بيزنەس دامىماي, داۋلەتتى بولمايمىز

داۋلەتتى بولۋ جەردىڭ استى-ءۇس­تىندەگى دايىن تابيعي بايلىقتى ۋىستاپ الۋ ەمەس, شيكىزاتتى با­رىن­شا ۇقساتۋ ەكەنىن نارىق ۇع­ىن­دىرعانداي. قوستاناي ءوڭىرىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ءوندىرىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىن ۇقساتۋ كاسىپورىندارى, بيز­نەستىڭ باسقا دا سالالارى با­رىن­شا ۇلەس قوسىپ وتىر. وبلىستاعى ءىرى كاسىپورىندار باسشىلارىن, اۋداندار مەن قالالار اكىمدەرىن جانە قوعامدىق ۇيىمدار وكىل­دە­رىن جيناعان فورۋمدا بيزنەس سا­لاسىنداعى جەتىستىكتەر مەن وزەكتى پروبلەمالار ورتاعا سالىندى. وب­لىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۆ.مەيس­­تەر وسى سالانىڭ وتكەن جىلعى قورىتىندىلارىنا توقتا­لىپ, ما­ڭىزدى ماسەلەلەردى سارا­لا­دى. قا­زىر وبلىستا 581 كاسىپ­ورىن جۇ­مىس ىستەپ تۇر. وبلىس­تا­عى ءوندى­رى­لەتىن ونەركاسىپ ونىمدە­رى­نىڭ نەگىزگى بولىگى سونىڭ ىشىندەگى 103 كا­سىپورىننىڭ ەنشىسىنە تيەدى. ءوت­كەن جىلى ونەركاسىپ ءونىمى جالپى كولەمىنىڭ 62,5 پايىزىن كەن ءون­دىرۋ سالاسى قۇرادى, ودان كەيىنگى 28,4 پايىز ۇقساتۋ كاسىپ­ورىن­دا­رىنا تيەسىلى. ونەركاسىپ كاسىپ­ورىن­دارى جىل ىشىندە 447,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. وبلىس بويىنشا ونەركاسىپ ءونىمى فيزيكالىق كولەمىنىڭ جاعىمدى يندەكسى 115,6 پايىز بولدى. بۇل ەلىمىزدەگى ءۇشىنشى ورىنداعى كور­سەت­كىش بولىپ سانالادى. الايدا كورسەتكىشتەردى اۋىز تولتىرىپ ايت­قانمەن, وبلىستىڭ ونەركاسىبى شيكىزات ءوندىرۋ باعىتىندا قالىپ وتىر. سوندىقتان وبلىس ەكونو­مي­كاسى شيكىزاتتىڭ الەمدىك باعا­سى­نا تىم تاۋەلدى كۇيدە. ارينە, ونەركاسىپتىڭ دامۋى ەكونوميكانى كوتەرەدى, حالىقتىڭ تۇرمىس-احۋالى جاقسارادى. قازىر ونەركاسىپ سالاسىنداعى كاسىپ­ور­ىن­داردا ەلۋ مىڭنان اسا ادام ءنا­پاقاسىن تاۋىپ وتىر. ولاردىڭ جالاقىسى وبلىستاعى ورتاشا ەڭ­بەكاقىدان 1,2 ەسە جوعارى. ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ باسە­كە­گە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقسا­تىندا 2010-2014 جىلدارعا ار­نال­عان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە وبلىستا تولاعاي ىستەر قولعا الىندى. ءوندىرىس كارتاسى بويىنشا قۇنى 226 ميلليارد تەڭ­گە بولاتىن 42 نىسان بوي كو­تەر­مەك. وتكەن جىلى ينۆەستيتسيالىق 10 جوبا جۇزەگە اسىپ, سونىڭ ار­قاسىندا ەكى مىڭعا جۋىق قوستا­ناي­لىق جۇمىس ورنىن تاپتى. ال ۇستىمىزدەگى جىلى وسىنداي 32 جوبا قولعا الىندى, ونىڭ جىل اياعىنا دەيىن 26-سى ومىرگە جولداما الادى. ەلىمىزدەن سىرت جەرلەرگە دە بەلگىلى سوكولوۆ-سارىباي كەن ءون­دىرۋ بىرلەستىگىندە بىلتىر جىلى­نا 75 مىڭ توننا ءونىم شىعاراتىن مەتالليلەك كەشەنىنىڭ العاشقى كەزەگى ىسكە قوسىلدى. قازىر ونىڭ ەكىنشى كەزەگى دە اياقتالۋعا جاقىن. سونىمەن قاتار, وسى كەن الى­بى­نىڭ بايىتۋ فابريكاسىنداعى №17 تەحنولوگيالىق قوسىمشا سەك­تسيا­نىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى قارقىن العان. ال مەتالداند­ى­رىل­عان بۇيىم شىعارۋ زاۋىتى­نىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, ول ىسكە قوسىلعاندا الىپ كاسىپورىن ءونى­مىن سىرتقا بۇرىنعىدان دا قىم­باتقا ساتۋعا مۇمكىندىك الادى. قوستانايدا ماشينە جاساۋ ءىسى دە وركەندەپ كەلەدى. وتانداستا­رى­مىز وتكەن جىلى «اگروماشحولدينگ» اكتسيونەرلىك قوعامىندا قۇ­راستىرىلعان SsangYong جەڭىل ماشينەسىن مىنە باستادى. بىلتىر كاسىپورىن 84 ماشينە قۇراست­ى­رىپ شىعاردى. ال ۇستىمىزدەگى جى­لى زاۋىت ايىنا 144 ماشينە شى­عارادى! الدىن الا بولجامدارعا سۇيەنسەك, 2015 جىلى قوستاناي­دان جىلىنا 7500 جەڭىل ماشينە شىعارىلاتىن بولادى. بۇل كاسىپ­ورىندا كومبايندار دا قۇراستى­رىلادى. قوستانايدا جىلىنا 450 مىڭ توننا ۇساق مەتالليلەك شى­عارا الاتىن ءىرى زاۋىت قۇرىلى­سىنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق جۇمىس­تارى باستالدى. ءىرى كاسىپورىندارمەن قاتار ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ وركەن­دەۋى دە ەكونوميكانى دامىتادى. ويتكەنى, ونىڭ الەۋمەتتىك سالاعا دا وڭ ىقپالى وراسان. ەكونو­مي­كانىڭ وسى سالاسىنداعى كاسىپكەر­لىك بىرلىگى وبلىستا 36816-عا جەتتى. وبلىستاعى جالپى تۇرعىندار سانىنا شاققاندا ناپاقاسىن ورتا جانە شاعىن بيزنەستەن تاپقاندار 15,5 پايىزعا جەتتى. بۇل رەسپۋب­ليكالىق كورسەتكىشتەن مىسقالداي دا بولسا ارتىق. كاسىپكەرلىكتى اڭگىمە ەتكەندە ونىڭ جەتكەن جەتىستىگىمەن قاتار, وزەكتى ماسەلەلەرى دە قاتار اۋىزعا ىلىنەدى. سونىڭ ەڭ باستىسى وسى سالانى قارجىلاندىرۋ, نەسيەلەندىرۋ بولىپ وتىر. وسى ورايدا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى - 2020» باعدارلاماسى ءوندىرىستى كەڭەيتۋگە ارنالعان جاڭا جوبالارعا بەرىلەتىن بانك نەسيەلەرىنىڭ ۇستەمە پايىزىنا سۋبسيديا بەرۋ ارقىلى وسى سالانى قولداپ وتىر. فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە «اگروماشحولدينگ» اكتسيونەرلىك قوعامى باس­قارما توراعاسى ولەگ تسوي ءوز كاسىپورنىنا دەگەن مەملەكەتتىك كومەكتىڭ باسى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى - 2020» باعدارلاماسى ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. اقپان ايىندا «اگروماشحولدينگ» پەن «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى جانە جيناقبانك اراسىندا قول قويىل­عان ءۇش جاقتى كەلىسىم ارقاسىندا 12 پايىزدىق ۇستەمەنىڭ بەس پاي­ىزىنا مەملەكەتتىك سۋبسيديا بەرىلدى. بۇل كاسىپورىن ءۇشىن ۇلكەن كومەك. وبلىستا اتالعان باعدار­لاما ومىرگە جولداما العان كۇن­نەن باستاپ ونىڭ كومەگىن الۋعا كاسىپكەرلەردەن 10 ءوتىنىش تۇسكەن بولاتىن, سونىڭ بارلىعى دا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاۋ­ىپ, ولارعا 1,5 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا قارجىلاي كومەك بەرىلدى. الايدا, وتكەن جىلى جەكە كا­سىپكەرلىكتى قولداۋ ءۇشىن بولىنگەن 509 ميلليون تەڭگە قارجى رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتكە كەرى قايتا­رىلدى. وبلىستاعى شاعىن بيزنەستە جۇرگەن كاسىپكەرلەر تاراپى­نان قارجىلاي كومەك الۋعا ەش­قان­داي ءوتىنىش تۇسپەگەن. بيىل كا­سىپكەر­لەردەن تۇسكەن بەس ءوتىنىش تە دەر ۋاقىتىندا قاناعاتتاندى­رىل­عان. – انشەيىندە كاسىپكەرلەر نەسيە الۋدىڭ قيىندىعىن, كۇردەلى­لىگىن, بانك ۇستەمە پايىزدارىنىڭ جوعا­رى­لىعىن كوپ ايتادى. ال مەملەكەت 7 پايىزدىق ۇستەمەمەن نەسيە ۇسىنىپ وتىرعاندا ونى پايدا­لا­نۋعا اسىعار ەمەس, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۆيكتور مەيستەر. ەگەر كاسىپكەردىڭ نەسيە الۋعا كەپىلگە قوياتىن جىل­جى­­ماي­تىن بۇيىمى جەتكىلىكتى بول­ماسا, وندا «دامۋ» قورى الا­تىن نە­سيە­نىڭ جارتىسىنداي كەپىلدىك قارجى بەرەدى. مىنە, وسى با­عىتتاعى جە­ڭىل­دىكتى قازىر وبلىستا 30 ميلليون تەڭگە سۇراعان ءبىر عانا كاسىپكەر پايدالانۋعا بەل بۋىپ وتىر. كاسىپكەرلەردىڭ اياعىن تۇساي­تىن ءتۇرلى باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ تەكسەرىسى ەكەنى وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋىز جاپپاي ايتىلىپ ءجۇر. ۆيكتور مەيستەر كاسىپكەرلەر نەسيەنى الىسىمەن ءتۇرلى باقىلاۋشى ورگاندار تاراپىنان جاپپاي ۇمتى­لاتىن تەكسەرۋلەر ولاردىڭ «بيز­نەس­تىڭ جول كارتاسى - 2020» باع­دارلاماسىنا قاتىسۋعا بەلسەندىلىك تانىتپايتىنىنىڭ باستى سە­بەبىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى. كاسىپ­كەرلەردىڭ پىكىرىنشە, باقىلاۋ ور­گاندارىنىڭ تەكسەرۋلەرى كوبىنە كا­سىپورىن باسشىلارىن ساقتان­دى­رۋ, بىلمەگەنىن بىلگىزۋ ەمەس, كى­نالاۋعا دايىن تۇرادى. وتكەن جى­لى «بيزنەستى پرەزيدەنتتىك قور­عاۋ» سايتىنا تۇسكەن 2000 حاتتىڭ ىشىندە 960-ى مەملەكەتتىك باقى­لاۋ-تەكسەرۋ ورگاندارىنىڭ ءىس-ارە­كەتىنە جازىلعان شاعىم بولاتىن. وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين كاسىپكەرلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارى جۇمىسىندا تازالىق­قا, ادىلدىككە, ادامگەرشىلىككە نەگىزدەلگەن ورتاق مامىلە بولۋى كەرەكتىگىن ايتتى. كاسىپورىنداردا دا بارلىعى بىردەي ىلعي تاقتايداي تەگىس بولا بەرە مە؟ ەرەجە بۇزۋ­شىلىق, مەملەكەت قارجىسىن جىم­قىرۋ كەزدەسپەيدى دەگەنگە سەنۋ قيىن, ونداي مىسالدار جەتكىلىكتى. سوندىقتان باقىلاۋ ورگان­دارىنىڭ تەكسەرىسى ءادىل ءارى بيزنەستى دامىتۋعا باعىشتالۋ كەرەكتىگىن ايتتى ايماق باسشىسى. سونىمەن قاتار, سەرگەي كۋلاگين بيزنەس پەن بيلىك اراسىندا تىعىز بايلانىستىڭ بولۋىن ەسكەرتتى. كەيدە كاسىپكەر كەزدەسكەن كەدەرگىلەردى شەشە الماي, ءوز سور­پاسىنا ءوزى قايناپ جۇرگەندە, اۋدان, قالا اكىمدەرى مۇنان ءتىپتى حابارسىز وتىرادى. بۇگىندە كاسىپورىندارداعى ءوز­ەك­تى ماسەلەنىڭ ءبىرى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بولىپ وتىر. وب­لىس­تا 17 كاسىپتىك ليتسەي, 30 كوللەدج جۇمىسشى كاسىبى مەن ءتۇرلى ماماندار دايىندايدى. وسى وقۋ ورىندارىندا بالالاردىڭ 65 پا­يىزى ءبىلىم الادى. دەگەنمەن, فورۋمدا ءسوز سويلەگەن قوستاناي ين­دۋستريالدىق-پەداگوگيكالىق كول­لەد­جىنىڭ ديرەكتورى ۆيكتور كولپاكوۆ كاسىبي ماماندىق بەرۋدە ءتۇ­بىرلى شەشەتىن ماسەلەلەردىڭ بار ەكەندىگىن دە ايتىپ ءوتتى. الدىمەن وبلىستاعى كەن الىبى, اسبەست كوم­بيناتى سياقتى ءىرى كاسىپ­ورىن­دار ءوز كادرلارىن دايىنداپ الۋعا قارجى قۇياتىن ۋاقىت جەتكەن سي­ياقتى. سول سياقتى كاسىپورىن­دار­دىڭ بارلىعى دا بيۋدجەت ەسەبىنەن دايىندالعان مامانداردى كۇتىپ وتىرادى. ەكىنشىدەن, وبلىستا كا­سىپ­تىك ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى تىم ەسكىرگەن. وسىدان جارتى عا­سىردان استام ۋاقىت بۇرىنعى ستا­نوكتاردى پايدالاناتىن بولاشاق توكارلار مەن سلەسارلار ەكونو­مي­كانى زاماناۋي ۇدەمەلى جاڭ­عىر­تۋ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الا ما؟ – قازىر استىق القاپتارىندا «دجون ديرلەر» جانە ەۋروپالىق كومبايندار جۇيتكىپ جۇرگەندە, ءبىز مەحانيزاتورلاردى 1978 جىلى شىققان «ەنيسەي» جانە «نيۆاعا» ارناپ دايىندايمىز, – دەدى ۆيكتور كولپاكوۆ. شەشەننىڭ سوزىنە قۇلاق قويساق, كاسىبي ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىن جۇمىس­قا ورنالاستىرۋ وبلىس اكىمدىگى مەن وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقار­ما­سى­نىڭ ىلعي دا نازارىندا وتى­رادى. وتكەن جىلى كوللەدجدەردى ءبىتىر­گەندەردىڭ 86 پايىزى, ليتسەي ءتۇ­لەك­تەرىنىڭ 93 پايىزى جۇمىس ور­نىن تاپقان. فورۋمدا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك ارىپتەستىگى دە اڭگىمە وزەگى بولدى. سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى وسى ماقساتقا وتكەن جىلى ءبىر جارىم ميلليارد تەڭگە ءبولدى. وبلىستا جوندەلىپ جاتقان اۋرۋ­حانالارعا, كلۋبتار مەن مەكتەپتەرگە كاسىپكەرلەر قوسقان ۇلەس از ەمەس. الداعى ۋاقىتتا دا بيزنەس­تىڭ الەۋمەتتىك ارىپتەستىگى ونىڭ دا­مۋىنداعى باستى باعىتتىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي.