ۇلتتىق گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات

بۇل ماسەلە قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى اياسىندا قالاي قولعا الىنىپ, جۇزەگە اسۋدا؟ مەملەكەتتىك گەندەرلىك ساياسات ەلدىڭ ىشكى سايا­ساتىنىڭ ماڭىزدى قۇراۋشىسى بولىپ تابى­لادى, ول بازالىق گەندەرلىك زاڭدارعا جانە مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىندا 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسىنا (بۇدان ءارى – ستراتەگيا) سايكەس ىسكە اسىرىلادى. وندا مىڭجىلدىق دامۋ ماقساتتارى مەن ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋ­دىڭ بارلىق تۇرلەرىن جويۋ تۋرالى كونۆەن­تسيانىڭ ەرەجەلەرىنە وراي قازاقستانعا ارنالعان گەندەرلىك ينديكاتورلار انىقتالعان. بۇگىنگى تاڭدا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن 45 ءىس-شارانى قامتىعان ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ ج­و­نىندەگى 2006-2008 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارا­لار جوس­پارى ورىندالدى. ەندى كەلەسى ورتا مەرزىمدى 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار اتقارىلۋدا. 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 68,4 ملن. تەڭگە مولشەرىندە قاراجات ءبولۋ كوزدەلگەن. ستراتەگيادا ايەلدەردىڭ شەشىم قابىلداۋ دەڭ­گە­يىن 30 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى قويىلعان دەسەك, 2009 جىلعى جەلتوقساندا «ەركەكتەر مەن ايەل­دەر­دىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن تەڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەرى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ايەلدەر كوشباسشىلىعى مەكتەپتەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق جەلىسى قۇرىلىپ, وعان رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىس­تارىنان 57 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم اتسالىستى. سو­نى­مەن قاتار, ورتالىقتا جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە قوعامدىق-ساياسي قىزمەتكە بارىنشا دايىندالعان ايەلدەر قاتارىنان كادرلار رەزەرۆى قۇرىلدى. وتكەن جىلى ۇلتتىق كوميسسيا مەن قازاقستان ىسكەر ايەل­دەرى قاۋىمداستىعى بىرلەسىپ, وڭىرلەردە جەر­گىلىكتى ايەلدەر ەليتاسىن بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان «ساياساتكەر ايەلدەر كلۋبى» جو­باسىن جاساعان بولسا, بۇگىنگى تاڭدا استانا, ا­ل­ماتى, اقتوبە, اتىراۋ, شىعىس قا­زاق­ستان, باتىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلى­س­تارىندا وسىنداي 7 كلۋب جۇمىس ىستەۋدە. سون­داي-اق سايا­سي پارتيالارمەن, ايەلدەر مەن ەرلەردى باس­شى­لىق لاۋازىمدارعا جانە سايلانبالى ورگان­دارعا ۇسى­نۋ كەزىندە پارتيالىق ءتىزىمدى گەندەرلىك با­لانس­تى ەسكەرە وتىرىپ قالىپتاستىرۋ جونىندە جوس­پار­لى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. مىسالى, «نۇر وتان» پار­تياسى مەن ۇلتتىق كوميسسيا ەلدە گەندەرلىك مەينستريمينگتى ىلگەرىلەتۋ جونىندە مەموراندۋم جاساستى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پار­لامەنتىندەگى ايەلدەر سانى 14 پايىز عانا. وبلىس اكىم­دەرى قاتارىندا بىردە-ءبىر ايەل جوق. تەك 3 ايەل عانا وب­لىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولسا, 3 ايەل اۋدان باس­قا­رادى. ەڭ جوعارى بيلىك ەشە­لونىن­دا – 3 ايەل مينيستر, 1 – اگەنتتىك ءتورايىمى, 1 – پرەمەر-مينيستر كەڭسەسى باسشىسىنىڭ ورىنبا­سارى, 4 – جاۋاپتى حاتشى, 5 – ۆيتسە-مينيستر بار. جالپى, ءبۇ­گىنگى تاڭدا شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىندەگى ايەل­دەردىڭ ۇلەسى بار بولعانى 10 پايىز عانا. ستراتەگيادا ەكونوميكاداعى گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋگە, ايەلدەر اراسىنداعى كاسىپكەرلىكتى ودان ءارى دامىتۋعا, ولاردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا كوپ كوڭىل بولىنگەن. ەل ەكونوميكاسىندا 2010 جىلعى 3-ءشى توق­سانداعى جاعداي بويىنشا 8,2 ملن. ادامنىڭ شا­مامەن 4 ملن.-ىن ايەلدەر قۇرايدى. ءىجو-ءنى قالىپ­تاستىرۋداعى ايەل­دەردىڭ ۇلەسى 40 پايىزعا جۋىق­تاعان. ايەلدەر جال­اقىسى ەرلەر جالاقى­سىنىڭ 66 پايىزىن قۇرايدى. ايەلدەردى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن 2003 جىلى ۇلتتىق كوميسسيا رەسپۋبليكالىق شاعىن كا­سىپ­كەرلىك قورى مەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مە­مو­ران­­دۋم­عا قول قويدى. قور كاسىپكەر ايەل­دەردىڭ جو­با­لا­رىن جالپى 2 ملرد-تان استام تەڭگەگە قارجىلاندىردى. قازاقستاندا انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قور­عاۋ­عا زور كوڭىل بولىنەدى. وتباسىن قولداۋ, نەكە مەن وت­با­سىلىق-نەكەلىك قاتىناستار بەدەلىن ارتتىرۋ مەملەكەتتىك ساياسات باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابى­لا­دى. 2003 جىلدان باستاپ بالانىڭ تۋىنا بىرمەرزىمدىك جاردەماقى ەنگىزىلگەن. 2006 جىلى انا مەن با­لا­نى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا جۇيە­سى دامى­تىلد­ى. بالا تۋعاندا بەرىلەتىن جاردەم­اقىعا قوسا بالا كۇتۋ جونىندەگى, سونداي-اق از قام­تىل­عان وتبا­سى­لارعا 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان جاردەم­اقىلار قوسىلدى. 2006 جىلمەن سالىستىرعاندا, بالا تۋعا بەرىلەتىن جاردەماقى 2,7 ەسەدەن ارتىق ءوستى; ءتورتىنشى جانە ودان كەيىنگى بالاعا ارنالعان ءجا­ر­دەماقى 4,5 ەسە; بالا كۇتۋگە ارنالعان جاردەماقى ورتاشا ەسەپپەن 2,5 ەسەدەن ارتىق ءوستى. اعىمداعى جىل­عى قاڭتار­دان باستاپ مۇگەدەك بالا كۇتەتىن ادام­عا ەڭ تومەنگى جال­اقى مولشەرىندە اي سايىنعى جاردەماقى تولەنەدى. قابىلداناتىن شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن وڭ ستاتيستيكا دالەلدەپ وتىر. انا ءولىمىنىڭ كورسەتكىشى 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 100 مىڭ جاڭا تۋعان نارەستەگە 23,1-ءدى قۇراسا, ول 2009 جىلى 36,8 بولعان. 2010 جىلى ءسابي شەتىنەۋىنىڭ يندي­كا­تورى 8,2%-عا تومەندەپ, ءتىرى تۋعان 1000 سابيگە 16,7-ءنى قۇراعان, بۇل كورسەتكىش 2009 جىلى 18,2 بولعان. بالالاردىڭ ەڭ قاتەرلى دەرتتەرىنىڭ ءبىرى پوليوميەليت جويىلدى. قازاق­ستان تمد ەلدەرىندە ءبىرىنشى بو­­لىپ بارلىق جاڭا تۋعان نارەسەتەلەردى «ۆ» ۆيرۋس­تىق گەپاتيتىنە قارسى ەگۋدى ەنگىزدى. 2009 جىلى 357,5 مىڭنان استام بالا تۋىلدى, بۇل 2003 جىل­عىدان 1,5 ەسەدەي ارتىق. جالپى, قازاق­ستان­نىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگيالىق جوس­پا­رىن­دا اتاۋلى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋ كوزدەلگەن. سونىمەن بىرگە, ايەلدەر دەنساۋلىعىنىڭ يندەكسى تومەن كۇيىندە قالۋدا, ورتاشا ەسەپپەن ول 20-30 پايىزدى قۇرايدى. ەرلەردىڭ دەنساۋلىعىندا دا پروب­لەمالار بار دەسەك, ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ەرلەر اراسىندا ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى جوعارى بولىپ تۇر. ناتيجەسىندە, ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىندا گەندەرلىك تەڭسىزدىك ايقىن بايقالادى, ول ەرلەردە 10,5 جاسقا از, ياعني 61,9 جاستى قۇرايدى. حالىققا گەندەرلىك ءبىلىم بەرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. مەكتەپ وقۋلىقتارىنا گەندەرلىك ساراپتاما جاسالدى. مەكتەپ جانە مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ارنالعان «گەندەر» كەشەندى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ازىرلەندى. گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسىنىڭ جەكە تاراۋى قو­عامداعى زورلىق-زومبىلىقتى بولدىرماۋعا ار­نال­عان. 1998 جىلدىڭ وزىندە-اق ىشكى ىستەر قۇرى­لىم­دا­رى­­نىڭ اۋداندىق بۋىندارىنا دەيىن ايەل­دەردى زور­لىق-زوم­بى­لىقتان قورعاۋ جونىندەگى ارنايى ءبولىم­شە­لەر قۇ­رىل­دى. قازىر ولاردىڭ سانى 16 جانە وندا 126 قىز­مەتكەر جۇ­مىس ىستەيدى. قا­زاق­ستان بۇرىنعى كەڭەس­تىك كەڭىس­تىكتەگى مۇنداي ءبو­لىم­شەلەر قۇرىلعان جالعىز ەل بولىپ تابىلادى. 2009 جىلى وتباسىنداعى قۇقىق بۇ­زۋ­شى­لىقتارعا قارسى ءىس-قيمىل ادىستەرىن ودان ءارى جە­تىلدىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن «تۇرمىستىق زور­لىق-زوم­بىلىقتىڭ پرو­في­لاكتيكاسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سونداي-اق ايەلدەرگە ولاردىڭ زورلىق-زومبى­لىق­سىز ءومىر ءسۇرۋ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ارنالعان 21 داعدارىستىق ورتالىقتىڭ ناقتى كومەك كورسە­تە­تىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ايتالىق, تەك 2009 جىلدىڭ ىشىندە ولارعا ءارتۇرلى كومەك سۇراعان 20 مىڭنان استام ءوتىنىش تۇسكەن. قابىلدانعان شارالار ءناتي­جەسىندە 2010 جىلى ايەلدەرگە قاتىستى جاسالعان قىلمىستار سانى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 4 پايىزعا ازايىپ, 3130 قىلمىستى قۇراعان. گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەلەرىن ىلگەرىلەتۋدە ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدار ۇلكەن ءرول اتقارادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا 25 مىڭداي ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى, سونىڭ ىشىندە 250-ءى ايەل­دەر, وتباسى جانە بالالار ماسەلەلەرىمەن اينا­لى­ساد­ى. ولاردىڭ قىزمەتىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن 2006-2011 جىل­دارعا ار­نالعان ازاماتتىق قوعامدى دا­مىتۋ تۇ­ج­ى­رىم­داماسى مەن «مەملەكەتتىك الەۋمەت­تىك تاپسىرىس تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانىن ايتا كەتسەك, ارتىق بولماس. ۇلتتىق كوميسسيا «وتباسىم» وتباسىلىق جۋر­نا­لىن شىعارادى. سونىمەن قاتار, ءوزىنىڭ ينتەرنەت-رە­سۋرسى جۇمىس ىستەيدى. تۇرمىستاعى ايەلدەر اراسىندا ءداستۇرلى «قازاقستان ءميسسيسى» كونكۋرسى ءوتىپ تۇرادى. حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ۇلت­تىق كوميسسيا قىزمەتىنىڭ ەرەكشە ۆەكتورى بو­لىپ تابى­لا­دى. 2009 جىلدان باستاپ بۇۇ دب-مەن بىرلەسىپ «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا گەندەرلىك تەڭ­دىكتى قامتا­ما­سىز ەتۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ ءجو­نىن­دە ۇلتتىق كومي­س­سيانى قولداۋ» جوباسى, سون­داي-اق ءۇش جىلدان بەرى يۋنفپا-مەن بىرگە تۇرعى­لىق­تى حالىق جونىندەگى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. سول سياقتى وتكەن جىلى يۋسايد-پەن (اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى حالىق­ارا­لىق دامۋ اگەنتتىگى) جانە «ديالوگ ەۋرازيا» حالىق­ارا­لىق قو­عامدىق قو­رىمەن گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەمو­گرا­فيا­لىق ساياسات سالاسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىق­قا باعىت­تال­عان گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋ سالا­سىنداعى ىن­تى­ماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى شەڭ­بەرىن­دە ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قاتىسۋىمەن 2010 جىلى 6-7 ما­مىردا ۆەنا قالاسىندا «گەندەرلىك تەڭدىك پەن ايەل­دەردىڭ ساياسي جانە قوعامدىق ومىرگە قاتىسۋىن ىلگەرىلەتۋ» تاقىرىبىندا كەڭەس وتكەنىن, وعان 53 ەلدەن 257 ادام قاتىسقانىن ايتقان ءجون. بۇل كەڭەس ەقىۇ تاري­حىندا گۋمانيتارلىق ولشەم جونىندەگى تاقىرىپتاردى تالقىلاۋ بويىنشا ادام ەڭ كوپ قاتىسقان كەڭەس بولدى. بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتىق كوميسسيانىڭ باستى مىندەتى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ شەڭبەرىندەگى ءىس-شارالارعا دايىندىق جانە ولاردى وتكىزۋ بولىپ تابىلادى. تاياۋدا عانا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن قازاقستان ايەلدەرىنىڭ سەزى ارۋلاردىڭ ەل دامۋىنداعى ماڭىزدى ءرولىن تاعى دا دالەلدەپ, گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ ودان ءارى دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن ايقىنداپ بەردى. سونداي-اق گەندەرلىك اسپەكتىنى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا ءتور­اعا­لىعىنا بايلانىستى ماسەلەلەر دە كۇن تارتىبىندە. ايەل-انا, وتباسى جانە بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ءبىزدىڭ تابىستارىمىز الەمدىك اۋقىمدا كەڭىنەن مويىندالىپ وتىر. بۇل ورايدا «عالامدىق گەندەرلىك ايىرماشىلىق – 2010» اتتى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم باياندا­ماس­ى­نىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز ەۋرووداقتىڭ 14 مەملەكەتىن ارتقا قالدىرىپ, 134 ەلدىڭ ىشىنەن 41-ورىندى يەلەنگەنىن ايتۋعا بولادى. وسىلايشا, وتكەن جىلى ەلىمىزدە ءتيىمدى گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات قالىپتاستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك گەندەرلىك ساياسات گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق جانە حالىقارالىق تاجىريبەنى, الەم قاۋىم­داس­تىعى ەلدەرىنىڭ وركەنيەتتىك, ءدىني جانە مادەني ەرەكشەلىكتەرىن جان-جاقتى جانە مۇقيات ەسكەرۋگە نەگىزدەلگەن. ول ساباقتاستىق, پراگماتيزم مەن تەڭدەستىك پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن جانە ۇلتتىق كەلىسىم مەن بىرلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان. سەرىك احمەتوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.