«ەۆرو-5»: بولاشاققا باعدار

قازاقستاندا «ەۆرو-5» كلاسىنداعى مۇناي ونىمدەرى مەن جاعارماي الۋعا جاعداي جاسايتىن مۇناي وڭدەۋدىڭ قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالارى تۋرالى ماسەلە قىزۋ تالقىلانۋدا. ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا دايىندىقتار جۇرۋدە. تومەندە گدانسك مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جەتەكشى تەحنولوگى جانە «شەۆرون نەفتەگاز ينك.»  كومپانياسىنىڭ اعا كونسۋلتانتى ۆويتسەح سۆينارسكي سالانىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالادى. – ۆويتسەح, 1999-2000 جىل­دارى ءسىز پولشاداعى گدانسك مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا ەكى سا­تى­داعى قازىرگى زامانعى گيدروكرەكينگ تەح­نولوگياسىن ەنگىزۋمەن اينا­لىس­تىڭىز. قازىر­گى زا­مان­عى جوعارى كلاستى ساپا­داعى مۇ­ناي ونىمدەرىن شىعارۋدا ول نە­عۇرلىم ەكولوگيالىق جانە ءتيىمدى بولىپ ەسەپتەلەدى. ءدال وسى­ن­داي قون­دىر­عى­لار بۇگىندە رەسەيدە جانە شى­عىس ازيا مەن تاياۋ شى­­عىستىڭ كوپ­تە­­گەن ەلدەرىندە بەل­سەندى ورنا­تى­لۋ­دا. ءدال وسى تەح­نولو­گيا­عا سونشا­لىق نا­­زار اۋدارۋ­دىڭ سە­ب­ەبى نەدە, ونىڭ ارتىق­شى­لى­عى قانداي؟ – ءيا, مۇناي ءوڭ­دەۋدەگى ەكى ساتىلى گيدروكرەكينگ قا­زىر­­دە ەۋروپادا دا, رەسەيدە دە جانە ازيا­نىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە دە يگەرىلۋدە. ونىڭ سەبەبى بىرەۋ – گيدروكرەكينگ وزگە تاسىلدەرگە قاراعاندا ءبىر توننا مۇنايدان سۇرانىسقا يە الدەقايدا كوپ مۇناي ونىمدەرىن وندىرۋگە جاعداي جاساي­دى. ءبىرىنشى كەزەكتە ول – ديزەل وتى­نى مەن وتە جوعارى ساپالى اۆياتسيالىق رەاكتيۆتى وتىن. اتاپ ايتقاندا, قۇرا­مى­ن­دا كۇكىرتى مەيلىنشە تومەن, تسەتان سانى  بويىنشا سيپاتتاماسى وتە جوعارى, سول سياق­تى مينۋس 40 جانە ودان دا تومەنگە توزەتىندەي قاتۋ تەمپەراتۋراسىنىڭ ولشەمدەرى سەنىمدى ديزەل وتىنى الىنادى. گيدروكرەكينگتىڭ ەكىنشى ما­ڭى­ز­دى ارتىقشىلىعى ول ءوندى­رىس­تە يكەم­دىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. اي­تالىق, ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ ءموز-دەرىندەگى گيدروكرەكينگ قون­دىر­عىلارى قازىر نەگىزىنەن ديزەل جانە رەاكتيۆتى وتىن وندىرۋگە ار­نالعان,  ال اقش-تا نەگىزىنەن بەنزين ءوندى­رى­لە­دى. وسىلايشا, ءسىزدىڭ قون­دىر­عىنى قازىرگى ساتتە رىنوكتا نە­عۇر­لىم سۇرانىسقا يە ونىمدەردى الۋعا بەيىمدەۋىڭىزگە بولادى. اي­تالىق, بۇگىن سىزگە بەنزين كو­بى­رەك كەرەك, ال بىرنەشە جىلدان سوڭ ديزەل وتىنى كوبىرەك قاجەت بولادى. وسىنداي كەزدە گيدروكرەكينگ ونى قامتاماسىز ەتەدى. وزگە تەحنولو­گيا­لاردا مۇنداي اۋىسپالىلىق جوق. وسى ورايدا گيدروكرەكينگ ءتاسى­لىنىڭ ءۇشىنشى ارتىقشىلىعىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون. ول سينتە­تي­كالىق دەپ اتالاتىن نەعۇرلىم جوعارى كلاس­تى مايلار – ءىى جانە ءىىى توپ­تا­عى مايلاۋ ماتەريال­دا­رىن ءوندىرۋ ءۇشىن بازالىق جاعار­ماي­لار ءوندى­رى­سىن قامتاماسىز ەتە­دى. ەكو­لو­­گيا­لىق تۇر­عىدان العاندا گيدروكرەكينگ قون­دىرعىلارى اۋاعا زياندى قالدىق­تار­دى شىعار­ماي­دى دەسە دە بولادى. ال كاتاليزدىك كرەكينگتە احۋال ناشارلاۋ: بۇل ۇدەرىستە كاتاليزاتوردا شيكىزات قۇرامىن­دا­عى كوكس پەن كۇ­كىرتتىڭ ەداۋىر كولەمى تۇنىپ قا­لادى. رەگەنەراتسيا كەزىندە ول جانادى دا, ءتۇتىن اۋاعا تارايدى. ولارعا ار­نا­يى ءسۇز­گىلەر ورناتۋ قىمباتقا ءتۇ­سە­تىن ۇدە­­رىس بولىپ تابىلادى. ءتىپتى, قان­داي قۋاتتى ەلەكتر سۇزگىلەر ورناتقان كۇننىڭ وزىندە دە كاتاليزدىك كرەكينگتە كاتاليزاتوردان شىق­قان قال­د­ىقتار دا اتموسفەراعا تا­رايدى. سوندىقتان بۇگىندە قور­شا­عان ور­تا­نى لاستاۋ ءما­سە­ل­ەسىنە جاۋاپ­­تى كوز­قا­راس تانىتاتىن ەلدەردىڭ ءبارى ءموز-گە قاجەتتى كاتاليزدىك كرەكينگ ءۇشىن شيكىزاتتى قو­سىم­شا گيدروكرەكينگتىك تازارتۋ جو­لىمەن دايىندايدى. – ياعني, ەكى ءتاسىلدى بىرىكتىرۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن بولعانى عوي؟ – ەكولوگيا بەلگىلى ءبىر قۇر­با­ن­دىقتاردى قاجەت ەتەتىندىكتەن بەلگىلى دارەجەدە سولاي بولىپ شىعادى. تەح­نو­لوگيالىق تۇرعىدا ونىڭ ءوزى قو­سىم­شا جۇمىستار بولىپ تابى­لا­دى. كاتاليزدىك كرەكينگ قوندىر­عىسى بار جانە ول جۇمىس ىستەپ تۇر­عان جەرلەردە وعان قوسىمشا گيدروكرەكينگ قون­دىر­عىسى ورناتىلادى. سوڭعىسى شي­كى­زاتتى تازارتۋ ءۇشىن دە, سول سياق­تى ديزەل وتىنى مەن اۆياتسيالىق كەروسيندى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءوندىرۋ ءۇشىن دە پايدا­لا­نى­لادى. ءتىپتى, وسىن­داي وندىرىستىك سحەمانىڭ وزىندە كاتاليزدىك كرەكينگ ۇدەرىسى ارقىلى الىن­عان بەنزين ەكولوگيالىق تالاپ­تارعا سايكەس قو­سىمشا تازارتۋدى قاجەت ەتەدى. – شيكىزاتتىڭ باستاپقى ساپا­سى تۋرالى ايتىپ ءوتتىڭىز. قازاق­ستاننىڭ مۇناي وڭدەۋ ونەركاسىبى ءۇشىن ءدال وسى پروبلەما كوكەي­كەس­تىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. كسرو كەزىنەن بەرى رەسپۋب­ليك­ا­داعى ءاربىر ءموز مۇنايدىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرىنە ورايلاستىرىلىپ جا­سالعان. ماسەلەن, پاۆلودار زاۋى­تى باتىس ءسىبىر مۇنايىنا لايىق­تا­لىپ جوبالانعان. قازىرگى وعاشتىق سول, قازاقستان مۇناي-گاز شيكىزا­تىن ءىرى ەكسپورتتاۋشى بولا وتى­رىپ, اتالعان كاسىپورىن­دا وڭدەۋ ءۇشىن رەسەيلىك مۇنايدى يمپورت­تاۋ­عا ءماجبۇر. شىمكەنت پەن اتى­راۋ­داعى زاۋىتتار دا  ءدال وسىنداي مۇ­ناي پارامەترلەرى تۇراقتى ەمەس جاع­دايىمەن ۇشى­را­سۋدا, ونىڭ ءوزى قاجەتتى ءمول­شەر­دە ونىممەن قامتا­ماسىز ەتۋگە ءمۇم­كىندىك بەرمەيدى. گيدرو­كرەكينگ سالاداعى وسى پرو­ب­لە­مانى شەشە الا ما؟ – ءسوز جوق. اتالعان ءتاسىلدىڭ ەڭ نەگىزگى تەحنولوگيالىق ارتىق­شى­لى­عىنىڭ ءبىرى دە سول, گيدروكرەكينگ وندىرىلەتىن ونىمدەردىڭ تۇرلەرى بو­يىن­شا دا, سول سياقتى شيكىزاتتىڭ  ساپاسى بويىنشا دا وتە يكەمدى پروتسەسس. ءىس جۇزىندە الەمدە وندىرىلەتىن مۇناي تۇرلەرىنىڭ ءبارىن دە گيدروكرەكينگ كو­مەگىمەن «ەۆرو-5» كلاسىن­دا­عى مۇ­ناي ونىمدەرى ەتىپ قايتا ءوڭ­دەۋ­گە بولادى. ونىڭ سىرتىندا بۇل  ءتا­سىل ءىس جۇزىندە كەز كەلگەن شيكى­زات­تى – مۇنايدى دا, سول سياقتى باستاپقى وڭدەۋ ۇدەرىسىندە الىناتىن بيتۋم جانە مازۋت سياقتى مۇنايدىڭ ءتۇرلى قالدىقتارىن دا پايدالانۋعا جاع­داي جاسايدى. بۇل تۇرعىدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىبىرلىك نەمەسە وزگە دە مۇ­ناي يمپورتىنا تاۋەلدى بولۋى شى­نى­م­ەن دە كوزگە قيسىنسىز كورىنەدى. بۇل – ەكونوميكانىڭ ەنەر­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, قازاق­ستان مۇناي ءوندىرۋشى ەل رەتىندە تەك ءوز شيكىزاتىنا عانا باعدار ۇستانۋى ءتيىس. ارينە, بۇل جەردە ماسەلە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ العا قانداي مىندەتتەر قويىپ وتىرعانىندا. قازىرگى زامان­عى تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە دە بولا­دى, سونداي-اق سالانى بۇرىنعى كە­ڭەس وداعىنان كەيىنگى جاعدايدا قال­دىرۋعا دا بولادى. سول سياقتى مۇ­ناي ءونىم­دەرى­نىڭ ءتيىستى ساپاسىن, شيكىزات تاڭ­داۋداعى يكەمدىلىكتى  قامتا­ما­سىز ەتە المايتىن ەسكىرگەن تەحنو­لو­گيالاردى دا پايدالانۋعا بولادى. ماسەلە – قورشاعان ورتاعا, اۆتوموبيل پاركىنىڭ ساپاسىنا, موتور­لار­دىڭ  رەسۋرسىنا دەگەن كوزقاراستا. ەگەر ءسىز, ايتالىق, تومەن ساپالى, قۇ­رامىندا كۇكىرتى كوپ ديزەل وتىنىن پايدالانار بولساڭىز, قوزعالتقىش­تىڭ توزۋى جەدەلدەپ, ول ۇزاق قىزمەت ەتە المايتىن بولادى. – ءسىز جۇمىس ىستەيتىن «شەۆرون» كورپوراتسياسى دا, كەزىندە بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ ال­دىن­دا تۇر­عانداي, ءموز-دەردى مودەرنيزاتسيالاۋ ساتىسىنان ءوتتى. مودەرنيزاتسيا دەگەنىمىز – ول اۋ­قىمدى ينۆەستي­تسيالار. بىراق شا­رۋاشىلىق ءجۇر­گىزۋ­شى ءار­قاشان ۇنەمدەۋگە قۇمار تۇ­رادى. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, ساپالى وتىن الۋ ءۇشىن قازاقستاندا  زاۋىت­تار­دى گيد­روكرەكينگ سياقتى جاڭا تەحنولوگيالارمەن جاراق­تان­دى­را وتىرىپ, تۇبىرىنەن قايتا قۇرۋ قا­جەت پە؟ الدە, كەيبىر سالا مامان­دارى ايتاتىنداي, ۇنەمدەپ, جا­رىم-جارتىلاي شارامەن-اق قۇتى­لۋ­عا بولا ما؟ – تەحنيكالىق جاقتارىنا تەرەڭ­دە­مەي-اق, بۇل جاعدايدا نەگىزگى ءجايت­تەر­دىڭ جاقسى ءمالىم ەكەنىن اتاپ وتپەكپىن. ەسكى تەحنيكالىق بازادا قازىرگى زا­مانعى مۇناي ءونىم­دەرى مەن مايلاردى جاساۋ ءتاسىلى جوق. سونىمەن بىرگە ءسىز ەندىرەتىن جاڭا قوندىرعى مەن تەح­نو­لو­­گيا­نىڭ تالاي ونداعان جىلدار بو­يىنا قىزمەت ەتەتىنىن دە ءتۇسىنۋ قاجەت. سوندىقتان بۇل ورايداعى ۇنەم اقىل­­عا سىيىمدى ەمەس. ەگەر اقش بىرنەشە ونجىل­دىق­تار بويى قولدانىپ كەلە جات­قان جانە بۇگىندە ەۋروپانىڭ, ازيا مەن تمد-ءنىڭ ەلدەرى ەنگىزىپ جات­قان ەكى سا­تى­­لى گيدروكرەكينگ تەحنولوگيا­سى تۋرالى ايتار بول­ساق, امەري­كا­لىق «شەۆ­رون» كورپو­را­تسيا­سى­نىڭ وسى­دان 60 جىلداي ۋا­قىت بۇرىن وسى ۇدە­رىستى ويلاپ تا­بۋ­شى بولعا­نىن ەس­كە ءتۇسىرۋ قاجەت. بۇل كورپورا­تسيا­نىڭ تاجىريبەسى وتە قۇن­دى. «شەۆ­رون» جا­عارمايلار ءوندىرى­سىن­دەگى ەسكى ءتا­سىل­دەن تولىق باس تارت­قان العاشقى كوم­پانيا. كوپ جىل­دار بويى ەسكى قون­دىر­عى­لاردا جۇ­مىس ىستەگەندەر ءۇشىن مۇنداي شەشىمگە بارۋ وڭاي بولعان جوق. بىراق ول رى­نوك­تىڭ بو­لاشاق سۇرانىس­تارى نەگىزىندە قابى­ل­دان­دى. قازىرگى بۋىن­نىڭ تەحنيكاسى تەك جوعارى ساپالى جاعارماي ماتە­ريال­دارىنا ەسەپتەلگەن. «شەۆروندا» ول ەسكەرىلەدى, سون­دىقتان وندا ۇزاق مەرزىمدى ەكو­نو­ميكالىق مۇددەلەر باس­شى­لىق­قا الىنادى. قا­زىر قازاقستان دا سوعان ۇق­ساس تاڭ­داۋ­دىڭ الدىندا تۇر. ءموز-دەردى مودەرنيزاتسيالاۋ بارى­سىن­دا وزىق شەشىمدەردى پايدالانا وتى­رىپ, سىزدەر «ەۆرو-5» ستان­دارتىن­داعى جوعا­رى كلاستى مۇناي ءونىم­دەرىن, ءىى-ءىىى توپتاعى بازالىق ماي­لاردى جەتكىزىپ بەرۋشى بولا­سىز­دار. ول قازاقستان­دىق زاۋىتتارعا ىشكى رى­نوك­تى قام­تا­ماسىز ەتىپ قانا قوي­ماي, سونىمەن بىرگە سۇرانىس بارلىق جەردە دە ءوسىپ كەلە جاتقان اتالعان ءونىمدى ەكسپورتتاۋعا جاع­داي تۋعىزادى. – ستراتەگيالىق تۇرعىدا قا­زاق­ستان دا سول باعىتتا العا باسۋدا. بۇگىندە ەل ونەركاسىبىندە ۇدە­مەلى مودەرنيزاتسيا جۇرۋدە, ءون­دىرىسشىلەردى قوسىلعان قۇنى جو­عارى ءونىم الۋعا باعدار­لاي­تىن ارنايى باعدارلاما جۇزەگە اسى­رى­لۋ­دا. وسىندايدا ءى توپ­تاعى تومەن كلاستى مايلار مەن ءىى-ءىىى توپتاعى مايلاردى ءوندىرۋ­دىڭ وزىندىك قۇ­نى­نىڭ ايى­ر­ما­شى­لىعىنىڭ قانداي ەكەنىن ءبىلۋ قىزعىلىقتى. – بالكىم, ءسىز تاڭقالاتىن بولار­سىز, دەگەنمەن, جوعارى كلاستى مايلار ءوندىرىسى ايتارلىقتاي ارزان. ونى وندىرىسشىلەر الدەقاشان تەكسەرىپ, دالەلدەگەن. ءى توپتاعى ماي­لار­دى ءون­دىرۋ­دە  فۋرفۋرول, پارافينسىزدەندىرۋ جانە جەڭىل گيدروتازارتۋ سياقتى ەرىتكىش تاسىلدەر قول­دانىلادى. ەگەر وسى ۇدەرىستەر قۇ­نىن قازىرگى زامانعى گيدروگەنيزاتسيالاۋ تاسىلىمەن سالىس­تى­رار بول­ساق, سوڭعى جاعدايدا ين­ۆەس­تي­تسيا­لىق شىعىندار 20-25 پا­يىزعا ءتو­مەن. ونىڭ سىرتىندا قازىرگى زامان­عى تاسىلدەردى پايدالانعاندا ەكس­پلۋا­تاتسيالىق شىعىندار دا شامامەن 30-35 پايىزعا تومەن. بۇل وراي­دا توننا مۇنايدان گيدروكرەكينگ ارقىلى سوڭعى ءونىم الۋ دا الدەنەشە ەسە جوعارى. جاعارمايعا كەلسەك, ەسكى ەرىتكىش تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ءسىز مايعا قو­سا ەشتەڭەگە دە جارامايتىن ەكس­تراكت الاسىز. سول سياقتى وزگە دە قوسالقى ونىمدەر الۋعا تۋرا كەلەدى. ارينە, ولاردى وڭدەۋگە بولادى, بىراق قالاي وڭدەۋ كەرەكتىگىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. گيدروكرەكينگتە مۇنداي پروبلەمالار مۇلدە جوق. توننا مۇناي­دان ءسىز جوعارى ساپالى ونىمدەر – ديزەل وتىنىن, اۆياكەروسين, بەنزين جانە ءىى-ءىىى توپتاعى مايلار الاسىز. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, ەكو­نوميكالىق ماعىنادا گيدروكرەكينگ قوندىرعىسىنىڭ ەكى, ون, ءتىپتى جيىر­ما جىلعا دا ەسەپتەلىپ سا­لىن­باي­تى­نىن باسشىلىققا الۋ قا­جەت. الەمدە كەيبىر بۇل سياقتى قون­دىرعىلار 50 جانە ودان دا كوپ ۋاقىتتار پاي­دا­لانىلىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇگىندە بولاشاققا كوز تىگىپ, مۇناي ونىمدەرى رىنوگىنىڭ 20-30 جىلدان كەيىن قالاي بولا­تى­نىن باسشىلىققا الا ءبىلۋ كەرەك. – قاي وڭىرلەر مەن ەلدەردە ەكى ساتىلى گيدروكرەكينگ تەح­نو­لوگياسى نەعۇرلىم كەڭ تا­راعان؟ – «شەۆرون» سولتۇستىك امەريكا رىنوگىنان ازيا مەن ەۋروپاعا قاراي قوزعالعان 1990 جىلدان باستاپ اتالعان تەحنولوگيا الەمدە جەدەل تارالا باستادى. بۇگىندە ازيا مەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭا گيدروكرەكينگ قوندىرعىلارىمەن جا­را­قتان­دىرۋدا. تەك رەسەيدە عانا قازىرگى كەزدە وسى تەحنولوگيا بويىنشا بەس گيدروكرەكينگ قوندىرعىسى سالىنۋ­دا. رىنوكتا جوعارى كلاستى جاعار­مايلارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتا تۇسكەندىكتەن, مۇنداي قوندىرعى­لار­عا دەگەن جاڭا تاپسىرىستار دا كوبەيۋدە. – ءسوز جوق, موتورلاردى قىستا پايدالانۋ پروبلەماسى بولماسا, قازاقستاندا دا كوپشىلىك ديزەل وتىنىنا  كوشەر ەدى. – بۇل جەردە ماسەلە وتە قارا­پايىم – ول قاتۋ تەمپەراتۋراسى. ءسىز­دىڭ وڭىردە بۇگىندە وندىرىلەتىن ءونىم شىنىمەن دە اۋا تەمپەرا­تۋ­راسى 18-20 گرادۋستان تومەن بولعان جاعدايدا ەلەۋلى پروبلەمالار تۋىن­داتادى. ءبى­راق گيدروكرەكينگ جاع­دايىن­دا قىس­قى سۇزگى بلوكادا­سى­نىڭ تەمپەرا­تۋ­را­سىن قاجەتىڭە قا­راي وپ-وڭاي رەتتەپ وتىرۋعا بولا­دى. ديزەل گيدروكرەكينگىنە ارنال­عان قوندىر­عى قىستا ءبىر نۇسقاعا, جازدا ەكىنشى نۇسقاعا بەيىمدەلىپ, رەتتەلەدى. ءبۇ­گىن­دە گيدروكرەكينگ جۇيەسىنىڭ ديزەل وتىنىنىڭ قاتۋ تەم­پە­را­تۋراسىن 40 گرا­دۋس قىلۋ قيىن ماسەلە ەمەس. ول ءوندىرىستىڭ ەسكى تەحنولو­گيا­لارىن قولداناتىن پوست­كەڭەس­تىك ەلدەردىڭ اۆتوموبيلشىلەرى ءۇشىن قيىن ءتۇيىن بولىپ وتى؟. ال ەگەر مينۋس 45 گرادۋس سياق­تى ەكست­رە­مالدى تەمپەراتۋراعا كەل­سەك, وندا ديزەل وتىنىنىڭ كري­س­تالدانۋ تەم­پەرا­­تۋرا­سىن تومەن­دەتۋ ءۇشىن ارنايى قۇ­رالداردى پاي­دالانۋعا بولادى. – تەحنولوگيالار شىنىمەن دە العا وزىپ كەتكەن, ولقىلىق­تار­دىڭ ورنىن تولتىرۋعا تۋرا كەلەتىن سياقتى... – قازىرگى زامانعى مۇناي ءوڭ­­­دەۋ تەحنولوگيالارىندا جىل سايىن دەرلىك كوپتەگەن جاڭا­لىق­تار پايدا بولۋدا. بۇكىل الەم بو­يىنشا وندا­عان قىزعىلىقتى نوۋ-حاۋلار ومىرگە ەنگىزىلۋدە. ولار ەشقانداي قۇپيا ەمەس, سالالىق كونفەرەنتسيالاردا ولار تۋ­را­لى ەگجەي-تەگجەيلى باياندالۋدا. وسى ءساۋىر ايىنىڭ باسىن­دا ءماس­كەۋ­دە جاعارمايلار بويىنشا حالىقارا­لىق سەمينار وتەدى. بىراق وسى سەمي­نارعا قازاق­ستاننان تىركەلگەن ءبىر ماماندى ءبىز ازىرگە كورگەن جوقپىز. ءسىرا, قىزى­عۋشىلىق جوق سياقتى. نەگە ولاي؟ ەلدە ۇدەمەلى يندۋستريا­لاندىرۋ ءىسى ءجۇرىپ جاتقان جوق پا. ال مۇناي وڭدەۋ – ول ستراتەگيالىق سالا. اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.