حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ سان ءتۇرلى باعىتپەن العا باسپاق

پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەشەگى ۇكىمەت وتىرىسىندا ماڭىزدى ءۇش ماسەلە قارالدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بولدى. وسى ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ ۇكىمەتتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 11 اقپانداعى قاۋلىسىمەن وسى مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى­نىڭ بەكىتىلگەندىگىن ايتتى. وسى ءىس-شارالار جوسپارىن جۇزەگە اسى­رۋعا قوسىمشا 461,1 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولۋ كوزدەلەدى. مۇنىڭ سىرتىندا ۇستىمىزدەگى جىل ءۇشىن مەكتەپتەر سالۋعا جانە مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن كوبەيتۋگە تاعى دا 22,5 ميلليارد تەڭگە بولىنبەك. باعدارلاما بىرنەشە باعىتتان تۇرادى. سونىڭ ءبىرى – مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ ءىسىن جاقسارتۋ. وسى ءۇشىن الداعى ءۇش جىلدا 90 بالاباقشا سالىنۋى قاجەت. مۇنىڭ سىرتىندا 2015 جىلعا دەيىن 615 شاعىن ورتالىق پەن 163 جەكە مەنشىك بالاباقشا اشىلاتىن بولادى. بۇرىن جەكە مەنشىكتە بولىپ كەلگەن 118 عي­ما­راتتى بوساتۋ ەسەبىنەن 154 بالاباقشا قايتادان قايتارى­لا­تىن بولادى. باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر باعىتى – ورتا ءبىلىم بەرۋ ءىسىن دا­مىتۋ. وسى ءۇشىن 12 جىلدىق وقى­تۋعا كوشۋ قاجەت. بۇل مەملەكەتكە ءبىراز قارجىعا تۇسەتىندىگى بەلگىلى. ماسەلەن, اتالعان ماق­سات­قا جەتۋ ءۇشىن بارلىعى 522 مەكتەپ سالىنۋى قاجەت ەكەن. وسى مەك­تەپتەردىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن العاشقى ءۇش جىلعا 167,4 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. وسى مەكتەپتەر تولىق سالىنعان كەزدە اپاتتى مەكتەپتەر مەن ءۇش اۋى­سىمدا وقىتاتىن مەكتەپتەردىڭ پروبلەماسى جويىلادى. تەك بي­ىلعى جىلدىڭ وزىندە 82 مەكتەپ سالىناتىن بولادى. ولاردىڭ 30-ى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ, 52-ءسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ ەسەبىنەن ىسكە قوسىلادى. وسى ماسەلەگە وراي مينيستر قازىرگى كۇنى 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشۋ كەستەسى مۇقيات تەكسەرىلگەندىگىن, ءبىلىم بەرۋ مەن وقىتۋ مازمۇنىنىڭ جاڭا ستاندارتتارى جاسالۋ ۇستىندە ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. باعدارلاما العا قويعان تاعى ءبىر ماقسات مۇعالىم مارتەبەسىن كوتەرۋ بولىپ وتىر. بۇعان مۇ­عا­لىمنىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋ, بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ارتتىرۋ, ۆاۋچەرلىك جۇيەسىن ەنگىزۋ, «بو­لا­شاق» ستيپەندياسىنىڭ اياسىندا اعىلشىن ءتىلدى مۇعالىمدەردى ءازىر­لەۋ جانە ءتۇرلى ناسيحات شا­را­لارىمەن مۇعالىم بەدەلىن كوتەرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلمەك. اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى 2015 جىلعا قاراي مۇعالىمدەردىڭ ورتاشا جالاقىسى جەكە سەكتور­داعىلاردىڭ جالاقىلارىمەن تە­ڭەستىرىلەتىن بولادى. تەك بيىلعى جىلدىڭ وزىندە بيۋدجەت سالا­سىنداعى بارلىق قىزمەتكەر­لەر­دىڭ جالاقىسى 30 پايىزعا كو­بەي­تىلەدى. مۇنىڭ سىرتىندا مۇعا­لىم­دەرگە قوسىمشا ۇستەمەاقى بەرىلەدى. سونداي-اق ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ جو­عا­رى كاتەگوريالارى بار مۇعا­لىم­دەر مەن تەحنيكالىق جانە كا­سىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ شەبەرلەرى بىلىكتىلىگى ءۇشىن لاۋا­زىمدىق جالاقىسىنىڭ 100 پايىز كولەمىندە قوسىمشا اقى الاتىن بولادى. مۇنداي قوسىمشا اقى­نى باسقا دا مۇعالىمدەرگە تولەۋ كوزدەلىنۋدە. وسى ماقساتقا بي­ىل­عى جىلعا رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن 5 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى بولىنەدى. مەملەكەتتىك باعدارلاماعا ءساي­كەس مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناق جۇيەسى ەنگىزىلەدى. بۇل جۇيە ءار وتباسىنا بالالارىن وقى­تۋ ءۇشىن قاراجات جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جيناقتاعان سو­ماسىنا وراي مەملەكەتتەن سىي­اقى دا بولىنەدى. قازىرگى كۇنى وسى شارانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرى تالقىلانىپ, ناقتى ەسەپتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە. مۇعالىمدەردىڭ بەدەلىن كوتە­رۋ ەرەكشە نازاردا تۇر. الداعى ۋا­قىتتا بۇل جۇمىسقا مۇعالىم­دەر قاۋىمى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ازاماتتىق قوعام كەڭىنەن تارتىلاتىن بولادى. باعدارلامانىڭ باسقا دا ءبىر­قا­تار قوسىمشا جاڭالىقتارى بار. سونداي-اق وسى ۇكىمەت وتى­رى­سىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سا­لا­سىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باع­دارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ شا­را­لارى دا قارالدى. «سالاماتتى قازاقستان» دەپ اتالاتىن بۇل باعدارلاما 2011-2015 جىلدارعا ارنالىپ جاسالعان. ونى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرى جايىندا ۇكىمەت وتىرىسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ساليدات قايىربەكوۆا باياندادى. اتالعان باعدارلامانى جۇزە­گە اسىرۋ ءۇشىن 202 شارادان تۇرا­تىن جوسپار ازىرلەنگەن. ءۇستىمىز­دەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ سونىڭ 165-ءىن جۇزەگە اسىرۋ ءىسى باستالدى. بۇل شارالار 50-گە جۋىق قۇقىقتىق اكتىنى, سونىڭ ىشىندە ۇكىمەتتىڭ 6 قاۋلىسىن ازىرلەۋدى كوزدەيدى. باعدارلامادا توتەنشە جاع­­داي­لاردا جەدەل كومەككە كەلۋ ءىسى ەرەكشە قاراستى­رىل­عان. وسىعان بايلانىستى قازىرگى كۇنى سانيتارلىق اۆيا­تسيا قىزمەتى نىعايتىلۋدا. جاڭا تىكۇشاقتار ساتىپ الىنۋدا. وسىلار ارقىلى ناۋقاستاردى قيىن جەرلەردەن الىپ شىعۋ ءىسى بۇ­رىن­عىعا قاراعاندا الدەقايدا جاقساراتىن بولادى. ارناۋ­لى بريگادالار جۇمىس ىستەيدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىنان باستاپ,  حا­لىق­ارالىق جانە رەسپۋب­لي­كا­لىق ماڭىزداعى جولدار باقىلاۋعا الىنىپ, جول ءۇس­تىندەگى اپاتتى جاعدايلارعا جەدەل جەتۋ ءىسى ۇيىمداس­تى­رىلادى. تۋبەركۋلەزبەن كۇرەستى كۇشەيتۋ جونىندەگى تاپ­سىر­ماعا وراي مەملەكەتتىك باع­دارلاما اياسىندا تۇرمە­لەر­دەگى مەديتسينالىق قىزمەت­تىڭ ماتەريالدىق-تەحني­كا­لىق بازاسىن نىعايتۋ ماق­سا­تىندا 1 ميلليارد تەڭ­گە­دەن استام قارجى قاراس­تى­رىلدى. سونداي-اق قازاق­ستاندىقتاردىڭ دەنساۋلىق­تارىن نىعايتۋ باعى­تىن­داعى سەكتورارالىق شا­را­لار­دى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تەك ۇستىمىزدەگى جىل ءۇشىن 18,12 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. اۋرۋلاردى ەرتەرەك اي­قىن­داۋ شارالارى نىعاي­تىلۋدا. بۇرىن وسى ماقساتتا تەگىن مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ونكولوگيالىق جانە جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيە­سى اۋرۋلارى اراسىندا عانا جۇرگىزىلسە, بيىلعى جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ گەپاتيتتەر مەن قانت ديابەتتەرى, كو­رۋ جانە ەستۋ قابىلەتتەرى نا­شارلاعان ادامدار اراسىندا دا جۇرگىزىلەتىن بولدى. جىل باسىنان باستاپ 500 مىڭ ادام ارنايى تەكسەرۋدەن ءوت­كى­زىلىپ, 11,5 مىڭنان استام ناۋ­­قاسقا شالدىققاندار انىق­­تالدى. سونداي-اق قا­رال­عان بالا­لار­دىڭ اراسىندا 67,5 مىڭ بالانىڭ بويىنان ءتۇر­لى اۋرۋ بەلگىلەرى بايقالدى. ەل حالقىنىڭ 40 پايىز­دايى اۋىلدى جەرلەردە تۇ­راتىنى ەسكەرىلە وتىرىپ, ولارعا مەديتسينالىق كومەك­تىڭ قول جەتىمدىلىگىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. قازىردىڭ وزىندە وسى ماقساتتا ءوڭىر­لەر­گە 11 جىلجىمالى مەدي­تسي­نالىق كەشەندەر جەتكىزىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن ولاردىڭ سانى 50-گە دەيىن ارتتىرىلادى. بۇل سالادا جۇزەگە اسى­رىپ جاتقان باسقا شارالار دا از ەمەس. ولاردىڭ بارلى­عىنا قاجەتتى قارجى ءبولىن­گەن. جالپى, قاراجات جاعى­نان كەمشىلىك جوق دەپ ايتۋ­عا بولادى. وسى ۇكىمەت وتىرىسىندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ­دىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى جاڭا باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى دە قاراس­تى­رىلدى. بۇل جايىنداعى باياندامانى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ءابدى­قا­لى­قوۆا جاسادى. باعدارلامانى جۇزەگە اسى­­رۋ ءۇشىن قازىرگى كۇنى 3 زاڭ جوباسى, 5 ۇكىمەت قاۋ­لى­سى­نىڭ جوباسى جاسالىپ, مي­نيستردىڭ 3 بۇيرىعى شىقتى. وسىعان وراي, «حالىقتى جۇ­مىسپەن قامتۋ تۋرالى» زاڭعا ۇكىمەت پەن اتقارۋشى ورگان قۇزىرەتىن تولىقتىرۋ, «الەۋمەتتىك كەلىسىم-شارت», «جالاقىنى سۋبسيديالاۋ», «جۇمىسپەن قامتۋعا ءجار­دەم­دەسۋدىڭ بەلسەندى شارا­لا­رى», «ءوز بەتىمەن جۇمىس­پەن اينالىسۋشىلار» دەگەن تۇسىنىكتەردى ەنگىزۋ, جۇمىس­پەن قامتۋ ورتالىقتارىنىڭ مارتەبەسىن ايقىنداۋ باعى­تىندا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋ­رالى» زاڭعا جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنا قا­تى­سۋشىلارعا جالدامالى ءۇي بەرۋ جونىندە قوسىمشا نورمالار ەنگىزۋ كوزدەلۋدە. وسىلار بويىنشا الداعى ۋاقىتتا ءوز بەتىمەن جۇ­مىس­پەن اينالىسۋشىلاردى اي­قىن­داپ, جۇمىسسىزدار مەن تابىسى از ادامداردى وقى­تۋعا, جۇمىسقا ورنالاس­تى­رۋعا مەملەكەت ەسەبىنەن ءجار­دەم كورسەتىلەتىن بولادى. ءما­سەلەن, ولاردى تەگىن وقى­تۋ, جولاقىسىنا, جاتاق­حا­نا­دا تۇرۋىنا نەمەسە جال­دا­مالى ءۇي شىعىندارىن وتەۋ­گە سۋبسيديالار بەرىلەدى. باس­قا دا قولداۋ كومەكتەر جاسالىنادى. باعدارلامانىڭ ەكىنشى باعىتى بويىنشا كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋعا كوڭىل ءبولى­نىپ, وسى ىسپەن اينالى­سۋ­شىلارعا مەملەكەتتىك كو­مەك­تەر ۇيىمداستىرىلادى. ءوز ءىسىن اشۋلارىنا قولداۋ جاسالىنادى نەمەسە قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى قامتاما­سىز ەتۋ ءتارتىبى بەلگىلەنەدى. باعدارلامادا جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىندە باسقا دا قولداۋ شارالارى ۇيىمداس­تى­رىلماق. جاڭا جۇمىس ورىندارى ايقىندالىپ, ولار­عا حالىقتىڭ كوشىپ كەلۋىنە جاعدايلار جاسالادى. ادامداردىڭ ءوز تۇرعان جەرلەرىنەن جاڭا كاسىپ تۇرلەرىن ۇيىمداستىرۋعا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. وسىلاردىڭ بارلىعىنا مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاي قولداۋ كورسە­تىلەدى. قازىرگى كۇنى وسى ءما­سە­لەنىڭ تارتىپتەرى ايقىندا­لىپ, جۇيەلەنۋ ۇستىندە. ۇكىمەت وتىرىسىندا اتال­عان ماسەلەلەر بويىنشا قىس­قاشا قورىتىندى ءسوز ءسوي­لەگەن پرەمەر-مينيستر كا­رىم ءماسىموۆ جۋىقتا وتكەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەزىندە ۇكىمەتكە حالىق­تىڭ ءومىر ساپاسىن كوتەرۋگە بايلانىستى بىرقاتار تاپ­سىر­مالار بەرىلگەندىگىن ەسكە سالدى. ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­لارىن نىعايتۋ, حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن جاق­سارتۋ وسى تاپسىرمالار ايا­سىندا قاراستىرىلىپ جات­قاندىعىن ايتا كەلىپ, اتال­عان ماسەلە ۇكىمەتتىڭ تۇ­راقتى نازارىندا بولاتىن­دىعىن جەتكىزدى. سۇڭعات ءالىپباي.