بولاشاق بىزبەن

Mەنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرنامامنىڭ نەگىزى – قاراپايىم ادام مۇددەسىن قورعاۋ جانە  تۇتىنۋشىلىق يدەولوگياسىن جەڭۋ بولىپ تابىلادى. تەك الەۋمەتتىك تۇرعىدان تولىق­قاندى دامىعان جانە ينتەللەكتۋالدى مەملەكەت قانا تاڭدالعاندارعا عانا ەمەس, بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن جارقىن بولاشاققا كەپىلدىك بەرە الادى. 1-ءبولىم. ساياسات ورتالىق بيلىك ورگاندارىن رەفورمالاۋ كونستيتۋتسيا رەسمي مالىمدەۋشى ەمەس, ۇنەمى قولدانىستاعى تىكەلەي اسەر ەتەتىن زاڭ بولۋى ءتيىس. قوعامدا بيلىك ايقىن ءبو­لى­نۋى كەرەك: پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باس­قا­رۋ ۇلگىسىنە بىرتىندەپ كوشەتىن زاڭ شىعا­رۋشى, سوت جانە اتقارۋشى بيلىك. ەركىندىك جانە قۇقىق بۇزۋشى سوت شەشىمدەرى مەن اتقارۋشى بيلىك شەشىمدەرىن وزگەر­تۋگە قابىلەتتى ادام قۇقىن قورعاۋ باعى­تىن­داعى وكىلەتتى ينستيتۋت جۇيەسىن ەنگىزۋ كەرەك. اكىمشىلىكتەر جانە ءماسليحاتتار. ورتالىقسىزداندىرۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ اكىمدەردى بىردەن تاعايىنداۋ جۇيەسى شالىس بولىپ بارادى, ولار سايلانۋى ءتيىس جانە رەسپۋبليكا سوعان كەلە جاتىر. ءماس­لي­حاتتىڭ اتقاراتىن قىزمەتىن كۇندەلىكتى نەگىزگە كوشىرۋ. كادر جانە بيۋدجەت ساياساتى اياسىندا اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىككە ءساي­كەس ءماسليحاتتىڭ وكىلەتتىلىگىن كەڭەيتۋ. قوعامدىق دامۋدىڭ جەمقورلىققا قار­سى تەورياسىن دايىنداۋعا ارنالعان قاجەت­تى جاعدايلاردى قۇرۋىمىز كەرەك. جەم­قور­لىق قاتىناستارعا داعدىلانعان جۇرتشىلىققا وزگەلەردى ساتىپ الۋ ناتيجەسىندە مىندەتتەردى شەشۋ مۇمكىن­دىكتەرى  جوق ورتادا ءومىر ءسۇرۋ قيىن بولادى. سوت رەفورماسى سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ سوتتىڭ بيلىكتىڭ باسقا تارماق­تا­رى­نا تاۋەلدى بولمايتىنداي مارتەبەسىن ارتتىرۋ باعىتىندا ءجۇ­­رۋ­گە ءتيىس. ونى ورىنداۋ ءتاسىلى: سوتتى حالىق سايلاۋ كەرەك ءجا­نە رەس­پۋبليكا پارلامەنتى ارقىلى مەملەكەتپەن تولىق قامتا­ما­­سىز ەتىلگەن جوعارعى سوت سۋديالارىن ءومىر بويىنا تاعاي­ىنداۋ, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق سوت ينستيتۋتىنا قايتا ورالۋ. پارتيالىق جۇيە پارتيالىق جۇيە تەڭەستىرىلگەن بولۋى ءتيىس, بيلىك پەن وپپوزيتسيانىڭ بارىنشا قاراما-قارسىلىق شەگىنەن كەتۋ كەرەك. پارتيالار بيلىكتىڭ زەرتحاناسى بولۋى كەرەك. پارتيالار كەڭىستىگىندە ءتيىمدى كۇشتەردىڭ ءۇشىنشى ورتالىعىن قۇرۋ كەرەك. پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتىق ورىنعا ءوتۋدىڭ قازىرگى 5% «سايلاۋ تابالدىرىعىن» 3%-عا دەيىن تومەندەتۋدى ۇسىنامىن. ءسوز جانە ءباسپاسوز بوستاندىعى. باق-قا قاتىستى ساياسات بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بيلىكتىڭ ءتورتىنشى تارما­عى­نا ءبىرجولاتا اينالۋى كەرەك. باق-تىڭ ءارتۇرلى ساياسي ۇستانىم­دا­رىن­داعى ايىرماشىلىقتىڭ ءوزى قوعامنىڭ ءار ءتۇرلى اقپا­رات­تانۋىنا جان-جاقتى اسەرىن تيگىزەدى. ول ءۇشىن اقپاراتتىق اعىم­دار­دىڭ كەدەرگىسىز كوپىرلەرىن قۇرۋ جانە وعان كوپجاقتى كوم­مۋ­نيكاتسيالىق ارنالاردى قوسۋ ارقىلى قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن دامىتۋ قاجەت. سايلاۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ تەك اشىق جانە مەملەكەتتىڭ ەمەس, قوعامنىڭ باقىلاۋىن­داعى سايلاۋ جۇيەسى عانا بارلىق ساياسي جانە الەۋمەتتىك زاڭ ورگانداردىڭ وكىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتە الادى. سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىن قالىپتاستىرۋ ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدىگىنسىز رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ۇيىمدارعا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارىنا بەكىتىلىپ بەرىلۋى كەرەك. سىرتقى ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىمدىلىعى رەسەي فەدەراتسياسى بولىپ تابىلادى. قوعامدىق تالداۋ نەگىزىندە ۇلتتىق ارتىقشىلىعىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, دسۇ-عا بىرتىندەپ كىرۋدى جاقتايمىن. باتىس ەل­دەرى­نىڭ ەكونوميكاسى تۇراقتىلىق پەن الىپساتارلىق قاعي­دا­لا­رى­نا جۇمىس ىستەيدى. بۇدان باسقا ءبىز 2012 جىلى جەر شارى تۇر­عىندارىنىڭ سانى 7,0 ملرد. ادامعا جەتەتىن جاعدايدى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان تابيعي رەسۋرستارعا نەگىزدەلگەن وزگە ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ قاتارىندامىز. ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ قورشاعان ورتانى لاستاماۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا بايلانىستى زاڭنامالاردى قازىرگى زامان تالابىنا سايكەستەندىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ ەكولوگيالىق قاجەتتىلىكتەرىنە قايتارىمدى قارجى بولەتىن جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالىساتىن ينۆەستيتسيالىق ەكولوگيالىق قور قۇرۋ قاجەت. 2-ءبولىم. ەكونوميكا   ەلىمىزدىڭ بايلىعى تەڭ دارەجەدە ءوسۋى كەرەك جانە ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى دەڭگەيىنىڭ ءوسۋ ەرەكشەلىكتەرى ءبىر-ءبىرىنىڭ الدىنا شىعىپ كەتپەۋى كەرەك. بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋ وندىرىسكە تەحنولوگيالىق قاجەتتىلىكتەردى ەنگىزۋىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى, ياعني ولاردى كوپ عىلىمدى تەحنولوگيالاردى يگەرۋ ارقىلى قالدىقسىز ءوندىرۋ قاجەت. اۋىلعا قارجىلىق رەسۋرستى ماقساتتى با­عىت­تاۋدى, ونىڭ ىشىندە جاستارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىستارىن سالۋدى, اۋىلدىقتاردى تۇتاستاي اۋىز سۋمەن قام­تاماسىز ەتۋ, اۋىل كاسىپكەرلەرىنە جەر قۇنارلىلىعىن ارت­تىرۋدا بارلىق جاعدايدى جاساۋدى ۇسىنامىن. قاجەتتى جەرلەردە تۇرمىستىق ونىمدەردى شىعارۋدا بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن­داردى قۇرۋ جانە شاعىن تاۋار وندىرۋشىلەردى ءىرى قاۋىم­داس­تىق­تار پەن كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋگە جاعداي جاساۋ كەرەك. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالىقتىڭ كوپ بولىگىن قۇرايدى جانە تەح­نولوگيالىق دامۋدىڭ العى شەبىندە ءجۇ­رەدى.  قازاقستان ەكو­نو­ميكاسىنداعى شيكى­زات­تىق باعىتتى ەڭسە­رۋ, شاعىن جانە ورتا كاسىپ­ورىنداردى دا­مىتۋ ارقىلى يننو­ۆا­تسيالىق ءونىمنىڭ ۇلە­سىن ۇلعايتۋ  كەرەك. 3-ءبولىم. الەۋمەتتىك سالا زەينەتكەرلەر, زەينەتكەرلىك رەفورما ىنتىماقتى زەينەتكەرلىك جۇيەنى بىرتە-بىرتە قىسقارتا وتىرىپ, جيناقتاۋشى, ەرىكتى جانە تابيعي رەسۋرستاردى ساتۋ ەسەبىنەن مەملەكەتتىك بازالىق ءۇش دەڭگەيلى زەينەتكەرلىك قامتا­ما­سىز ەتۋ جۇيەسىن قۇرۋ. زەينەتكەرلىك قامتاماسىز ەتۋ سالا­سىن­دا باسەكەلەستىك نا­رى­عىن, اتاپ ايت­قاندا, زەينەتكەرلىك تولەماقىلاردى قا­لىپ­تاس­تىرۋ. سالىمشىلاردىڭ ساپالى زەينەتكەرلىك قىزمەتتى تاڭداۋعا قۇقىق­تا­رى بولۋى ءتيىس. مىندەتتى جانە ەرىكتى الەۋمەتتىك ساق­تاندىرۋ جۇيەسىن دامىتۋ. زەينەتكەر كۇنكورىسىنىڭ كوكەيگە قو­نىم­دى دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تۇ­تى­نۋشى قىزمەتتەرى مەن تاۋارلار باعا­سىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى زەينەتاقىنى كوتەرۋ. انا مەن بالانى قولداۋ جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتىلمەگەن جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءالسىز ايەلدەردى قولداۋ. ارنايى مەملەكەتتىك جاردەماقىلار بويىنشا تولەمدەر­دىڭ كولەمىن ءوسىرۋ. ولار عىلىمي تۇتىنۋدىڭ نەگىزدەلگەن نورماتيۆتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ جاعداي­لارىنا قاراي, جۇكتىلىك جانە بوسانۋ مەرزىمىنە, بالالاردىڭ كامەلەتكە تولماعان كەزەڭىنە بايلانىستى ەسەپتەلۋگە ءتيىس. ايەلدەردىڭ ەڭبەك قۇقىعىن قورعاۋ. دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ ادامدار دەنساۋلىعىنىڭ دەڭگەيى ەلدىڭ مەملەكەتتىك, الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق, مادەني دامۋ ولشەمىن انىقتايدى. سوڭعى ۋاقىتتا حالىق دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋ ءۇردىسى بايقالادى, ءاري­نە, بۇل ەكولوگيامەن تىعىز بايلانىستى. قازاقستان ازامات­تارى­نىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ماقساتىندا, مەملەكەتتىڭ تۇ­راق­تى الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا باعىتتالعان بيۋدجەت قارجىسىن ءوسى­رۋ جانە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋ قاجەت. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءۇشىن قىزمەتكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىنىڭ مەملەكەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ەنگىزۋ ءجون. جاستار ساياساتى ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ الەمدىك دەڭگەيگە جاقىنداۋى كەرەك. دا­رىن­دى جاستار شەتەل جوعارى وقۋ ورىندارىنا تولىق مەملەكەتتىك قامتاماسىز ەتۋمەن ءبىلىم الۋعا تەك حالىقارالىق بايقاۋلار, وليمپيادالار, مارتەبەلى ينتەللەكتۋالدى ءىس-شارالاردىڭ لاۋ­رەاتى نەمەسە جەڭىمپازى بولعان جاعدايدا عانا جىبەرىلۋى ءتيىس. قازاقستاندا كامەلەتكە تولماعان جاستاردىڭ قۇقىقتارىن, بوس­تان­دىعى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعايتىن قۇقىقتىق شارتتار قۇرۋ. جاستاردىڭ كاسىپكەرلىگى بويىنشا باعدارلامالاردى دامىتۋ كەرەك. جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتىلمەگەن تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ مۇگەدەكتەر قوعامىنىڭ وندىرىستىك بىرلەستىگى جۇيەسىن قاي­تا­دان قۇرۋ قاجەت. تۇرعىندار قاجەتتىلىكتەرىنىڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتىن قاراستىرۋ. تۇرعىنداردىڭ جاردەماقى, جەڭىلدىكتەرى جانە تولەماقى جۇيەسىن وزگەرتۋ. ءتىلدى دامىتۋ قازاقستاندا قازاق ءتىلى ماسەلەسى قارقىندى تالقىلانۋدا. قازاق ءتىلىنسىز مەملەكەتىمىز دە, حالىق رەتىندە ءبىز دە جوعالامىز. قازاق ءتىلىن ەرىكتى تۇردە ۇيرەنۋدى قولداي وتىرىپ, ونى مەكتەپكە دەيىنگى جانە مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا وقىتۋدى ەرەكشە نازارعا الۋ قاجەت. قازاق ءتىلىن تەگىن ۇيرەتۋگە ارنالعان ورتالىقتاردى قۇرۋ جانە ولاردىڭ اقپاراتتىق قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. قازاق ءتىلىن عىلىم, يننوۆاتسيا جانە بيزنەس تىلىنە اينالدىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. عىلىمدى رەفورمالاۋ, مادەنيەت پەن ونەردى دامىتۋ, ولاردىڭ الەۋەتىن مەملەكەت دامۋىنا پايدالانۋ عىلىمي مەكتەپتەردى تولىعىنان قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە, مادەنيەتتانۋ مەكتەپتەرىن قۇرۋعا جانە ونەردە جاڭا باعىتتار جاساۋعا وتكىر قاجەتتىلىك تۋىنداپ وتىر. عىلىم, ونەر, ءما­دە­نيەت دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىن بيۋدجەتتەن قارجى­لان­دىرۋدى ۇلعايتۋ; عىلىمداردىڭ الەۋمەتتىك قاباتىن قا­لىپ­تاستىرىپ, ولاردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ كەرەك. قورىتىندى مەن وتانداستارىمدى جاڭا پرەزيدەنتتى سايلاۋ كۇنى وزگەرىسكە, ساياسي ەۆوليۋتسياعا, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە قادام باسۋعا جانە بولاشاققا سەنىممەن قاراۋعا شاقىرامىن! __________________ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات م.ح.ەلەۋسىزوۆتىڭ سايلاۋ قورىنىڭ قاراجاتىنان تولەندى. تاپسىرىس بەرۋشى – تيمۋر مەلس ۇلى ەلەۋسىزوۆ.