سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتى

سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇ­رەس ماسەلەلەرى كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن وزەكتى پروبلە­مالار­دىڭ ءبىرى. بارلىق ەلدەردە ونىڭ ترانس­ۇلتتىق سيپاتى تانىلىپ, وع­­ان قارسى ەكونوميكالىق, قۇ­قىق­تىق جانە باسقا دا شارالار قولدا­نى­لۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءتاۋ­ەلسىزدىك العان مەزەتتەن باستاپ بۇل اسا اۋىر قىلمىستارعا قا­تىستى قاتاڭ مەملەكەتتىك ساياسات قالىپتاستى. ەلىمىز تمد مەم­لەكەتتەرىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ 1998 جىلى «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرا­لى» ارنايى زاڭىن قابىلدادى. كەيىننەن بۇل سالاداعى ۇلتتىق زاڭ­نامانى جەتىلدىرۋ بارىسىندا قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى, ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كونۆەنتسيا­لا­رىن جانە باسقا دا جالپى جۇرت تا­نى­عان حالىقارالىق اكتىلەردى راتيفيكاتسيالاپ, سىبايلاس جەم­قور­لىق­قا قارسى بۇكىلالەمدىك قو­عام­داستىقتىڭ تەڭ مۇشەسىنە اينالدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى بۇكىلالەمدىك كەڭىستىكتەگى قا­زاقستاننىڭ كورسەتكىشتەرى جىل سايىن جوعارىلاپ كەلەدى. بۇل پرو­بلەمامەن جان-جاقتى اينا­لى­سىپ جۇرگەن بەدەلدى حالىق­ارا­لىق ۇيىم – ترانسپارەنسي ينتەرنەشنل قورىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, سىبايلاس جەمقورلىق­تى قابىلداۋ يندەكسى بويىنشا قازاقستان 2008 جىلى 170-تەن استام ەلدىڭ ىشىندە 145 ورىندا بولسا, 2009 جىلى 120 ورىنعا, ال بىلتىرعى جىلى 105 ورىنعا دەيىن كوتەرىلدى. بۇل يندەكس كا­سىپكەرلەردىڭ, ساراپشىلار مەن زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ مالىمەت­تە­­رىن قورىتىندىلاي وتىرىپ, جىل سايىن شىعارىلىپ وتىرادى. سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءوز ۇسىنىستارىمدى نازارلارىڭىزعا سالسام. ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇ­مىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىزدە سىبايلاس جەمقور­لىق­تىڭ اۋقىمى جايلى تولىق ءما­لى­مەت بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل قىلمىستاردىڭ قاتارى ناقتى انىقتالۋى ءتيىس. بۇل ماسەلەدە ۇلتتىق زاڭنامادا ءبىر ولقىلىقتار بار سياقتى. مى­سالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى راتيفيكاتسيالاعان 2003 جىلعى 31 قازانداعى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى كونۆەنتسياسىنىڭ 21-با­بىنا سايكەس, ءاربىر وعان قا­تىسۋشى مەملەكەت ەكونومي­كا­لىق, قارجى نەمەسە كوم­مەر­تسيا­لىق قىزمەتتىڭ بارىسىندا جاسا­لاتىن مىناداي ارەكەتتەردى قىل­مىس دەپ تانۋى قاجەت: ا) جەكە سەكتور ۇيىمىندا ون­ىڭ جۇمىسىنا باسشىلىق ەتەتىن نەمەسە كەز كەلگەن سالادا وسىن­داي ۇيىمدا جۇمىس ىستەيتىن كەز-كەلگەن ادامعا ءوزى نەمەسە دەلدالدار ارقىلى قانداي دا ءبىر زاڭسىز باسىمدىلىققا ۋادە بەرۋ, ونى ۇسىنۋ نەمەسە بەرۋ; b) جەكە سەكتور ۇيىمىندا باس­شىلىق ەتەتىن نەمەسە كەز كەلگەن سالادا وسىنداي ۇيىمدا جۇ­مىس ىستەيتىن ادام, ءوزى نەمەسە باسقا ادام ءۇشىن, ءوزىنىڭ مىندەتتەرىن بۇزا وتىرىپ, قانداي دا ءبىر ارەكەت نەمەسە ارەكەتسىزدىك جاسا­ۋى ماقساتىندا تىكەلەي ءوزى نەمەسە دەلدالدار ارقىلى قانداي دا ءبىر زاڭسىز باسىمدىلىقتى قور­قى­تىپ الۋ نەمەسە قابىلداۋ. قىسقاشا ايتقاندا, بۇل نورمالاردا جەكە سەكتور ۇيىمدا­رىن­دا پارا بەرۋ جانە پارا الۋ قىلمىستارى كوزدەلگەن. سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى ۇلتتىق زاڭنامانى الىپ قا­راساق, كونۆەنتسيادا بەكىتىلگەن قىلمىستار سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار بولىپ تابىلمايدى. ويتكەنى, جەكە سەكتوردا پارا الۋمەن كۇرەسۋ ءۇشىن قابىلدانعان قىلمىستىق كودەكستىڭ 224 - «زاڭ­سىز سىياقى الۋ» جانە 231 - «كوممەرتسيالىق ساتىپ الۋ» باپ­تارى سىبايلاس جەمقورلىق قىل­مىستاردىڭ قاتارىندا جوق (307-باپ ەسكەرتۋلەرىنىڭ 5-تارماعى). وسى قىلمىستار ساناتىن انىق­تاعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت ءمينيسترى مەن باس پرو­كۋ­رورىنىڭ 1998 جىلعى 16 قازان­داعى № 110 «سىبايلاس جەمقور­لىق قىلمىستار تۋرالى» بىرلەسكەن بۇيرىعىندا 224-باپ, ال 2000 جىلعى 5 ماۋسىمداعى № 27 وسىنداي بۇيرىعىندا 224, 231- باپ­تار بار ەدى. بىراق سوڭىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2003 جىلعى 25 قىركۇيەكتەگى № 484-ءىى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەي­بiر زاڭ اكتiلەرiنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسە­لەلەرi بويىنشا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزۋ تۋرالى» زاڭىمەن سىبايلاس جەمقورلىق قىل­مىستاردىڭ ءتىزىمى قىلمىس­تىق كودەكستە بەرىلىپ, وعان 224, 231-باپتار ەنبەدى. سوندىقتان قا­زىرگى تاڭدا جوعارىدا كورسە­تىل­گەن كونۆەنتسيانىڭ تالاپتارى­مەن ۇلتتىق زاڭنامانى سايكەس­تەندىرۋ ماقساتىندا سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستاردىڭ قاتا­رىن قايتا قاراۋ كەرەك. ارينە, بۇل قىلمىستارمەن كۇ­رەستە قىلمىستىق-قۇقىقتىق شا­رالاردىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ءسويت­سە دە, ولاردى بولدىرماۋدا, ال ورىن العان جاعدايدا, جاساعان ادامداردى جازالاۋدا تارتىپتىك, اكىمشىلىك جانە ازاماتتىق جا­ۋاپ­تىلىق شارالارىن دا كەڭىنەن قولدانعان ءجون. ايتالىق, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى سالىق كودەكسىنىڭ جانە «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭىنىڭ تالاپ­تا­رىنا سايكەس, كەز كەلگەن مەملەكەتتىك لاۋازىم اتقاراتىن ادام جانە ونىڭ جۇبايى (زايىبى) جىل سايىن سالىق زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن تۇرعى­لى­ق­تى جەرى بويىنشا سالىق ورگا­نى­نا سا­لىق سالۋ وبەكتىسى بولىپ تابى­لاتىن جانە قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ اۋماعىنداعى, ود­ان تىس جەرلەردەگى تابىستارى مەن مۇلكى تۋرالى دەكلاراتسيالار تاپسىرىپ وتىرۋى ءتيىس. ءتاجىري­بەدە كوپتە­گەن مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەر بۇل مىندەتكە ءاتۇستى قا­رايدى. ولار­دىڭ ويىنشا, 31 ناۋرىزعا دەيىن دەكلاراتسيانى ءۇس­تىرت تولتىرىپ, سالىق ورگانى­نا تاپسىرسا بول­عا­نى. بۇل مەرزىمنەن كەشىگىپ كەلە­تىندەردىڭ دە سانى از ەمەس. قولدانىستاعى زاڭنامادا مۇن­داي زاڭ بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن قا­تاڭ شارالار كوزدەلگەن. «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭنىڭ 27-بابىنا سايكەس, مەملەكەتتiك اكiمشiلiك قىزمەتشiلەردiڭ ءوز تا­بىسى مەن مۇلكi تۋرالى كورiنەۋ جالعان مالiمەت بەرۋi ولاردىڭ مەملەكەتتiك قىزمەتiن توقتاتۋى ءۇشiن نەگىز بولىپ تابىلادى. «سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭىنىڭ 9-بابى 5-تارماعىنا سايكەس, اتالعان ادام­داردىڭ كورسەتiلگەن مالiمدەمە­لەر مەن مالiمەتتەردi تابىس ەت­پەۋi نەمەسە تولىق, دۇرىس تابىس ەتپەۋi, ەگەر جاسالعان ارەكەتتە قىلمىستىق جازالاناتىن ارەكەت­تiڭ بەلگiلەرi بولماسا, ولاردى جۇمىستان بوساتۋعا نەمەسە مەم­لە­كەتتiك جانە وعان تەڭەستiرiلگەن مiندەتتەردi اتقارۋدان زاڭمەن كوزدەلگەن تارتiپپەن وزگەدەي بو­سا­تۋعا اكەپ سوعادى. بولاشاقتا مەملەكەتتىك قىز­مەت­كەرلەر تەك وزدەرىنىڭ تابىس­تا­رى عانا ەمەس, ۇلكەن شىعىستارى تۋرالى دەكلاراتسيا تاپسىرۋ ءاب­دەن مۇمكىن. ەلباسىمىز ن.ءا. نازارباەۆ 2008 جىلى وتكەن «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ سىبايلاس جەمق­ور­لىققا قارسى فورۋمىندا شەنەۋنىكتەر تابىسىنىڭ قاينار كوزدە­رىنە ءتيىمدى باقىلاۋ ورناتۋ جانە بىرتىندەپ جالپىعا بىردەي تا­بىستاردى دەكلاراتسيالاۋدى ەنگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى كونۆەنتسياسىندا «زاڭسىز بايۋ» دەپ اتالاتىن 20-باپ قى­زىق­تىرادى. سوعان سايكەس, زاڭ­سىز بايۋ, ياعني جاريا لاۋازىمدى ادامنىڭ اكتيۆتەرىنىڭ ونىڭ زاڭ­دى تابىستارىنان ەلەۋلى تۇردە ارتىپ كەتۋدى, ەگەر ول اقىلعا قو­نىمدى رەتپەن ونى نەگىزدەي ال­ماسا, قىلمىس رەتىندە تانىلادى. كەيبىر ەلدەردە مۇنداي قىل­مىستار بار. ارگەنتينا قىلمىس­تىق كودەكسىنىڭ 268/2-بابىندا زاڭ­­سىز بايۋ ارەكەتتەرىنىڭ قىل­مىس­تىلىعى بەلگىلەنگەن: زاڭ­دا قويىلعان تالاپقا جاۋاپ رەتىندە ءوزىنىڭ كولەمى ەلەۋلى تۇردە ارتىپ كەتكەن م ۇلىكتىك بايۋىنىڭ شىعۋ تەگىنە تۇسىنىك بەرمەگەن ادام, ەگەر بۇل ارەكەتتەر مەملەكەتتىك لاۋا­زىمدا بولعان كەزدە نە ودان كەتكەن سوڭ ەكى جىل ارا­سىنداعى ۋا­قىتتا جاسالعان بولسا, قىلمىس­تىق جاۋاپتىلىققا تارتىلادى. راسىندا دا, كۇندەلىكتى ءومىر­دە سونداي جوعارى جالاقى ال­ماي­تىن كەيبىر شەنەۋنىكتەر قاتا­رىنان وزدەرىنىڭ تابىستارىنىڭ كولەمىمەن ۇيلەسپەيتىن شىعىس­تار جاساۋ فاكتىلەرى از ەمەس. ارينە, بۇل مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەرگە قىمبات اۆتوكولىكتەر الۋ­عا جانە باسقا دا ۇلكەن سا­تىپ الۋلاردى جاساۋعا مۇلدەم تىي­ىم سالىنعان دەگەندى بىلدىرمەيدى. ەڭ نەگىزگىسى – ولاردىڭ تابىس كوزدەرىنىڭ زاڭدى بولۋىنا قول جەتكىزۋ كەرەك. بۇل جەردە سا­لىق ورگاندارى مەملەكەتتىك ور­گان­داردىڭ كادر ماسەلەلەرىنە جا­ۋاپتى بولىمدەرىمەن جانە مەم­لەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ باسقارمالارىمەن تى­­عىز جۇمىس جاساۋى قاجەت. تالعات نازاربەكوۆ, استانا قالاسى سارىارقا اۋدانى بويىنشا سالىق باسقارماسى ماجبۇرلەپ ءوندىرىپ الۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى.