاراپ ءرولىن, ءتۇرلى قاقتىعىستاردى بەيبىت جولمەن شەشۋگە دەگەن ۇستانىمىن ايقىن بايقاتادى. حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان استانانىڭ ۇستانىمى جىلى قابىلدانادى.
– رەسەيلىك, امەريكالىق, تۇركيالىق ارىپتەستەرىمىزبەن بايلانىسىمىز جاقسى. ولار كەلىسسوزدەر وتەتىن الاڭ تۋرالى كەلىسىمنىڭ ءوزى وتە ماڭىزدى ەكەنىن, استانانىڭ تاڭدالۋى وتە ءساتتى شەشىم ەكەندىگىن اتاپ وتۋدە. سەبەبى, مۇنداي ماڭىزدى شارا وتە كۇردەلى ۇيىمداستىرۋشىلىق شەبەرلىك پەن لوگيكالىق تيىمدىلىكتى قاجەت ەتەدى. بۇل ورايدا, استانا ماسكەۋمەن دە, انكارامەن دە, تەگەرانمەن دە ءوزارا سەنىمگە قۇرىلعان قارىم-قاتىناستا. مەنىڭشە, كەلىسسوزدەردىڭ باسقا ەلدە, باسقا قالادا ەمەس, استانادا وتكەلى وتىرعانى بۇل ەلدەر ءۇشىن دە ءتيىمدى, – دەيدى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
سيريا داعدارىسى بويىنشا استانانىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭى رەتىندە تاڭدالۋىن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كورسەتىلگەن سەنىم, حالىقارالىق ارەناداعى قازاقستاننىڭ ابىرويى دەپ قابىلداۋعا بولادى.
– ەگەر كەزدەسۋلەر ەلوردادا وتسە, ول استانانىڭ الەمدەگى ساياسي ورتالىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندەگى ءرولىن نىعايتا تۇسەدى. سىرتقى ساياساتتا «ساياسي استانالار» دەگەن ۇعىم بار. قانشاما ەلدەر, استانالار بولعانىمەن, حالىقارالىق كەزدەسۋلەر وتەتىن ورىن رەتىندە ساياسي ورتالىقتار عانا بەكىتىلەدى. بۇل شارا ەلوردانىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ءرولىن ودان سايىن ايقىنداپ, حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرا تۇسەدى. ەكىنشىدەن, بۇل – قازاقستاننىڭ ساياسي بەدەلىنىڭ دە كورىنىسى. رەسەي تاراپىنان دا, انكارا مەن تەگەران تاراپىنان دا ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن ۇلكەن سەنىم كورسەتىلىپ وتىر. سيريا داعدارىسىن شەشۋگە باعىتتالعان قادامنىڭ ەلوردادان باستالۋى – قازاقستاننىڭ وسىنداي جاۋاپتى ءارى كۇردەلى ۇدەرىستى وتكىزەتىن قارىم-قابىلەتىنە دەگەن سەنىمنىڭ كورسەتكىشى. سوندىقتان بۇل قازاقستان ءۇشىن وتە جوعارى ماڭىزعا يە وقيعا بولعالى تۇر, – دەپ اتاپ ءوتتى ە.قارين.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, سيرياداعى مۇسىلمان باۋىرلار وسىنداي قايعىلى جاعدايعا دۋشار بولىپ, قيىن-قىستاۋ كۇن كەشىپ جاتقاندا استانانىڭ بىتىمگەرلىك كەلىسىمدەرگە مۇرىندىق بولىپ, ۇنقاتىسۋ الاڭىن ۇسىنعانىن ادامي تۇرعىدا ورىندى قادام دەۋىمىز كەرەك. ءدىني تۇرعىدان العاندا دا مۇنى ساۋاپتى ءىس دەپ قابىلداعان ءجون. تۇركيا, اۋعانستان جانە اراب ەلدەرىنە ءجيى باراتىن, جاقىندا عانا سونداي ساپاردان ورالعان ساياساتتانۋشى قازاقستاننىڭ سيريا ماسەلەسىندەگى بىتىمگەرلىك ۇستانىمىن وتە جوعارى باعالايتىنىن اتاپ ءوتتى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, استاناداعى كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنە بايلانىستى ءتىركەۋدەن وتۋگە تىلەك بىلدىرگەن وتاندىق جانە شەتەلدىك باق وكىلدەرىنىڭ قاراسى كوپ. رەسەي, اقش, قىتاي, تۇركيا جانە كوپتەگەن ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرىنىڭ حالىقارالىق باق وكىلدەرى كەلىسسوزدەر بارىسىنان حابار تاراتپاق. ەلوردادا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى كەزىندە سانى جاعىنان وسىنداي مول باق وكىلدەرى تىركەلۋگە قۇلشىنىس تانىتقان ەكەن. بۇل دا الداعى اپتادا استانادا وتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىرعان شارانىڭ حالىقارالىق تۇرعىدا قانشالىقتى زور ماڭىزعا يە ەكەندىگىن اڭعارتادى.
جازىپ العان
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
ەگەمەندىكتى نىعايتۋداعى كەشەندى ءتاسىل
اتا زاڭ • كەشە
اتا زاڭ • كەشە
كۇزەت قىزمەتىن باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • كەشە
ازاماتتاردىڭ 78%-دان استامى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولدايدى
اتا زاڭ • كەشە
سوت اكىمدىككە ارنايى ءوتىنىش جاسادى
ايماقتار • كەشە
استانادا ەكى قاباتتى عيماراتتىڭ شاتىرى جانىپ جاتىر
وقيعا • كەشە
