شەرحان مۇرتازا: پرەزيدەنت – بىرەۋ, قالعاندارىمىز – تىرەۋ

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ادامزاتتى توپان سۋدان امان الىپ شىققان نۇح پايعامبارعا ۇقساپ قازاقستاندى سوناۋ 90-شى جىلدارى تاۋەلسىزدىك جولىندا باستالعان كۇرەستە امان الىپ شىعىپ, ەل قىلدى. قازاق دەگەن ەلدىڭ ەجەلدەن بەرگى ارمانى – ازاتتىق ەدى. سول ازاتتىق قانشاما عاسىرلار بويى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەر­دەن سۇرىنبەي وتكەن قازاقتىڭ پەشەنەسىنە بۇي­ى­رىپ­تى! وزگەلەرمەن يىق تىرەستىرىپ تۇرىپ, تاۋەل­سىزدىك الدىق. تاۋبە! اقيقاتىن ايتساق, قايمانا قازاق بۇل جولدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇل­تان نازارباەۆقا زور قارىزدار. سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ باسىندا جاڭا زامان تۋدى. نۇر­سۇل­تان باستاعان رەسپۋبليكا باسشىلارى قازاق­ستان­نىڭ ەگەمەندىگىن جاريا ەتتى. جاڭا داۋىردەن تىڭ­نان جول سالۋ ءاردايىم قيىننىڭ قيىنى. وسى قي­ىن-قىستاۋ تىڭ جولدا قازاقستاندى سۇرىندىرمەي, اداستىرماي الىپ جۇرەر كىم بار؟ – دەگەندە كوز الدىڭا نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلەدى. ونى حالىق تانىدى, دۇنيە ءجۇزى تانىدى. ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك بەدەلى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. كۇنى كەشە عانا تورتكۇل دۇنيەنىڭ بار نازارى تاۋەلسىز قازاقستانعا اۋدى. ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن تىكتەگەن ەلوردامىزداعى سالتاناتتى سارايدا ەقىۇ دەگەن بەدەلدى ۇيىمنىڭ القالى جيىنى دۇرىلدەپ ءوتتى. بۇل – قازاق دەگەن بەيبىتشىلىكسۇي­گىش, مامىلەگەر ەلدى ايداي الەمنىڭ مويىنداعان كۇنى. 2010 جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانى – قازاق تاريحىنا ەنەتىن كۇن. بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ 19 جىلىنىڭ مارتەبەلى بيىگى. قازاقتىڭ قاپەرىنە كىرىپ پە ەدى مۇنداي مارتەبە, بۇرىن-سوڭدى. تۇسىنە دە ەنبەگەن. ارمانداپ تا كورمەگەن. ەندى, مىنە. ايىڭ تۋىپ وڭىڭنان, كۇنىڭ تۋىپ سولىڭنان دەيتىن باقىتتى كۇنگە جەتتىك. ەندەشە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتى – ازامات ەردىڭ بالاسى اسىپ تۋعان دەمەگەندە, نە دەيمىز؟!. قازاقستان بۇل كۇندە ءوز بايلىعىنىڭ, بە­رەكەلىگىنىڭ, بەيبىتشىلىگىنىڭ, بيىك پاراساتتىلى­عى­نىڭ ارقاسىندا بۇۇ-نىڭ بەلدى مۇشەسى رەتىندە دە جالپاق الەمگە تانىلىپ وتىر. قازاقستان­نىڭ كوك بايراعى جەر عالامشارىنىڭ باسقا ەلدەرىنىڭ تۋلارىنىڭ قاتارىندا ەڭسەسىن بيىكتە ۇستاپ, جەلبىرەپ تۇر. تاۋبە دەيىك! قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل بولىپ قالىپتاسۋىنا مەن ءبىر كىسىدەي كۋا بولدىم. اسىرەسە, ازاتتىعىمىزدىڭ اق تا­ڭىن­دا, سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ەلبا­سى­مەن بىرگە باۋىرلاس ەل – تۇركياعا بارعانىم, اتاتۇرىك اۋەجايىندا كورگەنىم ويىمنان كەتپەيدى, ءالى كوز الدىمدا. مىڭداعان تۇرىك, قازاق: «ا, قۇدايلاپ», «نازاربايلاپ» ۇران تاستاپ, ۇزاق ۋاقىت تۇرىپ العانى ءالى قۇلاعىمدا. «ءيا, اقسارباس!», «ءيا, ءتاڭىرى, نۇرسۇلتان نازاربايعا عۇمىر بەر!», «ءيا, اللا, قازاق حالقىنا ابىروي بەر!» – دەپ قۇرباندىق شالعانى ءسىرا ەستەن كەتەر مە. سول جولعى كوپتىڭ كوڭىلى, تىلەۋلەستىڭ تىلەگى اللانىڭ قۇلاعىنا شالىندى. قازاقتىڭ قامىن جەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا, ونىڭ سوڭىنان ىلەسكەن قازاق تا ابىرويلى ەلگە اينالدى. مۇنىڭ ءمانىن, اۋەلگى ەتقىزۋدان سوڭ, سابىر­مەن سارالاپ كورسەم, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ ابىروي-اتاعى شەتەلدەردە بيىكتەپ كەتكەن ەكەن. ايتپەسە, تۇركيا قاي-قاي مەملەكەتىڭمەن بولسا دا قاسقايىپ تۇرىپ سويلەسەتىن ەل. بۇل تۇركيا دەگەنىڭىز وسمان يمپەرياسى داۋىرىندە دۇنيەنى دۇرىلدەتكەن, ارعى-بەرگى الەمدى قالتىراتقان قا­ھار­مان بولعان. تەك سوڭعى ەكى عاسىردا عانا با­سى­نان باق تايىڭقىراپ, يمپەريا كارى ارىستانداي قاۋقارسىز بولا باستاعاندا ەداۋىر كەمىستىك كوردى. تۇرىكتەر وزدەرىن تۇرىكپىز دەۋگە نامىستانىپ, وسمانبىز دەگەنگە دەيىن باردى. ويتكەنى تۇرىك دەگەن ۇعىم كەدەي, كەمباعال سياقتى ەستىلەتىن بول­دى. 1920 جىلداردىڭ باسىندا مۇستافا كەمال اتاتۇرىك سۇلتاناتتى قۇلاتىپ, ءتۇر­كيا تۇڭعىش رەت رەسپۋبليكا بولدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت اتاتۇرىك سوندا تۇرىك حالقىنىڭ رۋحىن, ەڭسەسىن كوتەرۋ ماقساتىندا: «دۇنيەگە تۇرىك بولىپ جاراتىلۋ قانداي باقىت!»  دەپ ايتقانى حالىقتىڭ جۇرەگىندە جارقىن جالاۋ بولىپ جەلبىرەپ, جا­لىنداپ, الاۋلاپ, قاناتتى سوزگە اي­نال­دى. سول تاكاپپار مىنەزدى, تاۋەل­سىز, ازات تۇركيا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءتو­بە­سىنە كوتەرىپ قارسى الدى. سول ساپاردا ىستامبۇلدىڭ ەڭ كورنەكتى قوناقجايى «ءمارمار» مەي­مانحاناسىنىڭ كەڭ زالىندا نۇر­سۇلتان نازارباەۆپەن تۇركيادا جانە باسقا شەتەلدەردە تۇراتىن قا­زاق­تاردىڭ وكىلدەرى كەزدەستى. سوندا قازاقتار پرەزيدەنتكە: «سىزگە كوپ ءۇمىت ارتامىز. قازاقتىڭ قۇلدىقتان قۇتىلۋىن, بوستاندىق الىپ, ەگەمەن ەل بولۋىن ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزبەن بايلانىستىرامىز. ابىلايداي ايبارلى دا اقىلدى باسشى سانايمىز» دەدى. نەگە ابىلاي؟ ابىلاي وزىنەن بۇرىن وتكەن ءاز تاۋكەنىڭ ءىسىن جالعاستىرىپ, قازاقتىڭ باسىن قو­سىپ, ءبىرتۇتاس مىزعىماس مەملەكەتكە اينالدىرۋ ءۇشىن ارپالىستى. قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ءبىر ۋاي­ىم بولسا, سول شاشىراندى ەلدى سىرتقى جاۋلاردان قورعاپ قالۋ ەكى ۋايىم ەدى. قوس وكپەنى قىسىپ تۇرعان قوس يمپەريا بار. ءجۇز جىل بويى جاعا جىر­تىسقان, اتا جاۋ بولىپ قىرقىسقان جوڭعار قال­ماق­تا­رى تۇر. وسىلاردىڭ بارىمەن كەيدە كۇشپەن, كەيدە اقىل-ايلامەن, ديپلوماتيالىق امالمەن قازاقتى ساقتاپ قالۋ ساياساتىن ابىلاي شەبەر جۇرگىزگەن. ءتۇر­كيالىقتار مۇنى بىلمەيدى ەمەس. بىلەدى. ال نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن ازىرگى ساياساتى سول ابى­لايدى ەسكە سالىپ تۇرعانى سوندىقتان. مۇنى ءتۇ­سىن­بەگەن بىزدەگى كەيبىر مۇڭلىقتار پرەزيدەنتتى ايىپ­تاۋعا بەيىم. ماسكەۋگە قاراپ جالتاقتاي بەرە­سىڭ دەيدى. ەلتسينمەن كەلىسەتىن جەرىندە كەلىستى, كەلىسپەيتىن جەرىندە باس يمەدى. ەلتسيننىڭ جەر داۋىن قوزدىرماق بولعان سوزىنەن كەيىن نازارباەۆ ءوزىنىڭ قوماقتى دا سالماقتى ءسوزىن ايتتى. مۇندايدا قازاق: «شالقايعانعا شالقاي, پايعامباردىڭ ۇلى ەمەس. ەڭكەيگەنگە ەڭكەي, اكەڭنەن قالعان قۇل ەمەس» – دەمەۋشى مە ەدى. پرەزيدەنت بۇل ۇلى وسيەتتى دىلىندە ساقتاعان. ەندى بىرەۋلەر نازارباەۆقا اسپانداعى ايدى ءدال قازىر نەگە الىپ بەرمەيسىڭ دەپ وكپەلەيدى. ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە قازاق دەگەن قاۋىم 60 پايىزعا ەندى-ەندى جەتتى. سوندا 40 پايىز وزگە ۇلتتار بولسا, ولاردىڭ دا جوعىن جوقتاۋشى, مۇڭىن مۇڭداۋشى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ەمەي كىم؟ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءوز الدىنا ەرىكتى ەل بو­لىپ, ەتەك جابۋىندا ن.نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. تاريح-قاريانىڭ بەتتەرىن پاراقتاساق, سوناۋ 1990-شى جىلداردىڭ باسىندا پرەزيدەنت ءوز جارلى­عى­مەن قازاقستان اۋماعىنداعى ونەركاسىپ ورىن­دا­رىن رەسپۋبليكا مەنشىگى دەپ جاريالادى. بۇرىن رەس­پۋبليكاعا پىسقىرىپ تا قاراماي, تىكەلەي ءماس­كەۋگە باعىناتىن زاۋىت-فابريكالار, كومبيناتتار قازىر ءوز قاراماعىمىزدا. بۇرىن قازاقستاننان قان­شا التىن, كۇمىس, پلاتينا جانە ت.ب. اسىل مەتالدار شىقسا, ولار توننا-تونناسىمەن ءبىر گرامى دا قال­ماي وداقتىڭ قازىناسىنا قۇيىلاتىن. قانشاسىن ءوندىرىپ, قانشاسىن اكەتىپ جاتقانىن رەسپۋبليكا باسشىلارى دا بىلمەيتىن سىڭايلى ەدى. ەندى ءوزى­مىز­دە وندىرىلەتىن اسىل مەتالدار وزىمىزدە قالىپ, ال­تىن-ۆاليۋتا قورىمىز جاسالاتىن بولدى. التىن قورى جوق مەملەكەت – قاۋقارسىز مەملەكەت. وسى تۇستا قازاقستاننىڭ جاھاندىق داعدارىس دەگەن تاجالمەن اياۋسىز كۇرەسى ەسكە تۇسەدى. ن.نازارباەۆتىڭ باس­شىلىعىمەن ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قىرۋار قاراجات قۇلدىراۋدان قينالعان نەگىزگى سالالاردى «ساۋىقتىرۋعا» جۇمسالدى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە, قا­زاق­ستاننىڭ داعدارىستان ءبىرىنشى بولىپ شىققانىن دۇنيە ءجۇزى مويىندادى. التىن قورىمىز جاسالعان سوڭ, پرەزيدەنت ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنى اينالىمعا ەنگىزدى. بۇل – ءوز جۇرتىن, ءوز حالقىن الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەردىڭ توبىنا قوسۋ جولىنداعى قۇتتى قادام بولدى. قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي اتوم پوليگونىن جابۋعا ارەكەت جاسادى. كولبيندى كوندىرىپ, سول كەزدەگى ەڭ قۇدىرەتتى ساياسي بيۋروعا دەيىن باردى. «بىراق كولبين بىرگە بولعانى بولماسا, پوليگون جابىلسىن دەپ ءبىر اۋىز ءسوز ايتقان جوق», – دەپ ەدى ءوزى ءبىر سوزىندە. بىراق, ادىلەت تۇبىندە سالتانات قۇردى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلى ءوزىنىڭ جارلىعىمەن سەمەيدەگى يادرولىق پوليگوندى مۇلدەم جاپتىردى. بۇل – قا­زاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە جاساعان العاشقى قادامى ەدى. سول قادامىمىز دۇرىس بول­عا­نىن بۇل كۇندە دۇنيە ءجۇزى قۇپتاپ وتىر. وسى­لاي­شا, تۇڭعىش پرەزيدەنت قازاقتى اتوم تاجالىنىڭ تىر­ناعىنان اراشالاپ الدى. بىراق, پوليگوننىڭ كوپتەگەن جىلدارعا سوزىلعان زاردابىن سىناق جاسالعان جەردەگى حالىق ءالى كۇنگە تارتىپ كەلەدى. ۇلى دەرجاۆالىق يمپەريالىق كەردەڭ-كەسىر مىنەزدىڭ ءبىرى – قازاقستان جەرىندە 30 جىلدان استام ۋاقىتتان بۇرىن كوسمودروم ورناپ, ونداعان عا­رىش­كەرلەر عارىشقا ۇشىپ جاتسا دا: وي, ءبىز عارىش­كەر­لەردى قاي جەردەن ۇشىرىپ جاتىرمىز, قازاق دەگەن حالىق بار ەمەس پە. ەندەشە قازاقتاردى عارىشقا نەگە شىعارمايمىز؟ الەم الدىندا ۇيات قوي دەگەن بىرەۋ بولعان جوق. وسى سۇراقتى مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا 1989 جىلى قويعانمىن. ول دا مۇنى قورلىق ساناپ, نامىستانسا دا, ونىسىن سەزدىرمەي: – بۇيىرسا, بۇل ماقساتقا دا جەتەرمىز, – دەگەن. اقىرى ايتقانى كەلدى. پرەزيدەنتتىڭ پارمەندى تالاپ ەتۋىنىڭ ارقاسىندا توقتار مەن تالعات دەگەن ەكى قازاق عارىشقا بارىپ قايتتى. ءبىر عاجابى: ورتالىقتىڭ ۇلى دەرجاۆالىق قاقسالدارى وسىنىڭ ءوزىن كوپ كورىپ, عارىش قازاقتىڭ ماڭدايىنا بۇيىر­ما­عانداي: ويباي, عارىشتىق باعدارلاما بۇزىلدى. نازارباەۆ­تىڭ قىسىم كورسەتۋىمەن عارىشقا ءبىر قا­زاق كەزەكتەن تىس ۇشىپ كەتتى! – دەپ بايبالام سال­دى. وتارشىل وزبىرلاردىڭ پسيحولوگياسى وسىن­داي. بىراق نازارباەۆ دەگەنىنە جەتتى. ارينە, وسى­لاي­شا تىزبەلەي بەرسەك, ن.نازارباەۆتىڭ ءوز ەلىنە جاساعان جاقسىلىعى دا, اكەلگەن باقىتى دا جەتىپ ارتىلادى. – قازاقستان – كوپ ۇلتتى مەملەكەت. وعان ۇلت­ارالىق تاتۋلىق قاسقالداقتىڭ قانىنداي قاجەت, – دەگەن ەدى ءوزى ءبىر كەزدەرى. ءبىر كۇن ۇرىس كىرگەن ءۇي­دىڭ قىرىق كۇن بەرەكەسى كەتەدى. پرەزيدەنت مىناداي ۇراندى ۇستاندى: «ءوزىڭ ولمە, وزگەنى دە ولتىرمە!». سول ساياسات جەمىسىن بەردى. بۇل كۇندە قازاق جەرىن مەكەندەگەن 100-دەن استام ۇلت- ۇلىستىڭ وكىلى بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتىڭ بەسىگىندە بىرگە تەربەلۋدە. «ەگەر پايعامبار قاتە­لەسسە, ارتىنداعى حالىقتىڭ ءبارى سۇرىنەدى», دەگەن ەرتەدەن كەلە جات­قان قاناتتى ءسوز بار. پاي­عامبار دەگەنى ەلدىڭ باسشىسى عوي. سول باسشى قاتەلەسە بەرگەننەن كەڭەس وداعى قانداي حالگە جەتكەنىن كوزبەن كوردىك. ال بۇگىن بايراعىن بيىككە جەلبىرەتكەن ازات قازاقستان ءۇشىن جاڭا زامان تۋدى. كوبەيمەسەك كوسەگەمىز كوگەر­مەي­دى. بۇگىنگى كۇنى پرەزيدەنت حالقىمىزدىڭ سانىنىڭ كوبەي­گەنىن قالاپ وتىر. ۇكىمەت كوپ بالا تۋعان انالارعا ۇلكەن قام­قورلىق جاساۋدا. وسى ءۇردىستى قول­داۋىمىز كەرەك. ءبىز ساپامىز ءتاپ-ءتاۋىر حالىق بولعانى­مىز­بەن, سانىمىز ءالى دە تىم از حا­لىق­پىز. قازاقتىڭ ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆ: «ءبىز جايىل­ساق جوقپىز, جيىلساق كوپپىز»,  دەگەن ەدى. مۇحتار اۋەزوۆ تە: «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە», دەگەن. بىزگە كوبەيۋ كەرەك. وسىعان پرەزيدەنت ءوزى باس بو­لىپ قامقورلىق جاساپ جاتىر. وسىنى ىسكە اسىراتىن بىزگە مىقتى ۇكىمەت كەرەك. سوندا عانا ءبىزدىڭ مارتەبەمىز بيىك بو­لىپ, ەشقاشان قور بولمايمىز. سوندا عانا ءبىز بارلىق كەدەرگىلەردى جەڭەمىز. حالقىمىزدىڭ باسىنا باق قونادى. قازاقستان امان بولسىن. قازاق ەلى امان بولسىن دەپ تىلەيىك. حالىقتىڭ, ەلدىڭ جاعدايى جىلدان-جىلعا جاقسى بولا بەرەدى, جايناي بەرەدى. ەل ايتادى: «كوپ ءسوز – كومىر, از ءسوز – التىن». پرەزيدەنت – بىرەۋ, قالعاندارىمىز – تىرەۋ. وسىنداي جاقسى زاماندا ءبىزدىڭ جۇلدىزىمىز ۋاقىت وتكەن سايىن, جىل وتكەن سايىن زاڭعار بيىكتەن جارقىراي بەرسىن. ءومىرىمىز سول اسپانداعى جۇلدىزدارداي كوبەيىپ, مولايىپ زور كۇشكە اينالا بەرەدى. تىلەك سول, بارلىعىمىز تىلەكتەس بولايىق! قايمانا قازاقتىڭ كۇنى-ءتۇنى قاپەرىنەن شىعارماي ۇستايتىن ءبىر نارسەسى: پرەزيدەنت دەگەن ءسوز تۇراقتىلىق, بىرلىك, وركەندەۋ دەگەن سوزدەرمەن بالاما ەكەنى. بۇگىنگە دەيىن قازاق قانداي جەتىستىككە, جەڭىسكە جەتسە – سونىڭ ارقايسىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسى بار. قازاق «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق» دەگەن ءسوزدى بەكەرگە ايتپاعان. ءبىز قولدا باردى قادىرلەي بىلەتىن, قادىرلىسىن ساقتاي بىلەتىن ەلمىز. سوندىقتان, باياندى بەيبىتشىلىك پەن تۇعىرلى تاۋەلسىزدىگىمىزدى, ساياسي تۇراقتىلىعىمىز بەن رۋحاني دامۋىمىزدى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ ءۇشىن, نۇرسۇلتاننىڭ نۇرلى جولىمەن العا قاراي ادىمداي بەرگەنىمىز ابزال. ۇلت­ارا­لىق تاتۋلىق پەن بىرلىك – ءبىزدىڭ باستى قۇندى­لىقتارىمىزعا اينالدى. قۇندىلىق دەسەك, ونى ساقتاي ءبىلۋ ءۇشىن سابىرلىلىق پەن مادەنيەت­تى­لىك كەرەك. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ەلدەگى تۇراق­تىلىقتىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى بولىپ وتىر. تۇ­راقتىلىقتان ايرىلعان تاياۋ شىعىستا نە بولىپ جاتقانىن كۇللى دۇنيە ءجۇزى كورىپ وتىر. قانشا كو­رىپكەلمىز دەسەك تە, ەرتەڭگى كۇندى ەشكىم ءدوپ باسىپ بولجاي المايدى. ولاي بولسا, تىنىش­تىعىنان تانعان, بەرەكەسىنەن بەزىنگەن اشەكەيسىز الەمدەگى ارپالىستا تۋرا باعىتىمىز­دان جاڭىل­مايمىز دەسەك, بار قازاق نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ سوڭىنان ىلەسۋىمىز كەرەك. شەرحان مۇرتازا, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. ________________ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سايلاۋ قورىنىڭ قاراجاتىنان تولەندى. تاپسىرىس بەرۋشى – نۇرپەيىسوۆ قادىرباي نۇرپەيىس ۇلى.