تاۋەلسىزدىك باعىن اشقان

تەلەجۋرناليست تىلەۋقابىل مىڭجاساردىڭ «جاھاندى جاۋلاعان جانر» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. اۆتور وقىرمان قاۋىمعا ءوز جان-جۇرە­گىنىڭ ىستىق تابىنان سۋىرىپ الىپ كوز­ايىم ەتكەن بۇل كىتابىن ەل تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىعى مەن «حابار» اگەنت­تىگىنىڭ 15 جىلدىعىنا ارناپتى. بۇل ارناۋدا ءبىر ءمان جاتقانىن اڭداۋ قيىن ەمەس سياقتى. سەبەبى, ورىمدەي 17-18 جاسىمىزدا قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە بىرگە ءتۇسىپ, بىرگە بىتىرگەن, ءبىز بىلەتىن بەلگىلى تەلەجۋرناليست تىلەۋقابىل مىڭجاسار تاعدىرىنىڭ تاراۋلارى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءبىر اۋدارىلىپ ءتۇسىپ, ءوزىمىز اۋەلدەن-اق بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىن دوسىمىزدىڭ نەعۇر­لىم جارقىن ءومىر پاراقتارى اشىلعان بولاتىن. وعان دەيىن ول دارىن-قابىلەتى, مۇمكىندىگى بولا تۇرا, جالعىز شەشەدەن جىراق كەتپەيمىن دەپ, الماتىدان الىس­تاعى, ءوزى تۋىپ-وسكەن تۇركىستان قالاسىندا تابانى كۇرەكتەي 15 جىل ۇلكەن جۋرناليستيكادان اۋلاقتا ءومىر كەشتى. اۋداندىق گازەت. اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتى. ءۇشىنشى-ءتورتىنشى كۋرستا جۇرگەندە-اق كونكۋرستان وزىپ شىعىپ, قازاق تەلەديدارىنىڭ «قۇرداستار» شى­عار­ماشىلىق بىرلەستىگىنىڭ ءتولبالاسىنداي  بولعان, العاشقى اقجولتاي حابارلارىنا ءوزىمىز سۇيىنشىلەپ بىرگە قۋانعان تىلەۋ­قابىلدىڭ ءبىز بىلەتىن داۋسىز تالانتى تانىلماي, قولداۋشىسى تابىلماي جات­قانىنا, ۇزاق جىلدار ءۇنسىز قالعانىنا ىشتەي قوبالجي تاڭدانۋشى ەدىك. شىن تۇلپار الامان بايگەگە ءوزىن-ءوزى ءومىر بويى  باپتاپ جاراتادى دەيدى عوي. ءبىزدىڭ تىلەۋقابىل دا ءسويتتى.  ونىڭ شو­عىن قوزداتىپ, كاسىبي نامىسىن قام­شى­لاعان باپكەرى تاۋەلسىزدىك بولدى. ازات­تىق­تىڭ ال­عاشقى جىلىندا-اق ول ەڭ جاقىن دوس­تارى­نىڭ شاقىرۋىمەن, كومەكتەسۋىمەن قايتا­دان الماتىدان تابىلىپ, قازاق تەلەدي­دارى جۋرناليستەرىنىڭ قاتارىنا قوسىل­دى. ودان سوڭ «حابار» اگەنتتىگىن قۇرىپ, قاز باس­تىرۋ­شىلاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. ءبىر مىسال كەلتىرسەك, 1993 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە تاۋەلسىز قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا ميتتەرانعا قازاق تىلىندە سۇراق بەرىپ, اۋەجايدا سۇحبات جاساپ, حابار جۇرگىزگەن ت.مىڭجاسار ەدى. بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلكەن تۇلعادان الىنعان تۇڭ­عىش سۇحبات دەسەك, ارتىق ەمەس. ال وسىدان 10 جىل شاماسى وتكەندە ەل گازەتى «ەگەمەندە» «مىڭجاساروۆتىڭ مىڭ رەپورتاجى» دەگەن ماقالا شىققاندا ەشكىم تاڭدانبادى, سولاي بولۋعا ءتيىستى زاڭدىلىق رەتىندە قا­بىلدادى. كىم ساناپتى, جاڭالىق حابار­دى جا­نىن كىرگىزىپ جايناتىپ بەرۋشى تىلەۋ­قابىل رەپورتاجدارىنىڭ سانى قازىر 2 مىڭنان دا اسقان شىعار. تەك انىعى سول: ول «حابارمەن» بىرگە باستاپ, بىتە قايناسقان جىلداردا قازاق تەلەديدارىنىڭ ناعىز ساڭلاق جۋرناليستەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. تىلەۋقابىلدىڭ «جاھاندى جاۋلاعان جانر» دەپ قولمەن قويعانداي ءساتتى اتالعان مىنا تۋىندىسىن بولاشاق تەلەجۋرناليست ءۇشىن وقۋلىق, جالپى وقىرمان قاۋىم ءۇشىن قىزعىلىقتى دا ۇلاعاتتى بايان دەسە دە بولعانداي. شىنىندا دا, تەلەجۋرنا­ليس­تيكاعا قالاي كەلۋ كەرەك, ءوزىن-ءوزى دايىنداۋ دەگەن نە؟ جاڭالىق قانداي جانر, جاڭالىق حابارى قالاي جاسالادى؟ پروبلەما قالاي كوتەرىلەدى؟ تاقىرىپ پەن كەيىپكەردى قالاي تابۋعا بولادى؟ وسى تاقىلەتتەس قارا­پايىم سۇراقتارعا جۋرناليست ءوز ءتاجى­ريبەسى مەن پايىمدارى, ءوز ءومىرىنىڭ ونەگەلى ورنەكتەرى ارقىلى, باستان كەشكەن وقيعالارىمەن شەبەر جىمداستىرىپ بايلانىستىرا وتىرىپ اسا ءبىر قاراپايىم تۇجىرىمدارمەن جاۋاپ بەرەدى. اۆتور جەكەلەگەن رەپورتاجدارى جا­يىن­دا جانە ونداعى وقيعالار مەن كەيىپكەرلەرى تۋرالى دا سىر تيەگىن اعىتادى. الىس-جاقىن شەتەل ساپارلارىندا ول ەل­دەر­دىڭ قازاقستانمەن بايلانىستارى ءسوز بو­لادى. ماسەلەن, پولياك جاستارىنىڭ قازاق تىلىنە قۇمارلىعى, وڭتۇستىك كورەيا ستۋدەنتتەرىنىڭ قازاقشا سويلەمەك تۇگىلى, ءوز ەسىمدەرىن قازاقشالاپ العاندىعى قى­زىق­تى وقىلادى. تاتارستان پرەزيدەنتى مينتەمير شايميەۆتەن سۇحبات العان جاعدايلارى قالاي قىز­عى­لىقتى باياندالادى دەسەڭىزشى. تىلەۋ­قابىل­دىڭ ءوز ارىپتەستەرىنە دەگەن ىقىلاسى دا ونىڭ ۇلكەن مادەنيەتىن ءھام ەرەكشە ءبىر مەيىربان جۇرەك يەسى ەكەندىگىن اڭعارتادى. «حابار» اگەنتتىگى قالاي قۇرىلدى؟ تانىمال تەلەارناعا اينالۋ جولىنداعى ىزدەنىستەر نە بەردى؟ وسى ورايدا اۆتوردىڭ انگلياداعى تاجىريبە بايىتۋ كۋرسىنا بارعان ساپارىنىڭ عيبراتى ءوز الدىنا ءبىر بولەك. وسىنىڭ ءبارىن «حاباردىڭ» قابىر­عاسى قالانعان كۇننەن بەرى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان تەلەجۋرناليستىڭ ءوز اۋزىنان ەستۋ ءارى نانىمدى, ءارى قىزىق. الماتىداعى ۇلتتىق ءباسپاسوز كلۋبىندا وتكەن تۇساۋكەسەر راسىمىندە «حابار» اگەنتتىگى باس پروديۋسەرىنىڭ ورىنباسارى ارمان ىسقابىلوۆ, جاڭالىقتار قىزمەتىنىڭ پروديۋسەرى قىمبات دوسجان, «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى, تانىمال قالامگەر قاينار ولجاي جانە باسقالار كىتاپتىڭ وسىنداي قۇندى­لىق­تارىن سۇيسىنە ءسوز ەتتى. قورعانبەك امانجول. ______________________ سۋرەتتى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.