ارال اپاتىنا اراشاشى

ارال اپاتى. ارال قاسىرەتى. بۇل جايىندا ايتىلعان اڭگىمە كوپ. بۇل اڭگىمە وتكەن عاسىر ورتاسىنان اۋعاندا باستالىپ, بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. سول اڭگىمەگە قاراعاندا, كەيدە بۇل اپاتتىڭ ەمى جوقتاي, سول قاسىرەتكە كەزىككەن جۇرت وڭالا المايتىنداي كورىنەتىن. سول ايماقتا حالىق ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بولاشاققا جارقىن كوڭىلمەن قارايدى. ەشكىمنىڭ دە باسقا جاققا كوشىپ كەتكىسى جوق. مۇنى سول قاسىرەتپەن, قيىندىقپەن كۇرەستىڭ ارقاسى, قامقورلىق پەن قايىرىمدىلىقتىڭ ارقاسى دەرسىڭ. وسى رەتتە سول   كۇرەستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى ۇيىمى اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ساعيت يباتۋللينمەن اڭگىمەلەسۋدى ءجون كوردىك. – ساعيت راحماتۋللا ۇلى, ءسىز اتقارۋشى كوميتەتىن باس­قارىپ وتىرعان قور سول اپات­تىڭ, قاسىرەتتىڭ زاردابىن جويۋ­عا بايلانىستى قۇرىل­عا­نى بەل­گىلى. ءسىرا, اڭگىمەنى سول اپات­تىڭ قالاي پايدا بول­عا­نى­نان باستاعان قيسىندى سياقتى. – بۇل اپات ادامنىڭ قاتى­سۋى­مەن جاسالدى. 1960 جىلدان 1988 جىلعا دەيىن ارال تەڭىزىنىڭ باسسەينىندە جاڭا جەرلەردى كەڭى­نەن يگەرۋ ءجۇردى دە, سۋا­رى­لا­تىن جەر كولەمى جانە سۋدى پايدالانۋ ەكى ەسە ارتتى. سونىڭ سال­دارىنان تە­ڭىزگە قۇيىلاتىن سۋ 1961 جىل­عى 55 مىڭ تەكشە كيلومەتردەن 8-10 تەكشە كيلومەترگە ازايدى. ءسوي­تىپ, 90 جىل­داردىڭ باسىندا ارال تە­ڭىزى ءوزى­نىڭ كولەمىنىڭ 85 پايى­زىن, اۋما­عى­نىڭ 65 پايى­زىن جو­عالت­تى. ءدال قازىر ارال تەڭىزىنىڭ اي­دى­نى 13 شارشى كيلومەتر, بۇ­رىن­­عى­نىڭ 17 پايىزى, ال سۋ كو­لە­مى 90 مىڭ تەكشە كيلومەتر, بۇ­رىنعىنىڭ 9 پايىزى عانا. تەڭىزدىڭ كولشىككە اينالۋى, سۋدىڭ تاپشىلىعى الەۋمەتتىك-ەكو­لوگيالىق سيپاتتاعى پروبلەمالار تۋدىردى. كليماتتىڭ ءوز­گە­رۋىنە, وزەندەردەگى سۋلاردىڭ سا­پا­سىنىڭ تومەندەۋىنە, ارال تەڭىزدەگى بالىق كاسىبىنىڭ جو­يى­لۋىنا, 4 ميلليون گەكتارداي جەر­دىڭ قۇنارسىزدانۋىنا بايلانىس­تى ميلليونداعان دوللار ەكونو­مي­كالىق زيان كەلۋمەن قاتار, ءامۋ­داريا جانە سىرداريا وزەن­دەرى­نىڭ ساعاسىنداعى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 5 ميلليونداي حالىقتىڭ ءومىر دەڭگەيى مەن دەنساۋلىعىنا قاتتى اسەر ەتتى. مۇنداي ەكولو­گيا­لىق داعدارىستان, ەڭ الدىمەن بالالار مەن انالار جاپا شەكتى. – ەندى سول اپاتتىڭ قاسىرەتىن ازايتۋدى ماقسات ەتكەن قوردىڭ قالاي قۇرىلعانىنا كەلەيىكشى. – سۋ – ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلە. بۇل جەردە ۇلكەن كەلىسىم كەرەك. كەلىسپەيتىندەرگە قا­تىس­تى «با­سىن­داعى سۋ ىشەدى, اياق­تا­عى ۋ ىشەدى» دەگەن ماتەل شىق­قان. بۇرىن ءوزى ارال تەڭىزى باسسەينى دەپ اتا­لاتىن ءامۋداريا مەن سىرداريا وزەن­دەرى­نەن سۋ ىشەتىن ەلدەر ارا­سىن­داعى سۋعا باي­لا­نىستى ماسە­لەنى بەلگىلى دارەجەدە ماسكەۋ رەتتەپ وتىرسا, ەندى وزدەرى رەتتەۋگە ءتيىس. وسى جەردە مەن مىنا ءبىر جايدى اتاپ ايتقىم كەلەدى. بۇل ەلدەر ءوز­دەرى­نىڭ ەگەمەندى دامۋى­نىڭ ال­عاش­قى قيىن كۇندەرى­نەن-اق سۋ­دىڭ مەملەكەتارالىق كوز­­دەرىن پايدالانۋ مەن قورعاۋ, باسقارۋ ىسىمەن كەلىسىمگە كەلىپ, كورە­گەن­دىك تانىت­تى. قازىر بىرەۋلەر ءومىر بارى­سىن­دا كەزدەسە بەرەتىن ازىن-اۋلاق كەمشىلىكتى, كەلىس­پەۋشىلىكتى بادى­راي­تىپ كورسەتۋگە قۇمار. شىن ءما­نىندە قازاقستان, قىر­عىز­ستان, ءتا­جىك­ستان, تۇركى­مەن­ستان ءجا­نە ءوز­بەك­ستان, بىرەۋلەرى وسى­ناۋ سۋ رە­سۋرس­تارىن پاي­دالا­نۋ­دا قولاي­لى جاعدايدا تۇرعانىنا قاراماي, كەلىسىمگە قول قويعان­دا­رىن جاقسى نيەتتىڭ كورىنىسى بولدى دەپ باعا­لا­عانىمىز ءجون. جانە بۇل ودان كەيىنگى ۋاقىتتاردا دا جال­عاسىن تاپتى. بۇعان كوپتەگەن مى­سال­دار كەلتىرۋگە بولادى, ونىڭ جارقىن ءبىر كورىنىسى دەپ حالىق­ارالىق ارال­دى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرى­لۋىن ايتار ەدىم. مۇنىڭ الدىندا 1992 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ باسشى­لارى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ءجو­نىن­دەگى مەملەكەتارالىق ورگان – مەملەكەتارالىق ۇيلەس­تىرۋ­شى سۋ شارۋاشىلىق كوميس­سيا­سىن قۇرعان بولاتىن. كەلەسى جىلدىڭ العاشقى كۇندەرىندە تاشكەنتتە باسقوسقان بەس ەلدىڭ باسشىلارى حالىقارا­لىق ارال­دى قۇتقارۋ قورىن (حاقق) قۇرۋ جونىندە شەشىم قا­بى­لدادى. بۇل مەملە­كەت­ارالىق ۇيىم­نىڭ ماق­ساتى ارال اپا­تى­نىڭ زاردابىنا ۇشى­را­عان ايماق­تار­دى ەكولو­گيا­لىق ساۋىقتىرۋعا باعىت­تال­عان ەكولو­گيا­لىق جانە عىلىمي-ءتاجىري­بە­لىك جوبالار مەن باعدار­لاما­لار­دى ازىرلەپ, ونى قارجى­لان­دىرۋ­دى كوزدەيدى. سودان بەرى بۇل ۇيىم, مىنە, 18 جىل بويى, ەلدەردىڭ قيىن­دىق­قا قارسى بىرلەسىپ كەزدە­سۋى­نىڭ, وتكىر ماسەلەلەردى ىنتى­ماق­تا­سا شەشۋ­دىڭ جاقسى نىشانى بولىپ كەلەدى. مۇنى بۇكىل الەم مويىنداپ وتىر. ونىڭ بەلسەندى ارا­لاسۋىمەن تالاي سۋ شارۋا­شى­­لىعىنا, گيدر­و­ەنەر­گەتيكاعا قا­تىس­تى, ەكولو­گيا­لىق سيپاتتاعى ءما­سەلەلەر شەشىلىپ, حا­لىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ ارا­­سىن­دا ىنتى­ماقتاستىق ورنىق­تى. – سوزىڭىزگە قاراعاندا, بۇل قور مەملەكەتارالىق قارىم-قاتى­ناس­­تىڭ جاڭا ءبىر نىسا­نىن­داي كورى­نە­دى. سوندىقتان دا, ونىڭ قۇرى­لى­مىنا ازىراق توق­تالا كەتسەڭىز. – مەملەكەتارالىق دەگەندە, شىن مانىندە دە ول ەڭ جوعارعى دەڭگەيدەگى قارىم-قاتىناس. ونى ەل باسشىلارى جۇرگىزەدى. قوردىڭ ەڭ جوعارعى ورگانى – ارال تەڭىزى باسسەينىنىڭ پروبلەمالارى بو­يىن­­شا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەڭە­سى. ودان ءبىر ساتى تومەن – قور باس­قارماسى. وعان قورعا مۇشە ەلدەر ۇكىمەتتەرى باسشىلارىنىڭ ورىنبا­سار­لارى كىرەدى جانە نەگىزگى ساياسي شەشىمدەردى ازىرلەيدى, ونى ەل باس­شى­لارىنىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنادى. قور­دىڭ ۇيلەستىرۋشى ورگانى – ات­قارۋشى كوميتەت, وعان ءار ەلدەن ەكى وكىلدەن كىرەدى. ءتۇرلى شەشىمدەردى ازىرلەۋ, ونىڭ ورىن­دا­لۋىن قاداعا­لاۋ وسى بۋىن ارقىلى جۇزەگە اسادى. قوردىڭ قۇرىلىمىنا كىرەتىن باسقا دا ءبىرشاما بۋىندار بار. ولار ارال اپاتىنىڭ زارداپ­تا­رىن جويۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى جو­بالار مەن باعدارلامالاردى عى­­لىمي نەگىزدە ازىرلەپ, ونى ءجۇ­زەگە اسىرۋدى جوعارى دەڭگەيدە ءجۇر­گىزۋ­دى قامتا­ما­سىز ەتۋگە جۇ­مىل­دىرىلادى. – ارال اپاتى, ارال قاسىرەتى دەگەندە, تەڭىزدىڭ تارتىلعانىن, سو­عان بايلانىستى ەكولوگيالىق قيىن جاعدايدىڭ قالىپتا­سقا­نىن ايتامىز. سونى وڭالتۋعا باي­لانىستى قور نە جۇمىس ات­قار­دى دەگەندە, نە ايتار ەدىك. – ارينە, ارالدى بۇرىنعى قال­پىنا قايتا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. وعان كەلىپ قوسىلاتىن سۋدىڭ كو­بەيمەيتىنى دە بەلگىلى. سوعان قارا­ماي تەڭىز ورنىنان ۇشاتىن تۇزدى شاڭدى ازايتۋ جولىندا جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقانىن ايتپاعاندا, كىشى ارالعا بايلانىستى جۇرگىزىلىپ جات­قان شارالار اۋىز تولتىرىپ ايتار­لىق­تاي. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن «سىر­­داريا ارناسىن جانە ارال تە­ڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن رەتتەۋ» جو­باسىنىڭ ءبىرىنشى فازاسى وي­دا­عىداي جۇزەگە استى. وعان 86 ميلليون دول­لار قارجى جۇمسالدى. جو­با­نىڭ ەكىنشى فازاسىن جۇزەگە اسىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. ارال تەڭىزى ەكولو­گيا­لىق جاع­­دايىن جاقسارتۋ جونىندەگى باع­دار­لامانىڭ 8 كومپونەنتىن ورىن­داۋعا 191 ميلليون دوللار قارجى بولىنگەن. ايتپەسە, كوكساراي سۋ رەتتەگىشىن پايدالانۋعا بەرۋدىڭ ءوزى نە تۇرادى. ول قىزىلوردا وڭىرىندە كوكتەمدە سۋ تاسۋ قاۋپىنەن قۇت­قارۋى ءوز الدىنا, جازدا ەگىندىككە مول سۋ جەتكىزۋمەن قاتار, كىشى ارال­دىڭ ايدىنىن كەڭەيتەدى. قوردىڭ العاش قۇرىلىپ, وعان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى باس­شى­لىق ەتكەن كەزەڭنەن قالىپ­تاس­قان ءداستۇر بار – ايماقتىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ەسكە الىنا وتىرىپ, «ارال تەڭىزى باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ءجو­نىندەگى تاياۋداعى 3-5 جىلعا ار­نال­عان ناقتى ىستەردىڭ باعدارلا­ما­سى», قىسقاشا اتبب جاسالىپ, ونى ءجۇ­زەگە اسىرۋ قولعا الىنادى. «اتبب-ءى» دەپ اتالعان باعدارلامانى قورعا مۇشە مەم­لەكەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسى 1994 جىلدىڭ باسىندا بەكىتتى. ونى ازىرلەۋگە قورعا مۇشە ەل­دەر­دىڭ ماماندارى مەن عالىم­دارى­مەن قاتار, بۇۇ ۇيىمدارى, بۇۇدب, يۋنەپ, دۇنيەجۇزىلىك بانك, GEF, ەقدب, ادب, تاسيس, KfV نەمىس بانكى, كۋۆەيتتىك ەرا قورى, يۋسايد جانە باسقالارى قاتىستى. باع­دار­لامانىڭ نەگىزگى ماقساتى رەتىندە مىنا باعىتتار بەلگىلەندى: ارال تەڭىزى; ارال اي­ما­عى بۇزىلعان ەكولو­گياسىن قال­پى­نا كەلتىرۋ; باسسەيننىڭ سۋ جانە جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ ءادىس­تەرىن جەتىلدىرۋ جانە باع­دار­لاما شارالارىن جوسپارلاۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق دەڭگەيدە باسقارۋ قۇرىلىمىن جاساۋ. سول اتبب-ءى باعدارلاماسىنىڭ جۇمىسى ەكى كەزەڭگە ءبولىندى: 3 جىلدان 5 جىلعا دەيىن سوزىلاتىن دايىندىق كەزەڭ جانە 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىن سوزىلاتىن جۇزەگە اسىرىلاتىن كەزەڭى. باعدارلاماعا جوبالار نەگىزىندە سەگىز كومپونەنتتە ەنگىزىلدى. ونىڭ ارقايسىسى جان-جاقتى زەرتتەلىپ, جۇزەگە اسىرۋ جولدارى بەلگىلەنگەن. ايتالىق, «تا­زا سۋ, سانيتاريا, دەنساۋلىق» جو­بالار كومپونەنتىنە اپاتتى ءوڭىر­گە جاقىن ەلدەر وزبەكستان, تۇركى­مەنستان جانە قازاقستان ەنگىزىلگەن. ال 2003-2010 جىلداردى قام­تيتىن «ارال تەڭىزىندەگى ەكولو­گيا­لىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ ناق­تى ىستەر باعدارلاماسى», ياعني اتبب-2 الدىمەن حاقق-نىڭ باسقارما­سىن­دا بەكىتىلىپ, قورعا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ 2002 جىلدىڭ 6 قازانىندا دۋشانبەدەگى كەزدەسۋىندە ماقۇلداندى. – ارينە, جوسپاردىڭ دۇرىس جاسال­عانى جاقسى. بىراق ءبىزدىڭ كوڭى­لىمىزدە, ەڭ الدىمەن ات­قا­رىل­عان ىستەر قانداي دەگەن سۇ­راق تۇرادى. – جوسپار دۇرىس نەگىزدەلسە, ونىڭ ورىندالۋى كەپىلدى بولادى.  ورىندالعان ىسكە كەلسەك, اتبب-2-ءنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە قالاي ورىندالعانىنا توقتالايىق. قىزىلوردا وبلىسىندا 2002 جىلى ەكى اۋداندىق اۋرۋحانا جانە قىزىلوردانىڭ وزىندە 76,6 ملن. دوللارعا كوپسالالى اۋرۋحانالىق كەشەن سالىنىپ, بۇل بۇرىن­عى­لار­عا قوسىلعاندا, حالىقتىڭ قاجەتىن وتەۋگە مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. سول جىلى ايتارلىقتاي پروبلەماعا اينالعان قىزىلوردا قالاسى تۇ­سىن­دا سىرداريا وزەنىندە باعاسى 1744,7 ميلليون تەڭگەگە تۇسكەن كوپىر پايدالانۋعا بەرىلدى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ اۋ­قىمىندا سىرداريا وزەنىنىڭ ار­ناسى بۇرىنعى 350 ورنىنا 700 م3/س سۋ وتكىزۋ دەڭگەيىنە جەتكىزىلدى, ياعني ەكى ەسە ارتتى. كىشى ارال 42 مەترلىك دەڭ­گەيگە كوتەرىلدى. ونىڭ سۋ كو­لەمى 15,6 تەكشە كيلومەتردەن 27,1 تەكشە كيلومەترگە جەتتى. ال سۋ ايدىنى 2414 شارشى كيلومەتردەن 3288 شارشى كيلومەترگە ارتىپ, 870 شار­شى كيلومەتر قۇرعاعان تەڭىز تابا­نىن سۋ باستى. سۋ كوبەيگەن سوڭ بالىقتاردىڭ ءتۇرى كوبەيدى, بەكىرە بالىعىن وسىرۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ال بالىق اۋلاۋ 0,4 مىڭ توننادان 2 مىڭ تونناعا ءوستى. ارال اپاتىنان كوبىرەك زارداپ شەككەن ارال جانە قازالى اۋ­دان­دارى عوي. وسى اۋدانداردا اتبب-2 باعدارلاماسىنداعى 54 جوبا ءجۇ­زە­گە اسىرىلىپتى. ونىڭ ارا­سىن­دا تازا سۋ, كولدەردى سۋعا تولتىرۋ, جا­يى­لىم­داردى سۋلان­دىرۋ, ءبىلىم, دەن­ساۋ­لىق سالاسى نىساندارىن سالۋ, قۇرعاعان تەڭىز تابانىنا اعاش ەگۋ, كوممۋنالدىق قىزمەتتى تەحنيكامەن جاراقتاندىرۋ سياق­تى ماسە­لە­لەرگە بايلانىستى جوبالار بار. – ءجون ەكەن. حاقق ايا­سىن­دا ەكى ۇلكەن جوبا جاسالىپ, ول نەگىزىنەن جۇزەگە اسىپتى جانە اسىپ تا جاتقان كورىنەدى. ەندى الداعى جۇمىسقا نازار اۋ­دارساق. – الداعى جۇمىس دەگەندە, ول ەڭ الدىمەن وسىدان ەكى جىل بۇ­رىن, ناقتىراق ايتساق, 2009 جىل­عى 2 ساۋىردە وتكەن الماتى سامميتىندە حاقق قىزمەتىنە جوعارى باعا بەرىلدى. الداعى ۋاقىتتا دا ارال تە­ڭىزى باسسەينىندەگى داعد­ا­رىس سال­دا­رىن جويۋ جولىنداعى ىن­تىماق­تاس­تىق ارە­كەتتەردى ءۇي­لەس­تىرۋدە ونىڭ جۇمىسىن شيراتا ءتۇسۋ قاجەتتىگى اي­تىلعان. ءمالىم­دە­مەدەگى «تاراپتار مەملەكەت­ارا­لىق ۇيلەستىرۋشى سۋ شارۋاشى­لى­عى كوميسسيامەن, مەم­لەكەت­ارالىق حاقق-نى تۇراقتى دا­­مىتۋ ءجو­نىن­دەگى كوميسسيامەن ءبىر­­­لەسە وتىرىپ, ۇلتتىق ساراپ­شى­لار مەن دونور­لار­دى قاتىستىرا وتى­­­رىپ, اتقارۋ­شى كوميتەتكە حاقق-نىڭ مەم­لە­كەت-قۇرىلتاي­شى­­لارىنىڭ قاراۋى­نا جانە بەكىتۋىنە ۇسىنۋ ءۇشىن 2011-2015 جىلدار مەرزىمىنە ار­نال­عان ارال تەڭىز باسسەينىندەگى ەل­دەرگە كومەك كورسەتۋ ءجو­نىن­دەگى ءىس-قيمىل باعدار­لا­ماسىن (اتبب-3) جاساۋ تاپسى­رىلسىن» دەگەن تالاپ ءبىز­گە ۇلكەن مىندەت جۇكتەدى. – قوردىڭ حالىقارالىق ۇيىم­­دارمەن بايلانىسى ماسە­لە­سىنە كەڭىرەك توقتالساڭىز ەكەن. – ارال اپاتى ايماقتىق سي­پات­تاعى داعدارىس ەمەس, ول الەم جۇرت­شىلىعى مويىنداپ وتىرعان داع­دا­رىس. بۇل اپاتتىڭ سالدارى باسقا ايماقتارعا دا ءتيىپ وتىر. سون­دىق­تان دا, ونىڭ زارداپتارىن جويۋعا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دا ارا­لاسۋىن زاڭدىلىق ساناۋىمىز كەرەك. بۇگىنگە دەيىن قوردىڭ اتقارۋ­شى كوميتەتى ولارمەن ءوز ءمۇم­كىن­دىگىنشە قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلدى. وسى جەردە اتاپ وتەتىن ءبىر جايت بار. قوردىڭ حالىقارالىق ۇيى­م­­دارمەن بەلسەندى قارىم-قا­تىناس جاساۋى ەسكەرىلىپ, 2008 جى­لى حاقق-عا بۇۇ باس اسسامبلەيا­سىنداعى باقىلاۋشى مارتەبەسى بە­رىلدى. بۇل بۇۇ-نىڭ ءتۇرلى ينس­تيتۋتتارىمەن ىنتىماقتاسۋدى دا­­مىتا تۇسۋگە جاعداي جاسايدى. جالپى, حاقق قىزمەتى دە حا­لىقارالىق قارىم-قاتىناس سي­پا­تىندا. ءبىر ايماقتاعى مەملەكەت­تەر­دىڭ, ونىڭ قۇرىلىمدارىنىڭ تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋىن قامتا­ما­سىز ەتەتىن قور ءوز قىز­مەتىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتە تۇسۋگە, جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمدار­مەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى دە. بۇل رەتتە قوردىڭ اتقارۋشى كوميتەتى بۇۇ-نىڭ ءتۇرلى قۇرى­لىم­دارىمەن تىعىز بايلانىس جاساپ تۇرادى. بۇۇ باس حاتشى­سى­نىڭ ورىنبا­سا­رى يان كۋبيش ەكى رەت حاقق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ كەڭسەسىندە بولىپ, ور­تاق شارالارعا قاتىستى. ­قوردىڭ جۇمىسىنا ءبىرشاما جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمدار جوعارى باعا بەرىپ وتىر. وتكەن جىلى ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كە­ڭە­سىنىڭ ماجىلىسىندە حاقق ات­قارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءسوي­لە­گەننەن كەيىن ەۋرووداق وكىلى ارالدى قۇتقارۋ قورى اتقارىپ جاتقان جۇمىستى ايرىقشا باعا­لاپ ءسوز سويلەدى. ونى كوپتەگەن ەلدەردىڭ وكىلدەرى قولدادى. اسىرەسە, قوردىڭ اتقارۋشى كو­ميتەتى دونورلىق قىزمەت كور­سە­تەتىن حالىقارالىق باستى قار­جى­لىق مەكەمەلەرمەن – دۇنيە­جۇ­زىلىك بانكپەن, ەۋرازيالىق دامۋ بانكىمەن, گەرمان ىنتى­ماق­تاسۋ ءجو­نىن­دەگى تەحنيكالىق قو­عامى­مەن, اقش حالىقارالىق كومەك اگەنت­تىگىمەن, شۆەيتساريا تەحني­كا­لىق ىن­تىماق جونىندەگى اگەنتتىگىمەن, فرانتسۋز عالامدىق ەكولو­گيا­لىق قو­رىمەن تىعىز باي­لا­نىس­تا. بۇل اتبب-3 باعدار­لاماسىن جۇزەگە اسى­رۋدىڭ يگى ناتيجەسىن بەرەتىنى ءسوزسىز. – اتقارىلىپ جاتقان اي­تار­لىقتاي جۇمىستار بار ەكەن. دەگەنمەن, وسىناۋ اۋ­قىمدى جۇ­مىس­­­تىڭ اراسىندا كوڭىلگە كىربىڭ ءۇيى­رەر كەمشىلىكتەر دە بار شى­عار. وسى جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟ – ءومىر عوي, جۇمىس بولعان سوڭ, كەمشىلىكتەر دە بولىپ جاتار. ونى جوق دەمەيمىز دە. ءاڭ­گىمە ەلدەردىڭ اراسىنداعى ورتاق ءىس جايىندا بول­عان سوڭ, بار­لى­عى­مىز دا ءبىر نيەتپەن جاق­سى­لىق­قا جۇمىلىپ جۇمىس ىستەپ جات­قاندا, كوڭىلگە الدى­مەن جاق­سى ىستەر ورا­لادى. ارال اپاتى ءبىر ەمەس, بىرنەشە ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن ورتاق اۋىرتپالىق. سونى جويۋدى ورتاق مىندەت ساناپ, ور­تا­لىق ازياداعى تۋىسقان بەس ەل ور­تاق قور قۇردى. سونىڭ ءبىرى ما­عان تۇسكەن اۋىرت­پالىق ازداۋ, مەن بۇعان كىرمەيمىن دەپ, ودان باس تارتقان بولسا, باسقا ەلدەردىڭ ءمۇد­دەسىن ەسكەرمەگەن بولسا, حاقق بۇگىن اتقارىپ وتىرعان جۇمىسىن تولىق جۇزەگە اسىرا الماس ەدى. قول بايلايتىن تالاي كەمشىلىك تابىلادى. كوبىنە قارجى جەتپەي جاتادى. «جومارتتىڭ قولىن جوق­تىق بايلايدى» دەگەن دە بار. – ارال ايماعىنىڭ بولا­شا­عىن كوز الدىڭىزعا قالاي ەلەستەتەسىز؟ – بىلتىر ارال, قازالى اۋ­دان­­دارىندا وقۋشىلاردىڭ شى­عار­­ما­لارىنىڭ, بالالار سۋرەتى­نىڭ حا­لىق­ارالىق «ارال: كەشە, بۇگىن, ەرتەڭ» دەگەن كورمەسى ءوتتى. بالالار سەزىمى پاك قوي, ويىن­داعىسىن بەينەلەيدى. كەشە دەگەندە, سۋال­عان جەردى بەينەلەسە, ەرتەڭ دەگەندە, كوركەيگەن ايماق­تى كورەدى. سول بالالاردىڭ پاك سەزىمىنە سەنەمىن. مەن ارال ءوڭىرىنىڭ ەرتەڭىنە جارقىن كوڭىلمەن قارايمىن. سو­لاي بولسىن دەپ ەلدەردىڭ باس­شى­لارىنان باستاپ, قارا­پايىم ادامدار دا ويلارىن ون ساققا ءبولىپ, ءتۇن ۇيقىلارىن تورتكە ءبو­­لىپ ءجۇر. ونىڭ جەمىسى بولا­تىنى زاڭدىلىق. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ماماديار جاقىپ.