ءححى عاسىر تاريحي رومانىنىڭ ۇردىستەرى
ءححى عاسىر قارساڭىندا قازاق تاريحي رومانى ۇلتىنىڭ وتكەن-كەتكەنى جايلى ناعىز ۋىز شىندىقتى قارا قىلدى قاق جارعانداي ەتىپ سۋرەتتەي باستاعانىن ۇنەمى ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇرمىز. مىنە, بۇل ەلەۋلى ۇردىستەن ءدۇنيەگە تاۋەلسىزدىك كوزىمەن قارايتىن جاڭا ادەبيەتتىڭ پايدا بولعانى ايقىن كورىنەدى.
كەڭەستىك داۋىردە ادەبيەتىمىز توتاليتاريزمنىڭ ءزىلماۋىر يدەولوگيالىق قىسىمىنا توتەپ بەرە وتىرىپ, ۇنەمى حالىق قوزعالىسىنىڭ الدىڭعى ساپىندا بولعانى, دۇنيە ءجۇزى قابىرعالى ادەبيەتتەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلعانى ءمالىم. بۇل رەتتە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى», ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءومىر مەكتەبى», عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «ويانعان ولكە», ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر», ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» اتتى جاھانعا ايگىلى شىعارمالارىن اۋىزعا الساق تا جەتكىلىكتى. رەسمي يدەولوگياعا قايشى وزات وي, ءادىل كوزقاراس كۇردەلى كوركەم وبراز تىلىمەن جەتكىزىلدى. ارينە, بوداندىق جاعدايىندا كوپ شىندىقتىڭ قوزعاۋسىز قالعانى دا بەلگىلى.
نارىق پەن دەموكراتيا ءداۋىرى تاريحي روماننىڭ ءشۇباسىز تازا شىندىقتى بۇرىنعىداي بۇگەجەكتەمەي, استارلاماي بارىنشا اشىق ايتۋىنا تولىق مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. جانە بوداندىق بۇعاۋىنان قۇتىلىپ, ەمەن-جارقىن زامانعا, تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزۋىمىز كوپ نارسەگە كوزىمىزدى اشتى. سول ۇلكەن بيىكتەن بۇرىن كورمەگەنىمىزدى كوردىك, بىلمەگەنىمىزدى بىلدىك.
وتكەن حح عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ ءىرى تۋىندىلارى, اتاپ ايتقاندا بولات جانداربەكوۆتىڭ ورىس تىلىندە جارىق كورگەن «ساكي» (1993), قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «دارابوز» (1994, 1996), قالمۇقان يساباەۆتىڭ «شوڭ بي» (1993), رامازان توقتاروۆتىڭ «ابايدىڭ جۇمباعى» (1999), بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ «الاتاۋ» (1986, 1991), جانات ءاحماديدىڭ «ءدۇربەلەڭ» (1990), «شىرعالاڭ»(1997), حاسەن ادىباەۆتىڭ «وتىرار ويرانى» (2001), سوفى سماتاەۆتىڭ «ەلىم-اي» (1976, 1980, 2003) اتتى, ت.ب. روماندارى ۇلتىمىزدىڭ وتكەن جولىن بار قالپىندا دۇرىس كورسەتۋگە, تاريحىمىزدىڭ ساباعىن دەربەس ەل يگىلىگىنە باعىشتاۋعا بارىن سالدى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ تاريحي روماندارى كەڭەس كەزەڭىنىڭ تۋىندىلارىندا ورىن تەپكەن تاپ قىرقىسى, قايسىبىر تاريحي فاكتىلەردى بويامالاۋ سەكىلدى كىناراتتاردان اۋلاق قونىسقا قونۋعا تىرىستى. دەنى جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى وتان سوعىسىن بەينەلەيتىن روماندار ۇلت-ازاتتىعى يدەياسىن شىعارمالارىنىڭ التىن ارقاۋى ەتتى. «قازاق» جانە «شىندىق» سوزدەرى توقسانىنشى جىلدارعى قازاق روماندارىنىڭ جەتەكشى, ۇيىتقى سوزىنە («كليۋچەۆىە سلوۆا») اينالدى. ال جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى قازاق, وزبەك توپىراعىن عانا ەمەس, بۇكىل جەر شارىن جۇتاتىپ وتىرعانى بۇگىنگى بەت قاراتپايتىن شىندىق ەكەنىن كورسەتەتىن «سوڭعى پارىز» رومانى (1999) ۇلتتىق پروبلەمانى جاھاندىق پروبلەماعا ۇلاستىرۋدىڭ ۇلگىسى بولا الادى.
ەندى باستالعان ءححى عاسىردا كوركەم ادەبيەتىمىز تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرگەن العاشقى جىلدار تابىسىنا ارقا سۇيەي وتىرىپ, ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرا تۇسۋدە. كونەنىڭ كوپ سىرلارىن اقتاراتىن كادىربەك سەگىزبايدىڭ «بەلاسقان» (2001), تۇرسىنحان ءزاكەن ۇلىنىڭ «كوك بورىلەردىڭ كوز جاسى» (2003) روماندارى, ت.ب. ءبىرشاما تۋىندىلار ون تومدىق «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى. تاۋەلسىزدىك كەزەڭى. (1991-2001)» دەگەن م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ينستيتۋتتىڭ ىرگەلى ەڭبەگىندە كەڭىنەن تالداندى.
تاريحي شىعارمالاردىڭ ەندىگى جاڭا توبى, اتاپ ايتقاندا جازۋشىلار ۇزاقباي دوسپانبەتوۆ پەن جانات احماديدىڭ ءبىرى تەترالوگيا, ەكىنشىسى تريلوگيا ىسپەتتى جانردا جازعان, تاعى دا قازاق تاريحىنداعى ەڭ ءبىر قاسىرەتتى ۋاقىتقا, حالقىمىزدى ەكى عاسىر بويى اتتان تۇسپەي سوعىسۋعا ءماجبۇر ەتكەن جوڭعار شاپقىنشىلىعى وقيعالارىنا ارناعان تۋىندىلارى دا كوزى قاراقتى وقىرمان نازارىنا ىلىگىپ ۇلگەردى. سىندا ىزدەنىمپاز, ىسىلعان شەبەر جازۋشىلار اتالىپ جۇرگەن بۇل قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى ءبىرىن ءبىرى جانە وسى تاقىرىپتاس, بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن رومانداردى قايتالامايدى. ماتەريالى تىڭ, سۋرەت, وبرازى وزگەشە سومدالعان.
بۇگىندە جەتپىس جاسقا كەلىپ وتىرعان جازۋشى ۇزاقباي دوسپانبەتوۆتىڭ ءبىرىنشى كىتابى 2004, ەكىنشى كىتابى 2008 جىلدارى جارىق كورگەن «ابىلايدىڭ اق تۋى» اتتى ەكى كىتاپتان تۇراتىن تاريحي رومانى ەرتەرەكتە جارىق كورگەن «قىزىل جولبارىس» (2000) رومان-ديلوگياسىنىڭ زاڭدى جالعاسى.
ماسەلە تۋىندىنىڭ ىرگەتاسى قازاقتىڭ جالايىر تايپاسىنىڭ تاعدىرىن سۋرەتتەۋگە باعىشتالعان ماتەريالدان قالانعاندىعىندا عانا ەمەس. تەترالوگيا ۇلكەن پانورامالىق سيپات العان. روماننىڭ ەپيكالىق قۇلاشى مەيلىنشە كەڭ. جازۋشى ۇزاقباي دوسپانبەتوۆ شىعارماسىنىڭ بۇعان دەيىنگى ءبىرشاما تاريحي, تاريحي-ومىرباياندىق تۋىندىلاردان وزگەشەلىگى, اتالعان تاقىرىپتى سول كەزدەگى قىرىق رۋ – قىرىق قۇراق قازاق ەلى تراگەدياسىن جان-جاقتى سۋرەتتەۋمەن بىرگە, باسقىنشىلىققا سالىنعان, سودان بارىپ سورلاعان جوڭعاريا مەملەكەتىنىڭ جەر بەتىنەن جوعالعان تراگەديالىق تاعدىرىن قوسا سارالاپ قورىتادى.
قازاق ادەبيەتىندە تاريحي جانر ءتاۋەلسىز ەل-جۇرتىمىزدىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىنىڭ ەرەسەن وسۋىنە بايلانىستى دامىدى. حالىق باسىنان نە وتپەدى؟ بۇيىرعان ريزىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن الىستى, ج ۇلىستى. سان عاسىرلىق تىرلىگىندە جەڭىلدى, جەڭدى. حالقىمىز ءوز تاريحىن ءوزى جاسادى. اتا-بابامىزدىڭ سول قيامەت قيىن جولدا كورسەتكەن قايرات-جىگەرى ەندى بۇگىن ءبىزدى رۋحتاندىرۋدا.
قازاق حالقى «بىرلىك بولماي, تىرلىك بولمايدى» دەيدى. دانالىق ءسوز سول اۋىر كەزەڭدەردە تۋىپ, ەل جۇرەگىندە جاتتالعان. الايدا, جاتتالعانىمەن, دۇرىستاپ حاتتالمادى. بىرلىك يدەياسىن ىسكە اسىرۋعا كەلگەندە قازاق تىم بەيقام بولدى. دوسپانبەتوۆ شىعارماسى العى بەتىنەن سوڭعى بەتىنە دەيىن وسى ءجايتتى مەيلىنشە تاپتىشتەيدى. ءۇش ءجۇز بوپ بىرىگىپ, قالماقتى تالاي رەت ويسىراتا جەڭۋىن جەڭەدى-اۋ. بىراق ارتىنشا رۋ داۋ-دامايىنىڭ ەسكى ءانى قايتا باستالادى. قىرىق پىشاق رۋ باسىلارى, حان-سۇلتاندارى, بي-باتىرلارىنىڭ باسى بىرىگىپ بولمايدى. ۋاقىتتى ارى تارت, بەرى تارت كۇندەستىكپەن وتكىزەدى.
حالىقتىڭ سول قىم-قيعاش, الماعايىپ جاي-كۇيىن سۋرەتتەۋ ءۇشىن قىرۋار ماتەريال كەرەك. ۇزاقباي دوسپانبەتوۆتىڭ تەترالوگيانى جازار الدىندا دايىندىق جۇمىسىن اسا ءبىر ىجداعاتتىلىقپەن جۇرگىزگەنى بايقالادى. ول ەل جادىندا ساقتالعان اڭگىمە, اڭىزداردى مۇقيات جيۋمەن قاتار, الماتى, تالدىقورعان, شىمكەنت, ماسكەۋ قالالارىنداعى مۇراعاتتاردا سارىلىپ كوپ ىزدەنگەن. باي دەرەك جيناقتاعان. مۇنىڭ ءوزى جوڭعارعا قارسى وتان سوعىسىنىڭ بۇگە-شىگەسىن, ەرەكشەلىكتەرىن ۇزاقبايدىڭ رومانىنىڭ قىزىقتى, ءدامدى ەتىپ جەتكىزۋىنە نەگىز بولعان. قايسىبىر شىعارمالاردا قازاق ساربازدارى 1941-45 جىلدارعى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگىدەي وپ-وڭاي اسكەر بوپ توپتاسا قويادى عوي. مۇنداي رەت-مولشەرى سولاي بولار-اۋ دەپ توپشىلاپ سۋرەتتەۋدەن دوسپانبەتوۆ تەترالوگياسى مۇلدە ادا.
«اڭىراقاي» اتانعان شايقاستا قازاق ءۇش ءجۇز بوپ بىرىگىپ سوعىسىپ, جاۋىن ويسىراتا جەڭەدى. بىراق جەڭىستىڭ جەمىسىن پايدالانا الماۋى سالدارىنان بوداندىقتىڭ قامىتىن تاعى دا كيۋگە ءماجبۇر. الاقايلاپ بورىكتى اسپانعا اتاتىن قۋانىشى ىزىنشە باس شايقاتار ءمۇشكىلدىككە اۋىسادى.
اڭىراقاي شايقاسى ۇزاقباي رومانىنا قاراعاندا قازىرگى كارتا بويىنشا جامبىل وبلىسىنداعى حانتاۋدىڭ بەرگى شىعىس بەتىندە شۋ مەن وتار ستانساسىنىڭ ارالىعىنداعى القاپتا وتكەن.
1728 جىلدىڭ جازىندا ورداباسى اتتى توقپاقتاي عانا تاۋ ماڭايىندا ءيسى قازاقتىڭ جاقسى مەن جايساڭدارى, حاندارى, ءبيى مەن باتىرى, شەشەنى مەن كوسەمى باس قوسادى. بۇل ەندى بادام وزەنىنىڭ تومەنگى ساعاسىنا تاياۋ جەر. بادام مەن بورالداي قوسىلىپ ارىس وزەنىنە اينالاتىن تۇس. سول كەڭەستە ءابىلحايىر حان ءۇش ءجۇزدىڭ بىرىككەن كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالادى. ەندى روماننىڭ مىنا ءبىر جولدارىنا ۇڭىلەلىك.
«ءتىپتى باسقانى قوي, سول ءابىلقايىردىڭ ءوزى شىققان الشىن ەلىنىڭ بۇرىنعى كەمەڭگەرى, بۇل كۇندە جانى جانناتتاعى ايتەكە بي بايبەك ۇلىنىڭ و دۇنيەگە اتتانار ساتىندە: «مەن ابىلقايىردان ءتۇڭىلدىم. كىشى جۇزگە باسقا كوسەم كەرەك» دەگەن وسيەتى قايدا قالدى؟ وسىنداعى ۇلى ءجۇز, ءۇيسىن ەلىنىڭ بۇگىنگى عۇلاماسى تولە ءبيدىڭ «تۇلكى تۇمسىق جان ەكەن, ابىلقايىرعا سەنىم ارتۋ شالالىق» دەگەن اۋليەلىگى نەگە تارك ەتىلدى؟ ەندى سول تولە ءبيدىڭ, ءۇش ءجۇزدىڭ ۇلى حانى بولاتتىڭ ۇيىتقىسىمەن جەتىسۋ مەن ارقادان, قاراتاۋ بويى مەن سىرداريادان, جايىق پەن ارال ويىسىنان ات ارىتىپ جەتكەن دۋالى اۋىزداردىڭ سول ءبىر تالايدىڭ تۇلابويىن مۇزداتقان ابىلقايىردى باستارىنا مونشاق ەتىپ كوتەرگەندەرى نە ساسقاندارى؟ قاي سايتاننىڭ ازعىرۋىمەن جۇزەگە اسقان شارۋا؟ اتا جاۋعا قارسى كۇرەستە ەركەك كىندىكتىنىڭ دەلەبەسىن قوزدىرا بىلگەن شاقشاق جانىبەك, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, الشىن تايلاق, ەسەت, ۇيسىندەگى ساۋرىق, ساڭىرىق, حانگەلدى سىندى ساقا باتىرلاردىڭ اۋىزعا ىلىكپەۋىنە نە سەبەپ؟» («ابىلايدىڭ اق تۋى». الماتى. 2004).
بۇل ەسەنگەلدى ءبيدىڭ مونولوگ-تولعاقتارىنىڭ ءبىرى. قويعان ساۋالىنىڭ جاۋابى تاعى دا سول باياعى بىرلىك ماسەلەسىنە تىرەلەدى. روماننىڭ ءار تۇسىنان كورىنگەنىندە ابىلقايىر حان ىلعي ءبىر قازاقىلىققا جاراسپايتىن قارانيەت قىلىعىمەن كوزگە تۇسەدى. وزدەرى تيتىقتاپ, جەتىسۋدان توز-توز بوپ جەتكەن جارىقباس ەسەنتۇگەل بي باسقارعان جالايىر-بالعالىلارىن قان قاقساتىپ شابادى. تولە بي ءابىلحايىر حانعا ەكى دۇركىن حات جازعاندا عانا ارەڭ دەپ تۇتقىن قىلعان جالايىرلاردى بوساتىپ, ايداپ اكەتكەن مالىن قايتارادى. قاراپالپاقتاردىڭ دا قولتىعىنا سۋ بۇركىپ, قازاق بوسقىندارىن ءالسىن ءالى توناتاتىن دا وسى الشىندار كوسەمى ەكەنى انىقتالادى.
اڭىراقاي شايقاسىندا, باسقا دا سوعىستاردا جان الىپ, جان بەرىپ ءجۇرگەندەر – كىلەڭ قازاق باتىرلارى. اقسۇيەكپىز دەپ بالسىنەتىن باراق سۇلتان اڭىراقاي شايقاسىندا ابىرويسىزدىققا ۇشىرايدى. ءوزى باسقارىپ شىققان جارتى مىڭدىقتان «كوز جازىپ» قالادى. الگى جارتى مىڭدىق ماڭدايدان پەرگەن زەڭبىرەككە قاراماي سوعىسادى. قالماقتاردى تىقسىرىپ قۋىپ بەرەدى. سول كۇنى عوي «جاۋدى قارا قاشىردى, باتىر اتاق باراقتا قالدى» دەگەن ماقال تۋىپ, اۋىزدان اۋىزعا كوشكەنى.
روماندى وقىپ وتىرعانىڭدا تاعى ءبىر وي كەلەدى. جەر ىڭعايى جاعىنان قازاق رەسەيگە جوڭعاردان الدەقايدا جاقىن. بىراق بايلانىسى اتا جاۋىمىزدان ءپاس. قازاق سىرت دۇنيەدە نە بولىپ, نە جاتقانىنان حاباردار-اق شىعار. بىراق وت قارۋمەن قارۋلانعان جوڭعار قۇرلى بولماعانى قالاي. شۆەدتەر قالماققا قىرىقتان استام زەڭبىرەك جاساپ بەرەدى. ورىستان العان مىلتىعى جانە بار. وسىنداي قارۋدان قازاق حاندىقتارى نەگە ماقۇرىم قالعان؟ بارعا شۇكىر, جوققا سابىر دەپ وتىرا بەرۋگە دە بولمايتىن ەدى عوي...
راس, جاۋىنگەر قازاق اقىرى زەڭبىرەگى, وت قارۋى بار جوڭعاردى ەلدەن ءتۇرىپ شىعارادى. ەرلىگى ءبىر باسىنا جەتەرلىك. ءبىر كەزدە قازاقتىڭ حانزاداسى جاڭگىر 600 سارباز قولمەن باتىر قونتايشىنىڭ 50 مىڭ اسكەرىمەن ايقاسادى. جالاڭتوس ءباھادۇر 20 مىڭ جاساعىمەن كومەككە كەلگەندە قونتايشى امالسىز كەيىن شەگىنەدى...
تاريحي رومان – حالىق ءومىرىنىڭ ءوتكەن-كەتكەنىنىڭ ايناسى. حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر داۋىردەگى كوركەمدىك ەپوپەياسى. وسىنى كوكەيىنە مىقتاپ قوندىرعان جازۋشى ەل-جۇرت تىرلىگىن جان-جاقتى كورسەتۋگە ۇمتىلادى. ۇلى تاريحي بەتبۇرىستاردىڭ جاڭعىرىعىن حان, باتىر, بيلەردىڭ عانا ەمەس, قاراپايىم ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنەن اۋلاۋعا تىرىسادى.
ۇزاقباي رومانىنىڭ بىرلىك تۋرالى يدەياسى شىعارمانىڭ سيۋجەتتىك قاتىناستارىنان تابيعي تۋىندايدى. جانە ونىڭ ءار جەرىنەن تىگىسى جاتىق كۇيىندە كوكەيىڭە قونا كەتەدى. ويتەتىنى تاۋەلسىز ەلىنىڭ بۇگىنگى زارۋلىگىمەن ۇندەس.
رومان تاقىرىبىنىڭ «ابىلايدىڭ اق تۋى» اتالۋىندا تەرەڭ ءمان بار. سولاي اتالسا دا بۇل شىعارما ابىلاي حان تۋرالى ءومىر تاريحتىق شىعارما ەمەس. رومان ونىڭ سابالاقتان سۇلتان, سونسوڭ حانعا دەيىنگى ءوسۋ بەلەستەرىن سۋرەتتەيدى دەسەك تە, ابىلاي – شىعارمانىڭ تولە بي, ءابىلحايىر حان, ەسكەلدى بي, بالپىق باتىر سەكىلدى كورنەكتى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى عانا. ال, روماننىڭ «ابىلايدىڭ اق تۋى» اتالۋىنىڭ ءجونى ءبىر باسقا. بەينەلى ءسوزدىڭ, بىزدىڭشە, رامىزدىك بەلگىسى بار...
وتكەن عاسىرلاردىڭ ولشەمىندە باتىرلىق – ۇلكەن مارتەبە. سول ەرلىك دراماتيزمىنىڭ كەيىپكەرى ابىلاي روماندا وزگەشە بولەك رەڭك العان. مۇرتى جاڭا تەبىندەپ كەلە جاتقان جاس جىگىت «ابىلايلاپ» شارىشتىڭ باسىن دومالاتۋعا اتتانعاندا دا, سودان كەيىن بولات حاننىڭ مۇراگەرى ابىلمامبەتتىڭ كوزىنشە «...ابىلاي! ابىلاي! ابىلاي!» دەپ ءۇش قايتارا ايقايلاپ, الدا سوعىسىپ جاتقانداردىڭ اراسىنا كۇمپ بەرىپ قويىپ بەرگەندە دە ەرەكشە ءرامىزدىك قۇبىلىس بەلگى بەرەدى. قازانداي قايناعان توپىردىڭ اراسىنا نە ءومىر, نە ءولىم دەپ كىرگەن ساتتە تاعى دا ابىلايدىڭ «ءتوبەسىندەگى اق قاناتتى قۇس سياقتانعان بەلگىسى قايتا بەلگى بەردى. اق قۇس پا, جوق تۋ, تۋ, اق تۋ...» («ابىلايدىڭ اق تۋى». ەكىنشى كىتاپ).
رامىزدىك (سيمۆولدىق) بەلگى دەپ وتىرعانىمىز وسى تۋ. ءتىپتى تۋ دەپ تۇسپالداۋ دا ازدىق ەتەدى. بۇل ەندى ەستەتيكالىق كاتەگورياعا جاتاتىن وبراز. تۇسپالمەن دە (اللەگوريا) ورايلاستىعى بار. بىراق ونىڭ ءدال ءوزى ەمەس. ءرامىز, سيمۆولدىڭ سان قىرلى ءمان-ماعىناسى كوركەم شىعارمانىڭ ناقتىلى كونتەكسىنە بايلانىستى اشىلماق. ۇزاقباي رومانىندا سۋرەتتەلەتىن جويقىن قىرعىندا ابىلايدى قورعاپ, ساقتاپ جۇرەتىن ميفولوگيالىق وبراز قازاق ۇعىمىنداعى كيە بەينەسىنە جاقىن. ابىلاي اڭ اۋلاپ جۇرگەندە قالماقتىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالادى. قالدان-سەرەن كۇيەۋ بالام شارىشتى ءولتىردىڭ دەپ قاتتى اشۋ ۇستىندە ابىلايدىڭ ماڭدايىنا قاراي التىن بالداقتى سالا قۇلاش قىلىشىن سىلتەپ كەپ جىبەرەدى. «ابىلايدىڭ توبەسىندەگى اق قۇس سياقتانعان بىردەمە جارق ەتىپ, كەسەكولدەنەڭدەپ قىلىشتى تىرەپ قالادى». مۇندايدى قازاق كيەسى قاقتى دەيدى.
روماننىڭ سوڭعى بەتتەرىنىڭ بىرىندە «ابىلايدىڭ اق تۋى ءاردايىم تىگىنەن تۇرسا قازاق اداسپايدى!» دەلىنگەن. اداسپاۋدىڭ شارتى ابىلايدىڭ ارمانى تۇرىندە تۇجىرىمدالعان. قازىرگى ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزداعى تىلمەن ايتقاندا, باعدارلاما ىسپەتتەس.
«ءبىرىنشى ارمانىم, – دەيدى تۇتقىنداعى ابىلاي حان, ...ورىستارشا قالا سالىپ, وتىرىقشى ەتىپ قازاقتى بىرىكتىرە المادىق...ەكىنشىسى, قازاققا جەر ەمشەگىن ەمىزە المادىم... ءۇشىنشى ارمانىم, شارىششا قان مايداندا ولمەي, قاپىدا قولعا ءتۇسىپ ءولدىم-اۋ دەپ قان جىلاعانىم. ءتورتىنشىسى, قازاق پەن قالماق ءتىلى ءبىر, تۇرمىسى ءبىر حالىق, ءدىنىمىز باسقا بولعانمەن قۇداي بىرەۋ عوي, سول جاعىن قالماقتارعا ۇعىندىرىپ, ءبىر جاعىمىز ورىس, ءبىر جاعىمىز قىتاي, سولاردان بىرلەسە قورعانۋعا يلىكتىرە المادىم دەپ ارماندايمىن!».
ەلىنە امان-ەسەن قايتىپ ورالعان ابىلاي حان ول ارمانىن جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسقان دا شىعار. بىراق قالاي؟ مىنە, بۇل ماسەلە كومەسكى قالادى. ابىلاي حاننىڭ ناعىز كۇشىنە ەنگەن جىلدارى تىم اسىعىس باياندالعان. روماننىڭ اياقتاماسى, فينالى حابارلاما ستيلىنە كوشكەن. كەيىپكەرلەرىنىڭ اقىر دەمىنىڭ قاشان تاۋسىلعانى جايلى اقپاردان اسپايدى. ابىلاي مەن ەسكەلدى ءبيدىڭ مونۋمەنتتىك بەينەلەرىنە جارىقشاق ءتۇسىرەتىن قىسىر اڭگىمەگە بەرىلىپ كەتكەندىك تە بايقالادى. ابىلاي مەن ەسكەلدى بي ءبىر-بىرىمەن ءدۇرداراز بوپ, قايتىپ كورىسپەي قويادى. سوندا نە ءۇشىن كەتىسكەن؟ وقىستا قولدى بولعان ءبىر قىلقۇيرىقتىڭ داۋىنا بولا! ءبۇيتىپ ۇساقتاۋ ابىلايداي الىپ تۇلعانى بىلاي قويعاندا, «ءوزىمىز جىعىلساق تا تۋىمىز جىعىلماسىن!» دەپ ۇران تاستايتىن ەسكەلدى ءبيدىڭ ىرىلىگىنە دە نۇقسانىن تيگىزىپ تۇر.
قىسقاسى تەترالوگيانىڭ ءتۇيىنى تۇيىندەلمەي قالعان. ال ونداي قورىتىندىعا لايىق ەپيزود «ابىلايدىڭ اق تۋىنىڭ» وزىندە جەتەرلىك. جوڭعارمەن الىسا-الىسا شارشاعاندا, الدەبىر سارىۋايىمعا سالىنعان انەۋ ءبىر جىلدارى تولە بي ءوز وكىمىمەن جالايىر وتەگەن سابدەن ۇلىن, دۋلات-جانىس وتەگەن وتەعۇل ۇلىن «جەرۇيىق» ىزدەڭدەر دەپ جاھان كەزۋگە اتتاندىرعان بولاتىن. بۇلار ءامۋداريا جاعالاۋىنان باستاپ اۋعانستان, كاۆكازعا دەيىن دۇنيەنىڭ جەرىن شارلاپ قايتادى. سول قوس وتەگەننىڭ ەكى جىلدان سوڭ ەلگە ورالىپ, جاساعان بايانداماسىن تىڭداپ وتىرىپ, تولە بي كەلەشەك ۇرپاقتىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالاتىن ءسوز ايتادى.
«اعايىن-تۋعان! قارىنداس ەل! التى الاشتىڭ ازاماتتارى! مىنا جارتى الەمنىڭ تاۋ مەن تاسىنا تاباندارىن توزدىرعان مۇزبالاقتارىمىز دۇرىس ايتادى! جەردىڭ قۇتى الاتاۋ مەن قاراتاۋ! ودان ارىدەگى جەتىسۋ! جەردىڭ قۇتى, جەرۇيىق دەگەنىمىز, مىنە, سولار! – دەپ تولە بي ساڭقىلداعاندا زەڭگىر كوك ءاينەكشە شىتىناپ, ويدان-قىردان جيىلعان ءدۇيىم كوپتىڭ توبەسىنە قۇلاپ تۇسەردەي اسەر قالدىرعان». («ابىلايدىڭ اق تۋى». ەكىنشى كىتاپ).
تەترالوگيانىڭ اياقتاماسىن تولە ءبيدىڭ وسى تولعانىسىمەن بىتىرسە, ءيسى قازاقتىڭ ەل مەن جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىگىن جىرلايتىن شىعارمانىڭ پافوسى, ءسوز جوق, ورنىن تابار ەدى.
جالپى العاندا ۇزاقباي دوسپانبەتوۆتىڭ رومانى – ادەبيەتىمىزدىڭ سوڭعى جىلدارىنىڭ تاتىمدى تابىسى ەكەنىن ايتۋعا ءتيىستىمىز. رومان قازاق ءتىلىنىڭ باي قورىمەن قورەكتەنگەن. جازۋشى وتكەن عاسىرلاردىڭ تىلدىك, ستيليستيكالىق قازىناسىنداعى اسىلدى تەرمەلەپ, كونەرىپ, كومەسكىلەنىپ بارا جاتقان ارحايكانى بۇگىنگى ءتىلىمىزدىڭ كەستەسىنە ۇيلەسىمدى ەنگىزىپ قايتادان جارقىراتا ءتۇسكەن. ماسەلەن, «جانى تۇككە ارزىمايدى» دەگەن كونەنىڭ ەش سوكەتتىگى جوق. قايتا «تۇرمايدى» دەگەن ەتىستىكتىڭ سينونيمدىك قاتارىن كوبەيتىپ, جاراسىمدى ەستىلەدى.
قۇر دىلمارلىققا سالىنۋ, شەشەن ءسوزدى ورنىمەن قولدانباۋ كوركەم پروزاعا ابىروي اپەرمەيتىنى بەلگىلى. ال قازاقتىڭ شەشەندىك سوزدەرى بيلەر اۋزىنان توگىلگەندە سۇلۋ شىرايلى, توكپە, تاسقىندى, تەرەڭ سىرلى قاسيەتىن ورلەتە تۇسپەك. جازۋشى ۇزاقباي دوسپانبەتوۆ يەسىن تاپقان ءتىل تيپتەندىرۋ قۇرالى رەتىندەگى ءرولىن ويداعىداي وينايتىنىن جاقسى تۇسىنگەن.
ۇزاقباي دوسپانبەتوۆ – كەڭ ءورىستى, پانورامالى, زەرتتەلۋى قاپىسىز, جاڭالىعى مول شىعارما تۋدىرىپ, مىنا ءتورت كىتابىمەن قازاقتىڭ تاريحي رومانى قورىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان.
تۋعان ادەبيەتىمىزدە قازاق ەلىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى وتان سوعىسى تۋرالى جازىلعان رومان, پوۆەست, پوەما, اڭگىمە, درامالاردىڭ باس-اياعىن جيناسا, قازىر تۇتاس ءبىر كىتاپحانانى قۇرايدى. وسى كىتاپحانا مىنا جاڭا باستالعان حح1 عاسىردا تولىسا تۇسۋدە. اتالعان تاقىرىپتا جازۋشى جانات ءاحماديدىڭ ءبىرىنىڭ سوڭىنان ءبىرى قاتارىنان ءۇش شىعارماسى: «ەسەنگەلدى بي» (2004), «جارىلعاپ بي» (2008), «ايتۇمار» (2009) اتتى روماندارى جارىق كوردى.
جانات احمادي – رەسپۋبليكامىزدىڭ جۇرتشىلىعىنا اتى ايگىلى جازۋشى. ونىڭ «دۇربەلەڭ», «شىرعالاڭ» روماندارى حح عاسىردىڭ اياعىنداعى بىرقاتار كورنەكتى تۋىندىلاردىڭ قالقاسىندا قالىپ قويعان جوق. شىعىس تۇركىستانداعى قازاق. ۇيعىر, قىرعىز سياقتى از ۇلتتاردىڭ گوميندانعا قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن الىپ-قوسپاسىز بار شىندىعىمەن, وزگە ءتىلدىڭ ءنىلى جۇقپاعان, قازاقتىڭ ءباز-باياعى تاۋ سۋىنداي ءمولدىر, ساف اۋاداي تازا تىلىمەن ەرەكشەلەنىپ, جۇرتشىلىق قاۋىم تاراپىنان ءبىر اۋىزدان ءتاۋىر باعا الىپ تا ۇلگەردى.
جانات احمادي جاڭا عاسىردا جارىق كورگەن روماندارىنىڭ ساۋلەسىن سوناۋ وتكەن زامانداردىڭ تاريحىنا تۇسىرگەن. ۋاقىت جاعىنان ۇلكەن شەگىنىس جاساپ, جوڭعارلاردىڭ قازاق ەلىنە جاساعان قاندى جورىقتارىندا شىڭدالعان بي, باتىرلارىمىزدىڭ جارقىن بەينەلەرىن جاساعان. جازۋشىنىڭ بۇل تۋىندىلارى دا جىلى لەبىزگە يە بولا باستادى. سىن ولكەسى جازۋشىنىڭ ءسوز ونەرىنە ۇستالىعى ارتپاسا كەمىمەگەنىن ايىرىقشا اتاپ كورسەتۋدە.
«ەسەنگەلدى بي», – شىعارما اتالىمىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, تاريحي روماننىڭ ومىرباياندىق ءتۇرى. تاريحي تۇلعانىڭ ءوز ۋاقىتىنداعى حالىق ءومىرىنىڭ بەلدى-بەلدى وقيعالارىنا ارالاسۋىن, زامانداستارىمەن قارىم-قاتىناسىن, جەكە تۇرمىسىن كوركەم سۋرەت دارەجەسىنە كوتەرىپ بەينەلەگەن. رومان وقيعالارىنىڭ قايناعان ورتاسىندا ءجۇرگەن ەسەنگەلدىمەن قاتار, ونىڭ زامانداستارى تولە بي, قازداۋىستى قازىبەك بي, ابىلاي حان, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, كەرەي ءجانىبەكتەرمەن بىرگە, قىتاي ەلىنىڭ يمپەراتورىنا دەيىن كوز الدىمىزعا الىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قوعامدىق ءمان-ماعىناسى, ساياسي كۇشى, اكتۋالدىلىگى قازىرگى زامان شىعارماسىنان كەم سوقپايتىن دۇنيە تۋعان.
ەسەنگەلدى بي – ءارى باتىر, ءارى بي. ونىڭ ۇستىنە جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان. اكەسى قۇداينازار باتىر, اپاسى كۇلايىم ءبىر توپ اۋىلداستارىمەن بىرگە تۇتقيىلدان باس سالعان قالماقتاردان قاشىپ ۇدەرە كوشكەن تار كەزەڭدە توسقاۋىل قۇرىپ, جاۋدىڭ الدىن بوگەپ, ەرلىكپەن قازا تابادى. بۇل كەزدە – ەسەنگەلدى بەس جاسار بالا... قازاق ەلى اتا جاۋىمەن ەكى عاسىردان استام اتتان تۇسپەي ايقاسقان عوي. ەسەنگەلدى دە تالاي دودانىڭ اششى ءدامىن تاتىپ ۇلگەرەدى. قازاقتىڭ باس باتىرى قاراكەرەي قابانبايدىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, نەشەمە سۇراپىل جەكپە-جەكتە جاۋدىڭ ايتۋلى باتىرلارىن جەر جاستاندىرادى.
ەسەنگەلدى باتىر رەتىندە روماننىڭ ەكسپوزيتسياسىندا, سونشاما ەرلىك كورسەتىپ جۇرگەن كىم دەگىزەتىن كىرىسپە ءبولىمىندە كورىنەدى. شىعارمانىڭ قالعان بولىگى ەسەنگەلدى ءبيدىڭ قوعامدىق قايراتكەرلىگىن, كىسىلىك كەلبەتىن كەستەلەۋگە ارنالعان. جانە مۇنىڭ ءوزى سيۋجەتتىڭ ارقاۋى بولا وتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ تىرلىگىنە قاتىستى ۇلكەن پروبلەمالاردى قوزعايدى. اسىرەسە, بىرىمەن ءبىرى تىعىز بايلانىستى ەكى پروبلەمانى ءبولىپ ايتۋعا كەرەك. ءبىرى – ەل بىرلىگى, ەكىنشىسى – قازاق جولى ماسەلەلەرى. قازاقتىڭ وزىندىك ءداستۇرى, دارا قاسيەتى حاقىندا تالاي قىزىقتى اڭگىمە شەرتىلەدى.
قازاق رۋلارىن, تايپالارىن بىرىكتىرىپ باسىن قوسقان كۇش ءبىر قۇداي دا, سودان سوڭعىسى وتان ءۇشىن, تۋعان جەر ءۇشىن اتا جاۋمەن ايقاس, دەيدى رومان. روماننىڭ سول ۇلاعاتتى ءسوزىنىڭ قازاق دارابوزىنىڭ اتىنان ايتىلۋى وتە-موتە ۇتىمدى شىققان.
روماننىڭ باس كەيىپكەرى ەسەنگەلدى ءبيدىڭ ءبىر بيلىگىنە بايلانىستى تالقىدا «قازاق جولى وسى» دەگەن ءسوز ايتىلىپ قالادى. ول قازاق مەنتاليتەتىنە قاتىستى پىكىر.
...ءبىر قىز بەن جىگىتتىڭ ايتىسى توبەلەسكە ۇلاسادى. سوندا قىزبەن ايتىسقان جىگىتتىڭ جاعى سىنىپ, اۋرۋى اسقىنىپ اقىرى ولەدى. قۇن داۋى قوزعالادى. قازاقتىڭ ءوزارا جانجالىندا كىسى ءولتىرۋ ۇلكەن قىلمىس سانالادى دا, ونىڭ وتەۋىنە ءبىر عانا ادام ەمەس, قىلمىسكەردىڭ رۋى تۇگەل جاۋاپ بەرەدى. ەلدىڭ يگى جاقسىلارى وسىندايدا جانجالدىڭ رۋ قىرقىسىنا اكەپ سوقپاۋىن قاداعالايدى. ايىپتى قانعا قانمەن ەمەس, بەلگىلى مولشەردە پۇلمەن وتەۋى كەرەك. ەسەنگەلدى بي ءادىل قازىلىعىندا ءاز تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىنىڭ» سول بۇلجىماس زاڭىن باسشىلىققا الادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, بيلەر ايتىسى – اۆتوردىڭ ەڭ سۇيىكتى ستيحياسى. نەشەمە قيلى ماقال, ماتەلدەردى بوراتىپ, داۋ-دامايعا ءوزى ءتۇسىپ وتىرعانداي كوسىلىپ بەرەدى.
تاريحي رومان قازاق جولىن مۇقيات ساقتاۋعا شاقىرادى. تولە بي تاشكەنتتە كوپ تۇرعان عوي. سونداعى قاي جۇرتتىڭ تۇزدە مىرزا, ۇيدە سىرداڭدىعىن سىنايدى.
كەرەي جانىبەك باتىر دا ناعاشى اتاسى قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ باۋىرىندا وسەدى. ول دا جاتقان ءبىر قىزىق حيكايا...
وسىناۋ حيكايا تۇگەلىمەن جانە «ەسەنگەلدى بي» رومانىنداعى تاعى دا بىرقىدىرۋ ماتەريال كەيدە تىكەلەي, كەيدە رەداكتسياسى وزگەرتىلگەن تۇرىندە «جارىلعاپ بي» رومانىندا قايتالانىپتى. ونداي تۇستارىن جازۋشى شىعارماسىنىڭ كەزەكتى باسىلىمىندا الىپ تاستاۋى كەرەك شىعار...
دەگەنمەن, جازۋشى مۇنداي قايتالاۋشىلىققا كەيدە ەركىنەن تىس ۇرىنعانىن دا ۇمىتپاۋى كەرەك.
جانات ءاحماديدىڭ كەلەسى رومانى «ايتۇمار» دا جوڭعار شاپقىنشىلىعى تۇسىنداعى شىتىرمان وقيعاعا ارنالىپتى. ونىڭ بەر جاعىندا ءۇيسىن ەلىندە قارادان حان سايلانعان نۇراباي تۋرالى سىر شەرتەدى. رەسەيدىڭ 1 الەكساندر پاتشاسى 1822 جىلعى ءبىر جارلىعىندا قازاقتاردى بۇدان بىلاي دا شىڭعىسحان تۇقىمىنان شىققان سۇلتان مەن تورەلەر باسقارسىن دەگەن جارلىق شىعارعانى ءمالىم. «جەر توبەسىز بولمايدى, ەل تورەسىز بولمايدى» دەگەن بەلگىلى ماتەل دە بار. قازاق بيلەرى رۋ, تايپا باسقارۋعا تورەلەردىڭ بىرەۋىن شاقىرتاتىن. قالىپتاسقان ەرەجەنى بۇزۋدان ءۇيسىن ۇتتى ما, ۇتىلدى ما؟ وسى ساۋالعا رومان ايقىن جاۋاپ بەرەدى. جانە جاۋابى قارادان دا حان بولاتىن كىسى تابىلادى دەۋمەن شەكتەلمەيدى. تورە, سۇلتان حان سايلانعاندا جوعارعى وكىمەت پەن حالىق اراسىنداعى قاتىناس ماسەلەسى بۇرىنعىدان وزگەشە, مۇلدە جاڭا تۇرعىدان شەشىلگەنىنە ارنايى توقتالادى.
«ايتۇمار» رومانى – جوعارىدا تالدانعان ۇزاقباي دوسپانبەتوۆتىڭ تەترالوگياسى سەكىلدى تاۋەلسىزدىك كوزىمەن جازىلعان شىعارما. بۇل تۋىندىلار بۇگىن ءبىز ماقتانىش ەتەتىن ەل بىرلىگى وڭايعا تۇسپەگەنىن, اۋىر سىن ۇستىندە شىڭدالعانىن, ەركىندىگىمىز ەلىمىزدىڭ ەڭ اسىل ازاماتتارىنىڭ قانىمەن تولەنگەنىن قاستەرلەي ءبىلۋىمىز كەرەكتىگىن ۋاعىز ەتەتىن قۇنارلى يدەيامەن سۋارىلعان.
«ايتۇمار» جانرىن اۆتور ەتنوگرافيالىق رومان دەپ اتاپتى. شىعارما ورنەگىنىڭ ءون بويىنا ول حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرلىك, مادەني-رۋحاني ەرەكشەلىكتەرىن دارىتا بىلگەن. جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ ايتقانداي: «ج.احماديدىڭ «ايتۇمار» ەتنوگرافيالىق رومانى بۇگىنگى قازاق ءتىلى جۇتاڭ تارتىپ, ءارى ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ كەيبىر جاقتارى ۇمىتىلىپ وتىرعان كەزەڭدە ۇلت مەرەيى ءۇشىن قاجەت تۋىندى دەپ جاسقانباي ايتۋىمىزعا بولادى».
شىنىندا دا شىعارما كەيىپكەرلەرى شەتىنەن دەرلىك: بي, باتىر, اقىن-جىراۋلارى, اۋىلدىڭ ورامال تارتقان بۇرىمدىسى, كەمپىر-سامپىرىنا دەيىن كىلەڭ قانى شىققان «ەتنوگرافتار» ما دەرسىڭ.
حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىن جارقىراتا دارىپتەگەندە اۆتور ەلىنىڭ ابىروي-مەرەيىن ارتتىرۋدى, مارتەبەسىن بيىكتەتۋدى كوزدەيدى. تولە بي, بۇقار جىراۋداي تىلىنەن بال تامعان جورعا, جۇيرىكتەردى بىلاي قويعاندا كۇندەقىز – شاقىلداق اجەنىڭ دە سوزگە جۇيرىك شەشەندىگى قۇر ءدىلمارسۋ ەمەس. ەلجىرەگەن شەشەلىگى جاس ۇرپاعىن ادامدىققا, كىسىلىككە باۋلۋعا باعىتتالعان. داندايسىعان جوڭعارعا تويتارىس بەرۋگە شاقىرعاندا تىپتەن شابىتتى, كورەگەن. وسىندايدا شاقىلداق اجەنىڭ حاراكتەرى, ادۋىندى, تەگەۋرىندى مىنەز بولمىسى ەرەكشە اشىلادى. شاقىلداق اجە ەل كۇي-جايىنىڭ كىناراتىن ناعىز ءتاۋىپ-تامىرشىداي ءدوپ باسادى.
اشىنعان اتا-بابامىز «اتتان!» سالىپ, جانقيارلىق ەرلىك كورسەتىپ, ۇلان-بايتاق جەرىن اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن ساقتاپ قالعانىن كوپتەگەن باسقا دا جازۋشىلار سياقتى ۇزاقباي دوسپانبەتوۆ پەن جانات احمادي جەرىنە جەتكىزە, ادەمىلەپ سۋرەتتەي بىلگەن...
شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
* * *
رەداكتسيادان: كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى شەريازدان ەلەۋكەنوۆتىڭ بۇل ماقالاسى جاريالانعان كۇن قازاقتىڭ بەلگىلى پروزاشىسى, سىنشى ۇزاقباي دوسپانبەتوۆتىڭ جەتپىس جاستىڭ جوتاسىنا شىعۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. ادەبيەتىمىزدە قىرىق جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان, «ەل ەسىندە», «شىڭ مەن شىڭىراۋ», «قىزىل جولبارىس», «ابىلايدىڭ اق تۋى», «ءتىل ونەرى دەرتپەن تەڭ» سياقتى ەلەۋلى كىتاپتاردىڭ, سىني ەڭبەكتەردىڭ اۆتورىنا مەرەيلى تويى تۇسىندا شىعارماشىلىق شابىت, ادامدىق باقىت تىلەيمىز.
