وڭدى وزگەرىستەر

«بالاپان» – بالالارعا بازارلىق بۇل كۇندە بۇلدىرشىندەردى با­لا­باقشالارمەن قامتۋ ماسەلەسى قا­راعاندى وڭىرىندە دە وزەكتى بولىپ وتىر.دەرەكتەر بويىنشا قازىرگى كەزدە وبلىستا 2 مەن 6 جاس ارا­لىعىندا 54 مىڭ جەتكىنشەك ءوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جانە وقىتۋ ورىندارىنا تارتىلۋى 82 پايىزدى قۇراي­تىن­دى­عى بىلاي الىپ قاراعاندا ءتو­مەن كورسەتكىش بولماعانىمەن ءبا­رىنە بىردەي وسىنداي مۇمكىندىك جاساۋ تۇپكى مىندەت سانالادى. وسى ماقساتتاعى شارالاردىڭ وي­دا­عىداي جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتۋى, وعان قوسىمشا سەرپىن بەرىلۋى الداعى از ۋاقىتتا بارلىق جاس اتا-انالار باستى تىلەگىنە جەتەتىندىگىنە ءۇمىت ۇلكەيتەدى. جا­قىندا وبلىستىق اكىمدىكتە تاعى ءبىر تالدانىپ, تالقىلانعان «با­لالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە­مەن جانە وقىتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىل­دار­عا ارنالعان «بالاپان» باعدارلا­ماسى» كوزدەلگەن باعىتقا بايلا­نىس­تى جاڭا ىستەر كوكجيەگى كە­ڭەيە تۇسەتىندىگىن كورسەتەدى. كەزىندە وڭتايلاندىرۋ دەلىنگەن جەلەۋمەن ورىندى-ورىنسىز جابىلىپ قالعان بالاباقشالار قاتارى بۇگىندە قايتا تولىعىپ, سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا بۇرىنعى اۋ­ىر جاعداي تۇزەلىپ قالدى دەۋگە بو­لادى. اتالعان ۋاقىتتا 5939 بال­دىرعاننىڭ سونىڭ شاپاعا­تى­نا بولەنۋى بىلايشا ايتۋىمىزعا تولىق دالەل. وزدەرىنە قۇشاعى اشىق 177 بالاباقشا مەن 289 شا­عىن ورتالىقتىڭ كوبى ىشكى جانە سىرتقى كەلبەتىمەن اسەم. تىلگە تيەك باعدارلاما بويىن­شا اتقارىلۋعا ءتيىستى ىستەر كىم-كىمدى دە قۋانتار ەدى. ماسەلەن, ءبىرىنشى كەزەكتە بوس تۇرعان نەمەسە باسقا ماقساتقا پايدالانىپ ءجۇر­گەن بالاباقشا عيماراتتارىن كوم­مۋنالدىق مەنشىككە قايتا­رىپ, ءجون­دەۋدەن وتكىزۋ كوزدەلسە, سونى­مەن بىرگە جاڭادان سالىناتىنى دا از ەمەس. مۇنداي شارا ءىرى قا­لالاردان باستاپ الىس ەلدى مەكەندەردى قامتيدى. اتاپ ايتقاندا, بيىل ءتورت بالاباقشا قۇرىلىسى جەر اياعى كەڭىسىمەن باستالعالى تۇر. بۇعان قوسا قالپىنا كەلتىرىلۋگە ءتيىستى 6-ۋى كۇزدە ەسىك اشپاق. سونداي-اق, مەكتەپتەر جانىنان قۇرىلاتىن شاعىن ورتالىقتار 1342 ءبۇلدىرشىن كۇلكىسىنە بولە­نە­دى. ءسوز ورايىندا جۇرتشىلىق قۇ­لا­عىن تۇردىرگەن جاعىمدى جانا­لىق­تىڭ ءبىرى, جەكەمەنشىك تۇرىندە ءتورت بالاباقشا پايدا بولماق. ال ولار البەتتە, اتا-انالار كوڭى­لى­نەن شىعۋعا تالپىنىپ باعۋعا ءتيىس. مۇنىڭ ءوزى بۇدان بىلاي قاراي بالالى شاڭىراقتاردى قايسىسىن قالايتىندىعىنا تارتاتىندىعى تالاسسىز. سونىمەن بۇلار مەرەكەلى جىل ۇلەسىنە تيەتىن شارۋا بولسا, ودان كەيىنگى كەزەڭگە بەلگىلەنگەن مىندەتتەر جانە اۋقىمدى. تاعى ءبىر بالاباقشانى قاتارعا قوسۋ, بۇ­رىن­عى نىسانداردى كوممۋنالدىق مەن­شىككە قايتارۋ ارقىلى 2 مىڭ­عا جۋىق ورەندى ورنالاستىرۋ وي­داعى ءىس. وبلىستا جىلدان-جىلعا تابيعي ءوسىم جوعارىلاپ كەلەدى. ونى دا ەسكەرمەسكە بولمايدى. سون­دىقتان كەلەسى كەزەكتە 800 ورىندىق 3 بالاباقشا قۇرىلىسى قولعا الىنادى. ايتا كەتكەن ءجون, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرى قاتارىن ارتتىرۋ مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ايا­سىن­دا دا قوسا جۇرگىزىلەدى. سول بوي­ىنشا قاراعاندىدا 11, تەمىرتاۋدا 4 بالاباقشا قۇرىلىسىن سالۋ جو­باعا ەنگەن. بۇل عيماراتتار تاربيە بەرۋ جانە وقىتۋدىڭ وزىق ۇلگى­دەگى قۇرال-جابدىقتارىمەن جا­ساق­تا­لىپ, بارلىق تالاپتارعا ساي سالىنادى. ارقايسىسىندا سۋعا ءجۇ­زۋگە ارنالعان جەكە باسسەينى بو­لۋى قاراستىرىلعان. «قارا­عان­دى وبلىستىق مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ايماقتىق ورتا­لىعى» اق باسقارماسىنىڭ باستى­عى ۆيسساريون كيم بايان ەتكەندەي, بۇعان 10 ميلليارد تەڭگە ءبولىن­گەن. «ەسكىسىن قالپىنا كەلتىرگەننەن گورى جاڭاسىن سالعان اناعۇر­لىم ارزانعا تۇسەدى ءارى پايدالانۋ مەرزىمى ۇزارادى. جۇمىستى تيا­ناق­تى اتقارىپ شىعۋعا قولايلى جاعداي جاسالعان. بۇلدىرشىندەرگە قۋانىش سىيلاعاننان ارتىق نە تارتۋ بار. سول سەبەپتەن دە قۇرى­لىسشىلارىمىز قۇلشىنىسى ەر­ەك­شە», دەيدى ول. بۇگىندە بالاباق­شالارعا قابىلدانۋعا كەزەك كۇت­كەن 9515 بالدىرعاندى 2013 جىل­عا دەيىن 100 پايىز وسى ورىن­دارعا ورنالاستىرۋدى ورىنداۋ كۇن ءتار­تىبىندەگى مىندەت. ءيا, ەندى بالاباقشا ماسەلە­سى­نىڭ شەشىمىن تابۋعا دا كۇش جەتەدى. ءسويتىپ تاۋەلسىزدىكتىڭ شۋاعىنا جاس ۇرپاقتى ايالاتا ءتۇسۋ « بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ مەرەيلى ماقساتى. جەتىمدەر جاسىتىلمايدى وسكەلەڭ جەتكىنشەككە دەگەن ۇدايى قامقورلىقتىڭ تاعى ءبىر جاعىمدى كورىنىسى اتا-انالا­رى­نىڭ كۇتىمىنسىز قالعاندار مەن جەتىم جاسوسپىرىمدەردى تۇرعىن ءۇي­مەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان شارا بولىپ تابىلادى. كامەلەت­تىك جاسقا دەيىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە تاربيەلەنىپ, ودان سوڭ باسپاناسىز بولۋ جاعدايىنا ۇشى­رايتىن جانداردىڭ ونسىز دا اۋىر تاعدىرى قيىنداي تۇسەتىن­دى­گى بەلگىلى. ارقا تۇتارى, سۇيەنەرى جوق جۇرەكتەرى قاياۋلى جاستاردىڭ بار ءۇمىتى مەملەكەتتىك قولداۋعا قايتا تىرەلەدى دەسەك, ال ونىڭ قۇلاشىن جىلدان-جىلعا كەڭگە سەرمەتۋگە كۇش سالىنىپ كەلەدى. سوندىقتان سول ءۇشىن قابىلدان­عان كەشەندى باعدارلاما يىگىلىكتى ىسكە ۇلكەن قوزعاۋ سالعالى وتىر. بۇگىندە وبلىستاعى جەتىم بالالار ۇيىندە 4862 جەتكىنشەك ءتار­بيەلەنۋدە. ءبىرازى ەرتەڭ ءوز تىرلىكتەرىن وزدەرى كورۋگە كوشۋى ءتيىس. بۇعان دەيىن الاڭسىز كۇن كەشكەن ورەندەر ومىرىنە قيىندىقتىڭ زو­رى سوندا تۋىندايتىندىعى جاسى­رىن جاي ەمەس. بارىنەن ەڭ قيناي­تىنى باسپانا ماسەلەسى الدان شىعادى. سونى قازىر 1024 جاس باستان كەشىپ جۇرگەندىگى ءمالىم. وسىعان بايلانىستى ايماق باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جا­سال­عان ارناۋلى جوسپار بۇل سا­ناتتاعى قىزدار مەن جىگىتتەردى تۇرعىن ۇيمەن تۇراقتى نەمەسە ۋاقىتشا قامتاماسىز ەتۋدى كوز­دەي­دى. قالالىق, اۋداندىق اكىم­دىك­تەرگە بيىل ولارعا 301 پاتەر ءبولۋدى قاراستىرۋ تاپسىرىلعان. ونىمەن قوسا قولدانىستاعى 5 بالالار ۇيىنە 4-ءۋى قوسىلادى دەپ كۇ­تىلۋدە. بۇلار قاراعاندىداعى, تەمىرتاۋداعى, جەزقازعانداعى كا­سىپتىك مەكتەپتەر جانىنان بوي كوتەرەدى. مۇنىڭ سىرتىندا وب­لىس ورتالىعىندا ايماق بويىن­شا 200 ورىندىق العاشقى جاستار ءۇيى اشىلادى. وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ەس­ەن­عازى يمانعاليەۆ ءمالىم ەتكەندەي, وعان وتاۋ كوتەرگەن جەتىم وتبا­سى­لار ءبىرىنشى كەزەكتە ورنالاستى­رى­لادى. ال ءبىراز بولىگىنىڭ جەڭىلدىك جولمەن باسپانالى بولۋلارىنا مۇمكىندىكتەرى دە بار. سونداي-اق ءوز بەتتەرىمەن تابىس تاۋىپ, پاتەر ساتىپ الۋلارىنا تومەن دەڭگەيلى مولشەردەگى نەسيەلىك كومەك بەرۋ جاعى دا ويلاستىرىلعان. ءسويتىپ باعدارلاماعا سايكەس تاياۋداعى ەكى جىلدا 16-23 جاس ارالىعىنداعى سۇيەۋشىسى جوق جاستاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن تۇراقتى, قالعاندارىن ۋاقىتشا تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ جۇزەگە اسىرىلادى. وسى ورايدا بەلگىلەنگەن ءىس-شارالارعا قويى­لىپ وتىرعان بيىك تالاپ, جوعارى جاۋاپكەرشىلىك ونىڭ تىندىرىم­دى اتقارىلۋىنا يتەرمەلەيتىندىگى انىق ەكەنىن اتاپ وتە المايسىڭ. جالپى, ساراپشىلار تالداۋى­نا قاراعاندا, اسىراۋشىسىنان اي­­رىلعان بالالاردىڭ 80 پايىزى بىلايشا ايتقاندا ءتىرى جەتىم توپ­تاعىلار ساناتىنا جاتادى ەكەن, ياعني اكە-شەشەلەرى بولسا دا سونداي كۇيگە ۇشىراعاندار. بالالا­رى تۇگىل وزدەرى كۇنىن كورۋگە جا­رامايتىن اتا-انا قۇقىعىنان ايى­رىلعاندار قاتارى وسپەسە ازاي­ماۋى بۇل ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر قيىن جاعى. بۇل تۇيتكىل ەسكەرىلمەي جاتقان جوق.ۇلكەندەردىڭ ۇر­پاعىنا جاۋاپكەرشىلىگىن زاڭدى­لىق تۇرعىدا نىعايتۋ, مەملەكەتكە ماسىلدىقتىڭ الدىن-الۋ, بالا­لار­دىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ – وسى با­عىتتاعى ءىستىڭ ءبىر قىرى. قالاي بولعاندا دا تۋعان اتا-اناسىنان مەيىرىم كورمەي, جەتىم قالعان سابيلەر, ينتەرنات تاربيە­لەنۋشىلەرى, تاعدىر تالكەگىن تار­تۋ­شىلار جاسىتىلمايدى. «ءجۇ­دەۋ كوڭىل جۇبانىش ىزدەيدى» دەلىنگەن ەمەس پە. اتالعان باعدار­لا­ما­نىڭ ىزگى ماقساتى دا وسى. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەت­تىك قورعاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتى سوعان جۇمىلدىرىلعان. ءبىر ءتاۋى­رى, بۇرىنعىعا قاراعاندا تاعدىرى قيىن جەتكىنشەكتەردى قالىپتى تىرلىككە قوسىپ, ومىردە ءوز ورىن­دارىن تابۋعا مۇمكىندىك مول. ەندەشە مەملەكەت تاراپىنان تۋعى­زىلاتىن جاقسى جاعداي تۇرمىس­تارىنا تىرەۋ بولارى ءسوزسىز. ارداگەرلەرگە ايالى الاقان وبلىستا شىنايى قامقورلىق قۇشاعىنا بولەنۋشىلەر قاتارىن­داعى سوعىس, ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ ريزاشىلىعى ەرەكشە. بۇگىنگى بەيبىت ءومىر مەن شات-شادىمان تۇر­مىس ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ مۇڭ-مۇددەلەرى, تالاپ-تىلەكتەرى ءار­دايىم باستى نازاردا. بىلتىر 35-ءى جاڭا پاتەرلەرگە قونىستانسا, 304-ءنىڭ ءۇيى جوندەلىپ بەرىلدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەت جانە دەمەۋشىلەر ارقىلى ولارعا جالپى سوماسى 146 ميلليون تەڭگەگە بىرجولعى ماتەريالدىق كومەك جاسالۋى قا­دىرمەندى قارتتارعا ارنالعان ايالى الاقاننىڭ ايعاعى. 388 قارتقا ساۋىقتىرۋ ورىندارىندا ەمدەلۋىنە مۇمكىندىك بەرىلدى.كوممۋ­نال­دىق تولەمدەردەن بوساتۋ ءبارىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ارداگەرلەردى جاقىندا وبلىس اكىمى سەرىك احمەتوۆ تاعى ءبىر جى­لى حابارمەن قۋانتىپ تاستادى. جۇمىس ىستەۋگە كىرىسكەن سوعىس ارداگەرلەرىنە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ وبلىستىق ورتالىعىنىڭ بۇدان بىلاي ەسىگى اشىق. الداعى ايدا ستاتسيونارلىق ەمدەلۋشىلەرگە مەديتسينالىق كەڭەس بەرەتىن مەكەمە قۇرىلماق. بيىلعى جەڭىس كۇنى مەرەكەسى ادەتتەگىدەي كوبىنىڭ ەسىندە قالا­دى. مايدانگەرلەرمەن بىرگە تىل ەڭبەككەرلەرىنە 90 ميلليون تەڭ­گە­گە ماتەريالدىق كومەك كورسەتى­لەدى. بۇل ارقايسىسىنا 50 مىڭ تەڭگەدەن سىياقى بەرىلەدى دەگەن ءسوز. ەسكى, قولايسىز ۇيلەرىن جاڭا پاتەرلەرگە اۋىستىراتىندار جىل­داعىداي از بولمايدى. 200-ءى جاز ايلارىندا ەلىمىزدەگى بەلگىلى ساۋ­ىقتىرۋ ورىندارىندا ەمدەلەتىندىگىن قۋانىش­پەن قارسى الىپ وتىر. ايقىن نەسىپباي. قاراعاندى.