مەيىربيكە مارتەبەسىن قالاي كوتەرەمىز؟

مەديتسينادا ناۋقاستىڭ دەنساۋلىعىنا دارىگەردەن كەم جاۋاپ بەرمەيتىن ورتا بۋىن قىزمەتكەر – مەيىربيكە ەكەنىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. ءيا, ەمنىڭ دۇرىس ناتيجە بەرۋى – مەد­بيكەنىڭ كورسەتىلگەن ەم-دومدى ساۋاتتى دا, قالتقىسىز ورىن­داۋىندا عانا ەمەس, جانى قينالىپ جاتقان ناۋقاسپەن كۇندىز-ءتۇنى بىرگە بولىپ, ءجيى قارىم-قاتىناس جاساپ, ولاردىڭ كوڭىل-كۇيىنە اسەر ەتەتىن جانكەشتى ەڭبەگىنە دە تىكەلەي بايلانىستى. الايدا, بۇگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىنداعى ەڭ باسىم ماماندىق يەلەرىنىڭ وسى ەڭبەگى, قىزمەتى ءادىل باعالانىپ وتىر ما؟ «ارقالاعاندارى التىن, جەگەندەرى جانتاق» بولىپ جۇرگەن مەيىربيكەلەردىڭ مارتەبەسىن قالاي كوتەرەمىز؟ وسى رەتتە جۋىردا 30 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وت­كەن الماتى مەديتسينا كوللەدجى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇ­يەسىندە مەيىربيكە ءىسىنىڭ كەنجەلەپ قالعانىن, ونى رەفور­مالاۋدىڭ ۋاقىتى جەتكەنىن بۇدان ونشاقتى جىل بۇرىن دالەلدەپ, سول باعىتتا مامان دايىنداپ وتىرعان بىردەن ءبىر وقۋ ورنى. بۇگىن ءبىز اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دامير داۋلەتباەۆقا جولىعىپ, وسى ماسەلەگە قاتىستى ويلارىن بىلگەن ەدىك. – دامير ءابايدىلدا ۇلى, اتال­مىش ماماندىق يەلەرىن دايار­لاۋدىڭ باسى-قاسىندا وتىر­عان باسشى, ۇيىمداس­تىرۋشى, ءارى عا­لىم رەتىندە مەيىربيكە ىسىنە دەگەن كوزقارا­سى­ڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى؟ – بىزدە مەدبيكەگە دارىگەردىڭ كو­مەكشىسى رەتىندە قا­رايدى. نەگىزىندە شەت مەملەكەتتەردە ونداي ۇعىم جوق. بىزدەگى دا­رىگەرلەر سياق­تى ولارعا مۇ­رىن شۇيىرە قاراماي­دى, مەدبيكەنى ار­نايى مامان, دارى­گەر­دىڭ سەنىمدى سەرىگى دەپ باعا­لاي­دى. دارىگەر مەن مەدبيكەنىڭ ار­قايسىسىنىڭ ءوز سا­لاسى, ءوز قىز­مەتى بار دەگەنمەن, تۇپ­تەپ كەلگەندە, ار­بانىڭ الدىڭ­عى قوس دوڭ­گەلەگى سياق­­تى, ەكەۋى بىرىگىپ ءبىر باعىتتا جۇمىس جاساي­دى. ال بىزدە كەڭەس وداعىنان قال­عان ۇعىم, مەدبيكە – ورتا بۋىن مامان, دا­رىگەردىڭ «با­رىپ كەل, شا­ۋىپ كەل», ورىنداۋ­شى­سى دەپ تۇسى­نەدى. ەگەر بۇگىندە قا­زاقستاندا 138610 ورتا بۋىن مەديتسينا قىز­مەتكەرى بولسا, سونىڭ 97060-ءى مەيىربيكە, قال­­عاندارى اكۋ­شەر, لابورانت, ت.ب. ياعني, ءجۇز مىڭ­عا جۋ­ىق مەدبيكە – حالىقتىڭ دەن­ساۋ­لىعىن نىعاي­تىپ, ولارعا قول­جە­­تىم­دى, ءارى ءتيىمدى مەديتسي­نا­لىق كومەك بەرۋدە با­عالى رەسۋرس بو­لىپ وتىر. ولاي دەي­تىنىمىز, مەدبيكە ءوز ۋاقى­تى­نىڭ 70 پايىزىن ناۋقاسپەن وتكى­زەدى. ولارعا ناۋ­قاس­تى كۇتۋ مەن ەم­دەۋدەگى نەگىزگى مىندەتتەر جۇك­تەلەدى. سوندىقتان بۇل مامان­دىققا دەگەن كوزقاراس تا ەرەك­شە بولۋى ءتيىس. وكىنىشكە وراي, بىزدە مەدبيكە جۇمىسى مەن مىندەتتەرى, ءبىلىم دەڭگەيى تۋرالى مەملەكەتتىك ستاندارتتار ءالى جا­سال­ماعان. سو­عان بايلانىستى تا­ۋەلسىز ساراپ­تاماعا ارنالعان كريتەريلەر دە جوق. ءبىز ءالى دە دارىگەرلەرگە كەيبىر مەدبيكە اتقا­را­تىن مىندەتتەردى جۇك­تەپ كەلەمىز. ماسەلەن, اۋ­رۋ­حانانىڭ ساني­تارلىق جاع­دايى, گوس­پيتالداۋ, ت.ب. ماسە­لەلەردى مەد­بي­كەلەردىڭ وز­دەرى-اق شەشەتىن ما­سەلە. شەتەلدە سولاي. – سىزدەردىڭ كوللەدجدەرىڭىز ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قازاق­ستان­دا مەدبيكە ءىسىن رەفورمالاۋ تۇ­جى­رىم­داماسىن ازىرلەپ, ونى وز­دەرىڭىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇ­يە­سىندە ەنگىزگەن بىردەن ءبىر وقۋ ورنى. وسىنداي ماڭىزدى شەشىمگە قا­لاي كەلدىڭىزدەر؟ – جالپى مەدبيكە ىسىندە ەڭ ءتيىمدى مودەل – ول امەريكاندىق ۇل­گى بولىپ سانالادى. تاۋەل­سىز­دىكتىڭ العاشقى جىلدارى الماتى شا­ھارى امەريكانىڭ تۋسسون قا­لا­سىمەن باۋىرلاس-قالالار بول­عان­دىقتان, ولارمەن ارىپتەستىك ءىس-شا­رالار نەگىزىندە كوللەدج ون­داعى مەديتسينالىق وقۋ ورىن­دا­رىمەن قا­رىم-قاتىناس جاساي باس­تادى. ءسوي­تىپ, 1993 جىلدان پيما مەديتسينا كوللەدجى, اريزونا جانە مين­نەسوتا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن تى­­­عىز بايلانىس باستا­لدى. العاش ءبىزدىڭ ماماندارىمىزدى باستاپ كوللەدج ديرەكتورى قالقامان اياپوۆ پەن بۇگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ۇزدىك ۇيىمداس­تى­رۋ­شى­­­لارىنىڭ ءبىرى امانتاي ءبىرتانوۆ اعالارىمىز امەريكاعا با­رىپ, سون­داعى مەدبيكە ءىسىنىڭ قىر-سى­رىن ۇيرەنىپ, وسى سالاداعى وزىق تاجىريبەنى قازاقستانعا اكەل­دى. 10 جىلدان اس­تام ۋا­­قىت بويىنا كوللەدج امە­ري­كاندىق ۇلگىمەن مەدبيكە ءىسى ما­ماندارىن دايىنداۋدىڭ 4 دەڭ­گەيلىك جۇيە­سىمەن وقىتۋدى جۇر­گىزدى. العاشقى تۇلەكتەرىمىز 1995 جىلى تۇلەپ ۇش­تى. سول جىل­­عى كوللەدج ومى­رىندەگى تاعى ءبىر اي­تۋلى وقيعا – ءيزرايلدىڭ «ماشاۆ» ءبىلىم بەرۋ ورتالى­عى­نىڭ ورىس تىلىنە جەتىك ەكى وقىتۋ­شىسى كەلىپ, شەبەرلىك كلاسىن وت­كىزگەن. ال 1996 جىلى امەري­كان­دىق ارىپ­تەستەرىمىز كەلىپ, ما­مان­دىق دايار­لاۋ­دا ءوز زەرتتەۋلەرىن جۇر­گىزىپ, قىزمەتىمىزگە وڭ باعا بەرەدى. – وسى وزىق ۇلگىنى سول كەزدەن-اق رەسپۋبليكا كولەمىن­دە ەنگىزۋگە بولمادى ما؟ – وكىنىشكە وراي, ول ۋاقىتتا بۇل ۇلگى زاماننان تىم ەرتە باس­تالعان جۇيە بولعاندىقتان, ونى قابىلدامادى. ونىڭ ۇستىنە وقى­تۋ­دىڭ كورسەتىلگەن جۇيەسىن تو­لىقتاي ەنگىزۋگە تاجىريبەلىك تۇر­عىدا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مۇل­­دەم دايىن ەمەس ەدى. ال قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپتىك جانە تەح­ني­كا­لىق ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ مەم­­لە­كەتتىك باعدارلاماسى قا­بىل­­دان­عان­نان كەيىن, بۇل جۇيەنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى ەنگىزىلدى. كوللەدج ۇجى­­مىندا شىڭ­­دالىپ-ۇش­تالعان بۇل جۇيە دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگى ازىر­لەگەن 2010 جىلعا دەيىنگى دەن­­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن رەفورمالاۋ تۇجىرىم­دا­ماسىندا ءوز ور­نىن تاپتى دەۋگە بو­لادى, ءارى وسى جۇيە نەگىزىندە س.اسفەندياروۆ اتىنداعى ۇلتتىق مەدي­تسينا ۋني­ۆەرسيتەتىندە جوعا­رى مەدبيكەلىك ءبى­لىم فاكۋلتەتى اشى­لىپ, بيىل تۇلەكتەرى ديپلوم الادى. ءبىلىم بەرۋ ۇردىسىندە, اسى­رەسە, كلي­نيكالىق پاندەردى وقى­تۋدا ددۇ-نىڭ بىر­قاتار باعدار­لا­مالارىندا, «لەمون» جوباسى شەڭ­بەرىندە كور­سەتىلگەن ايماقتىق ەۋروپالىق بيۋرو ۇسىنىستارىنا سايكەس مەدبيكەلىك تەحنولوگيالار ەنگىزىلگەن. بۇ­گىندە مودەل ەلىمىز بو­يىنشا ەنگىزىلۋدە. ويتكەنى, سۇرانىس سولاي. – ەندى ونىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالا كەتسەڭىز؟ – بىرىنشىدەن, مەدبيكە ىسىنە كەز­دەيسوق ادامدار كەلمەۋى كەرەك. ولار ادامعا جانى اشيتىن, اۋ­ىرت­­پاشىلىقتى بولىسە, كومەك بەرە الاتىن, جۇرەگى جۇمساق جاندار بو­لۋى ءتيىس. ويتكەنى, كەيبىر ستۋدەنتتەر اتا-انا­سىنىڭ قالاۋىمەن نەمەسە باس­قا وقۋ ورىندارىنا جولى بول­ماعان جاع­دايدا, شارا­سىزدان كەلۋى مۇم­كىن. مىنە, جاڭا مودەل بويىن­شا 1 كۋرستى دۇرىس وقىماعان, تا­لاپ­تان­باعان ستۋدەنت ارى قاراي كۋرسقا كوش­پەيدى, نە وزدەرى باسقا كوللەدجگە اۋى­سىپ كەتەدى. تەك ۇلگەرىمى جاق­سىلار 2 كۋرسقا وتەدى. ال ستۋ­دەنتتىڭ 2 كۋرستا ۇلگە­رىمى بولماسا, جالپى مەدبيكەلىككە, ياعني, تىركەۋ بولىمىندە قۇجاتپەن جۇمىس ىستەيتىن, فيزيوتەراپيا, تا­ماق بەرەتىن مەدبيكە ىسىنە اۋىس­تىرىلادى. جاق­سى وقى­سا, 3 كۋرسقا ءوتىپ, حيرۋرگيا, جان­ساقتاۋ بولىم­دەرىندە ىستەيتىن نا­عىز كاسىبي ءبىلىمدى مامان بولىپ شىعادى. ءتور­تىن­شى دەڭگەيدە ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەرە الادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇگىندە مە­دي­تسينالىق كوللەدجدەردە ءدارىس وقي­­تىندار – دارىگەرلەر. ارينە, ولار­­دىڭ تاجىريبەسى بولەك. الەم­دىك تا­جى­ريبەگە سۇيەنسەك, مەدبيكەنى مەدبيكە وقىتۋى كەرەك دەگەن تالاپ بار. سول تالاپتى ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە 1995 جىلى قازاق­ستاندا العاش مە­دي­تسي­نالىق كوللەدج دەگەن مارتە­بەگە يە بولدىق. سوندىقتان وقۋ ورنى رەس­پۋبلي­كا­داعى زامان تالا­بىنا, يننو­ۆاتسياعا ساي, جاڭا­لىق­قا جاقىن وقۋ ورنى بو­لىپ تا­نىلادى. سول ءۇردىستى بۇ­گىنگى كۇنى دە جالعاس­تىرىپ كەلەمىز. ەلىمىزدە بۇگىنگى كۇنگە 56 مەدي­تسي­نالىق كوللەدج بول­سا, ونىڭ 24-ءى مەملەكەتتىك, قال­عاندارى جەكە مەن­­شىك. ارينە, ءار وقۋ ورنىنىڭ ءوز جولى, ءجونى بار. ال ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنىڭ قازىرگى العا قويعان ماقساتى, بىرىنشىدەن, مەدبيكە مارتەبەسىن كوتەرۋ. مەدبيكەگە جۇرتشىلىق تا, دارىگەرلەر دە ءاتۇستى قاراماي, ولاردى دارى­گەر­دىڭ ناعىز سەرىگى دەگەن ۇعىمدى قالىپ­تاسىرۋعا كۇش سالۋدامىز. ماسەلەن, الماتى قالاسىنىڭ اكىم­دىگى قاتارى­نان ءۇش-ءتورت جىل بويى مەدبيكەلەر اراسىندا باي­قاۋ وتكىزىپ, جەڭىمپاز­دارعا پاتەر بەردى. سودان كەيىن-اق وسى مامان­دىق يەلەرى اراسىنان جاق­سى قىز­مەتىمەن كورىنگەن مەدبيكەلەرگە پاتەر بەرىلە باستادى. بۇ­رىن ولاي بولماعان. ەكىنشىدەن, ولاردىڭ جۇ­مىس دەڭگەيىن كورسەتۋ. ول دەڭ­گەيدە دە ۇلكەن ءىس-شارالار جاسا­لى­نىپ جاتىر. ۇشىنشىدەن, مەد­بيكە ءىسىن وڭتايلاندىرۋ. ماسە­لەن, حيرۋرگ وپەراتسياسىن جاساپ, ەمىن ايتىپ كەتتى دەلىك. ال مەدبيكە ينەسىن سالادى, توسەگىن اۋىستى­رادى, تاما­عىن بەرەدى, ياعني, دارى­گەر 24 ساعات­تىڭ ىشىندە ناۋقاسپەن ەڭ كوپ دەگەندە 4-5 ءمينوت  بىرگە بولسا, قال­عان جۇمىستىڭ ءبارىن مەدبيكە اتقارادى. تورتىنشىدەن, كوللەدجدە ۇستاز­داردى دا, ستۋدەنتتەردى دە عى­لىممەن اي­نالىسۋعا باۋلىپ, بار­لىق جاعداي جاساۋدامىز. ويت­كەنى, عىلىممەن اينالىسقان ادام جۇمى­سىن جوعارى دەڭگەيدە اتقا­رۋعا تىرى­سادى. ال ول قاشاندا وڭ نا­تيجە بەرگىزەدى. مىسالى, مەدبيكە ناۋقاسقا ينە سالادى دا, كەتەدى. ال ونى قالاي ءتيىمدى جاساۋ, وعان قاجەتتى ماتەريال­دى قالاي ۇنەم­دەۋدى ويلامايدى. تاعى ءبىر مىسال. ءبىزدىڭ زەرتتەۋىمىزشە بەس جىل جۇ­مىس ىستەگەن مەدبيكەنىڭ بەل­ومىرت­قاسىنا زاقىم كەلەدى ەكەن. ەندەشە, ول اۋرۋدىڭ الدىن قالاي الا­مىز؟ مىسالى, مەدبيكە ناۋ­قاستى كوتەرىپ, توسەككە جاتقىز­عان­دا وزىنە كۇش تۇسىرمەي اۋىس­تىرۋدىڭ, ءسويتىپ, بەلىنە زاقىم كەلتىرمەۋدىڭ ءتۇرلى ادىس­تەرىن زەرتتەپ, ولاردى الماتى­داعى مەديتسي­نالىق ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە ناسيحاتتاپ جاتىر­مىز. مىنە, مەدبيكە ىسىندەگى وسىن­داي تەحنولوگيالار­دى بىرەۋلەر زەرتتەۋ كەرەك قوي. ونى زەرتتەيتىن كىم؟ ارينە, ءوزى كۇندە ارا­­لاسىپ جۇرگەن مەدبيكەلەر. ما­مان­دارىمىز قازىرگى جاھاندانۋ ۇدە­رى­سىندە ينتەرنەت ارقىلى وسى سالا­داعى بار­لىق جاڭا­لىقتاردى ءبىلىپ, سول ما­سەلەلەرگە ءمان بەرىپ, كوتە­رۋدە. وسى­عان باي­لانىستى توعىز عىلى­مي-پراك­تي­كالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. ەندىگى ماسەلە, «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىر­مايتىن ەم ىزدە» دەگەن قاعيدامەن سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ. سونداي-اق ءۇش تىلدىلىك ماسە­لەسىن دە قولعا الدىق. ستۋدەنت­تەردىڭ ءبىر كاسىبي ساباعى اعىل­شىن تىلىندە جۇرگىزىلەدى. كونفەرەنتسيالار دا اعىلشىن تىلىندە وتەدى. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, بىزدە بۇرىن مەملەكەتتىك گرانتقا كونكۋرس بولماسا, قازىر اقىلى ءبولىمنىڭ وزىنە ءبىر ورىنعا 2,4-تەن كەلۋدە. – دامير ءابايدىلدا ۇلى, كوللەدج ورنالاسقان عيمارات­تا­رى­ڭىز­دىڭ سىرتى دا ءىشى دە كەرەمەت, تالعاممەن ارلەنگەن, تاپ-تۇي­ناقتاي ەكەن. ەندى از-كەم كوللەدج تاريحىنا توقتالساق. وقۋ ورنى ءۇشىن 30 جىل از ۋاقىت ەمەس. – عيماراتىمىز بۇگىندە ءحىح عاسىردىڭ ساۋلەت-قۇرىلىس ونەرى­نىڭ جادىگەرى سانالىپ, تاريحي ەس­كەرت­كىش­تەر قاتارىندا مەملەكەتتىك قور­عاۋعا الىنعان. وقۋ ور­نى 1981 جى­لى قازاق كسر دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعى­مەن اشىل­عان. ونىڭ تۇڭ­­عىش دي­رەك­تورى, ءارى العاشقى ۇيىم­داس­تىرۋشىسى, ءارى كول­لەدج­دى ۇزاق جىل­دار باسقارعان قر-نىڭ ەڭبەگى سىڭگەن قىز­مەت­كەرى, مەديتسينا عى­لىمدارىنىڭ دوكتو­رى, پروفەسسور قال­قامان اياپوۆ. وقۋ ورنى وتىز جىل ىشىندە 9 مىڭ­عا جۋىق مامان دايارلاپ شىعاردى. قازىرگى تاڭدا كوللەدجدە مىڭعا جۋ­ىق ستۋدەنت وقىسا, شتاتتاعى جو­عارى جانە ءبىرىنشى ساناتتاعى وقى­تۋ­شىلاردىڭ پا­يىزدىق كورسەت­كى­شى 57,9-دى قۇ­رايدى. وسى ايتۋلى دا­تاعا وراي جا­زۋشىلار وداعىنىڭ زالىندا «سا­پالى ءبىلىمدى ماماندار – قازاق­ستاننىڭ بولاشاعى» اتتى ءىح حالىق­ارالىق عىلىمي-تاجى­ري­بە­لىك كونفەرەنتسيا وتكىز­دىك. وعان قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىنان, قىتاي, قىرعىز­ستان, رەسەيدىڭ سامارا, سۆەردلوۆ قا­لا­لا­رىنان قو­ناق­­تار, سونىمەن قا­تار كوللەدج ارداگەرلەرى مەن تۇ­لەكتەرى قاتىس­تى. وندا ستۋدەنت­تەر­دىڭ 24 عى­لىمي جوباسى ۇسىنىلدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.