ساياسي ناۋقانداعى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەر

ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سايلاۋعا قاتىستى بىرقاتار قۇجاتتاردى قا­بىل­داعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادام قۇقىقتارىنا, ونىڭ ىشىندە ساي­لاۋ قۇقىقتارىنا بايلانىستى حالىقارالىق كەلىسىمدەر مەن كون­ۆەنتسيالارعا قوسىلعان. ءبىز جانە اتال­عان حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ءوزى باسشىلىققا الاتىن ەڭ باستى جانە نەگىزگى قۇجات – 1990 جىلعى 29 ماۋ­سىمداعى ەقىك (ەقىۇ) ادامزات­تىق ولشەم جونىندەگى كونفە­رەن­تسياسىنىڭ كوپەنگاگەن قۇجاتى. وسى كوپەنگاگەن قۇجاتىنىڭ ەرە­جەلەرى قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سى­نىڭ حالىقارالىق ەلەكتوراتتىق مىندەتتەمەلەرى بولىپ تابىلادى. ءبىز ولاردى سايلاۋ ناۋقاندارىن ءوت­كىزۋ بارىسىندا, سونىڭ ىشىندە ال­داعى ۋاقىتتا بولاتىن قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋى كەزەڭىندە, ياع­ني 2011 جىلعى 3 ساۋىردە بو­لا­تىن داۋىس بەرۋ كەزىندە دە ساقتاۋعا ءتيىسپىز. سونىمەن بىرگە, بۇل قۇجات حا­لىق­ارالىق زاڭدىق قۇجاتتان گورى حا­لىقارالىق ساياسي قۇجات بولىپ تا­بىلاتىنىن ەستە ساقتاۋ قاجەت. ەقىۇ-عا مۇشە 56 مەملەكەتتىڭ بار­لىعى وسى كوپەنگاگەن قۇجا­تى­نىڭ ەرەجەلەرىن ساقتاۋ تۋرالى شارت جاساستى. كوپەنگاگەن قۇجاتىنىڭ 5.1-پا­را­گرافىنا ساي ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ادىلەتتىلىك ەلەمەنت­تەرى­نىڭ قاتارىنا سايلاۋشىلاردىڭ ءوز وكىلدەرىن سايلاۋ كەزىندە پىكىرىن ەركىن ءبىلدىرۋىن ءىس جۇزىندە قام­تا­ماسىز ەتەتىن جاعدايلاردا, جا­سى­رىن داۋىس بەرۋ نەمەسە وعان بارابار ەركىن داۋىس بەرۋ ءراسىمى ارقىلى ساناعا سىيىمدى ۋاقىت ارالى­عىن­دا وتكىزىلەتىن ەركىن سايلاۋ جاتا­تى­نىن سالتاناتتى تۇردە مالىمدەيدى. بۇدان ءارى كوپەنگاگەن قۇجاتىنىڭ 7.1-پاراگرافىندا «حالىق ەركى ۇكى­مەت بيلىگىنىڭ نەگىزى قىزمەتىن ات­قارۋى ءۇشىن قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ەركىن سايلاۋدى, زاڭدا بەلگىلەنگەندەي, ساناعا سىيىمدى كەزەڭدىلىكتە وتكىزەدى» دەپ ناقتىلانعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەقىۇ-عا قاتىسۋشى وزگە مەملەكەتتەرمەن قاتار, وزىنە ەركىن جانە مەرزىمدى ۇيىمداستىرىلاتىن سايلاۋ وتكىزۋ ءجو­نىندە حالىقارالىق مىندەتتەمە قا­بىلداي وتىرىپ, ءوزىنىڭ 1995 جىل­عى 30 تامىزداعى كونستيتۋتسياسىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتiن كونستيتۋتسيالىق زاڭعا ءساي­كەس جالپىعا بiردەي, تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگiزiندە رەسپۋب­لي­كانىڭ كامەلەتكە تولعان ازاماتتارى جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى بەس جىل مەرزiمگە سايلايدى» دەپ بەكىتتى (41-باپتىڭ 1-تارماعى). بەس جىل­دىق مەرزىم سايلاۋدىڭ مەرزىمدىلىگىن كورسەتىپ تۇر, ال پرەزيدەنتتى جال­پىعا بىردەي قاعيداتتاردىڭ, ازا­ماتتاردىڭ (سايلاۋشىلاردىڭ) تەڭ­دىگى نەگىزىندە سايلاۋ ەركىن دەمو­كرا­تيالىق سايلاۋ ۇعىمىن اشا تۇسەدى. كونستيتۋتسياعا سۇيەنە وتىرىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ساي­لاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 2-بابىمەن «رەسپۋبليكاداعى سايلاۋ رەسپۋبليكا ازاماتىنىڭ سايلاۋ ءجا­نە سايلانۋ قۇقىعىن ەركiن جۇزەگە اسىرۋىنا نەگiزدەلەتىنىن» ايقىن­دا­دى. كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 8-بابى جاسىرىن داۋىس بەرۋدىڭ دە­مو­كرا­تيالىق قاعيداتىن بىلايشا اشا ءتۇس­كەن: «رەسپۋبليكا پرەزي­دەنتiن ساي­لاۋدا جاسىرىن داۋىس بەرiلەدi ءارi سايلاۋشىلاردىڭ ەركiن بiلدi­رۋi­نە قانداي دا بولسىن باقى­لاۋ جاساۋ مۇمكiندiگiنە جول بەرiلمەيدi». كوپەنگاگەن قۇجاتىنىڭ 7.3-پا­را­گرافى قاتىسۋشى ەلدەردى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىن وسى پاراگرافتىڭ ەرەجەلەرىن ورىن­داۋعا مىندەتتەيدى, ونىڭ مازمۇنى تومەندەگىشە باياندالعان: «حالىق ەركى ۇكىمەت بيلىگىنىڭ نەگىزگى قىز­مەتىن اتقارۋى ءۇشىن قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەر جاسى ەرەسەك ازا­مات­تارعا جالپىعا بىردەي جانە تەڭ سايلاۋ قۇقىعى كەپىلدىگىن بەرەدى». 1995 جىلعى 28 قىركۇيەكتەگى «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ­نىڭ 4-بابىنىڭ 1-تارماعىمەن قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وسى حالىقارالىق مىندەتتەمەسىنىڭ ىسكە اسىرىلعانىن كورسەتەدى. وندا «جال­پىعا بiردەي بەلسەندi سايلاۋ قۇقىعى – رەسپۋبليكانىڭ ون سەگiز جاسقا جەتكەن ازاماتتارىنىڭ سايلاۋدا داۋىس بەرۋگە قاتىسۋ قۇقىعى» ايقىندال­عان. ەلىمىزدىڭ وسى حالىقارالىق مىندەتتەمەسى «سايلاۋ تۋرالى» كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭنىڭ 4-بابىندا نەعۇر­لىم ەگجەي-تەگجەيلى بەكىتىلگەن. ياع­ني, «جالپىعا بiردەي بەلسەندi سايلاۋ قۇقىعى – رەسپۋبليكانىڭ ون سە­گiز جاسقا جەتكەن ازاماتتارىنىڭ تە­گiنە, الەۋمەتتiك, لاۋازىمدىق ءجا­نە مۇلiكتiك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ناسiلiنە, ۇلتىنا, تiلiنە, دiني كوز­قا­را­سىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جە­رi­نە نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاع­دايات­تارعا قاراماستان, سايلاۋدا داۋىس بەرۋگە قاتىسۋ قۇقىعى كورسەتىلگەن. جالپىۇلتتىق سايلاۋشىلار تىزىمىنە ساي 9 ميلليون 100 مىڭ 967 سايلاۋشى 2011 جىلعى 3 ساۋىردە ەلى­مىزدىڭ پرەزيدەنتىن سايلاۋدا داۋىس بەرۋگە قاتىسۋعا قۇقىلى. باسقاشا ايتقاندا, سايلاۋعا رەسپۋبليكانىڭ بار­لىق ەرەسەك ازاماتتارى قاتىسادى. وسىلايشا, قازاقستاندىق سايلاۋ قۇ­قى­عىندا جالپىعا بىردەيلىلىك قاعي­داتى ىسكە اسىرىلۋدا, بۇل قازاق­ستان­نىڭ ەقىۇ الدىنداعى حالىقارالىق مىندەتتەمەسىنىڭ ىسكە اسىرىلعانىن بىلدىرەدى. ال كوپەنگاگەن قۇجاتىنىڭ 7.4-پا­­راگرافىندا حالىق ەركى ۇكىمەت ءبيلى­گىنىڭ نەگىزگى قىزمەتىن اتقارۋى ءۇشىن قاتىسۋشى مەملەكەتتەر داۋىس بەرۋ­دىڭ جاسىرىن وتكىزىلۋىن نەمەسە وعان بارابار ەركىن داۋىس بەرۋ ءرا­سى­مىنىڭ قولدانىلۋىن جانە داۋىس­تار­دى ساناۋ مەن ول تۋرالى حاباردىڭ ادال بولۋىن, ال رەسمي ءناتي­جە­لەر­دىڭ جاريالانۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى ناقتىلانعان. وسى مىندەتتەمە «سايلاۋ تۋرالى» كونستي­تۋ­تسيالىق زاڭنىڭ 42-بابىندا «داۋىس بەرۋشiلەر سايلاۋ بيۋللەتەندەرiن جاسىرىن داۋىس بەرۋگە ارنالعان كابينالاردا تولتىرادى» دەپ كورىنىس تاۋىپ وتىر. بۇل حالىقارالىق مىندەتتەمەنى ورىنداۋ ءۇشىن وسى زاڭ­نىڭ 43-بابىندا: «سايلاۋ كەزiندە (سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتi) بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەلەرiندە داۋىستاردى ساناۋ, ەگەر سول ۋچاسكەدە سايلاۋ تۋ­را­لى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بەل­گى­لەنگەن تارتiپپەن داۋىس بەرۋ ۋا­قى­تى وزگەرتiلمەگەن بولسا, جەرگiلiكتi ۋاقىتپەن ساعات جيىرمادا باس­تا­لا­دى. داۋىستاردى ساناۋدى سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرi داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى انىقتالعانعا دە­يiن ءۇزىلىسسiز جۇرگiزەدi, قورى­تىن­دىلار «سايلاۋ تۋرالى» كونستي­تۋ­تسيالىق زاڭعا سايكەس داۋىستاردى ساناۋ كەزiندە قاتىساتىن ادامدار­دىڭ نازارىنا جەتكiزiلۋگە تيiس. ساي­لاۋ ۋچاسكەسiندە داۋىستاردى ساناۋ ۋاقىتى ساناۋ باستالعان كەزدەن باستاپ ون ەكi ساعاتتان اسپاۋعا تيiس» دەپ بەكىتىلگەن. كوپەنگاگەن قۇجاتىنىڭ 7.5-پارا­گرافى بويىنشا «ازاماتتاردىڭ جەكە ءوزىنىڭ نەمەسە ساياسي پارتيالاردىڭ نەمەسە ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى رەتىندە ساياسي نەمەسە مەملەكەتتىك لاۋا­زىم­دارعا ەش كەمسىتۋشىلىكسىز قول جەت­كىزۋ قۇقىعىن قۇرمەتتەۋگە» شا­قىرادى. ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 33-با­بى (2-تار­­ماق) ءاربىر ازاماتقا مەم­لە­كەتتiك ور­گان­دارعا, سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنت بو­لىپ سايلانۋ قۇقىعىن بەرەدى. جانە وسى قۇقىعىن ىسكە اسى­رۋعا تۋ­مىسىنان قازاقستان رەس­پۋبلي­كاسى­نىڭ ازاماتى بولىپ تا­بى­لاتىن, قى­رىق جاسقا تولعان, مەم­لەكەتتiك تiلدi ەركiن مەڭگەرگەن ءارi قازاقستاندا سوڭ­عى ون بەس جىل بويى تۇراتىن قازاق­ستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ 22 ازاماتى نيەت ءبىلدىردى. بىراق ءبارى بىردەي مەملەكەتتىك (قازاق) ءتىلدى ەركىن مەڭگەر­گەن­دىگىن انىقتاۋ راسىمىنەن وتە ال­مادى, ءبارى بىردەي سايلاۋشىلاردىڭ جالپى سا­نى­نىڭ كەمىندە 1 پايى­زىنىڭ ءوزىن قولداعان قولدارىن (بۇل – 91 010 قول) جيناي المادى. وسىعان باي­لا­نىستى ورتالىق سايلاۋ كوميس­سيا­سى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات رەتىندە 4 ادام­دى: قازاقستان كوممۋنيستىك حا­لىقتىق پارتياسىنان – جامبىل احمەتبەكوۆتى, ءوزىن ءوزى ۇسىنعان مەلس ەلەۋسىزوۆتى, قازاقستان پات­ريوت­تارى پار­تياسىنان – عاني قا­سىموۆتى ءجا­نە «نۇر وتان» پارتيا­سىنان نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتى رەسمي تىركەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ الىپبيىنە سايكەس, سايلاۋ بيۋللەتەنىندەگى كانديداتتاردىڭ تەكتەرى دە ءدال وسىنداي رەتتە ورنا­لاس­تى. پرەزيدەنتتىككە كانديدات­تار­دى ۇسىنۋ مەن تىركەۋ ۇدەرىسى كاندي­دات­تارعا قا­تىستى ەش كەمسىتۋشىلىكتىڭ بول­ماعانىن كورسەتتى. كوپەنگاگەن كەڭەسى قۇجاتىنىڭ 7.6-پاراگرافىندا قامتىلعان قا­زاق­ستاننىڭ, سونداي-اق باسقا قاتى­سۋشى مەملەكەتتەردىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەسى قازاقستاندىق قۇقىق­تىڭ ىشكى نورمالارىنا اينالدى. وسىعان وراي بۇل مىندەتتەمەنى ەلىمىزدەگى بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار مۇلتىكسىز ساقتاۋعا ءتيىس. بۇل كونستيتۋتسيانىڭ 23-بابى 1-تار­ما­عىنىڭ مازمۇنىنان دا كورىنەدى. وندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازا­ماتتارىنىڭ بىرلەسۋ بوستاندى­عى­نا, سونىڭ ىشىندە ساياسي پار­تيا­لاردى قۇرۋعا دا قۇقىعى بار ەكەندىگى ايتىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت كەزەڭىندە تۇر­­مىز جانە كانديداتتاردىڭ قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سايلاۋ جانە وزگە دە زاڭناماسىنىڭ شەڭ­بەرىندە ءوزارا سايىسىن بايقاپ وتىرمىز. كوپەنگاگەن قۇجاتىنىڭ 8-پارا­گرافىندا: «حالىق ەركى ۇكىمەت ءبيلى­گىنىڭ نەگىزگى قىزمەتىن اتقارۋى ءۇشىن قاتىسۋشى مەملەكەتتەر سايلاۋ ۇدە­رى­سىنە قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن بارلىق ساياسي توپتار مەن جەكەلەگەن ادام­دار­دىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنا كەمسىتۋشىلىكسىز نەگىزدە كەدەرگىسىز قول جەتكىزۋى ءۇشىن قانداي دا ءبىر زاڭي نەمەسە اكىمشىلىك توس­قاۋىل­داردىڭ بەلگىلەنبەۋىن قامتا­ما­سىز ەتەدى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ سايلاۋ الدىن­داعى ۇگىتتى جۇرگىزۋ ءۇشىن بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىنا تەڭ قول جەتكىزۋىنە قاجەتتى جاعدايلار جاسالۋدا. كانديداتتارعا ءوز باعدار­لا­مالارىمەن بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارىنا شىعۋى ءۇشiن بiردەي قا­را­جات بولiنۋىنە كەپiلدiك بەرىلگەن. ءاربiر كانديداتتىڭ تەلەارنالاردان ون بەس مينۋتتىق ءسوز سويلەۋiنە, راديودان ون مينۋتتىق ءسوز سويلەۋىنە, سونداي-اق باسپا باسىلىمدارىندا 0,1 باسپا تاباقتان اسپايتىن كو­لەم­دە ەكi ماقالا جاريالاۋىنا قاراجات بەرىلىپ وتىر. ەقىۇ كوپەنگاگەن قۇجاتىنا ءساي­كەس سايلاۋلاردىڭ بارلىق ءتۇر­لە­رىن, سونداي-اق پرەزيدەنتتىك سايلاۋ­دى بايقاۋدى جۇزەگە اسىرۋداعى حا­لىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ ءمار­تە­بەسى مەن قىزمەتىنىڭ نەگىزى رەتىندە كورسەتىلەدى. ونىڭ ەرەجەلەرى اتالعان حالىقارالىق ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ, سونداي-اق قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مىندەتتەمەسى دە بولىپ تابىلادى. بۇل حالىق­ارا­لىق مىندەتتەمەدە «قاتى­سۋ­شى مەملەكەتتەر شەتەلدىك, سونى­مەن قاتار ۇلت­تىق بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋى ساي­لاۋ وتكىزىلەتىن مەملەكەتتەر ءۇشىن سايلاۋ پروتسەسىنىڭ بەدەلدىلىگىن ارت­تىرۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى. سون­دىق­تان دا ولار ەقىۇ-عا قاتىسۋشى كەز كەلگەن باسقا مەملەكەتتەردەن جانە نيەت بىلدىرگەن كەز كەلگەن ءتيىستى جەكە مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردان زاڭ­دا رۇقسات ەتىلگەن كولەمدە وزدەر­ىنىڭ ۇلتتىق سايلاۋى­نىڭ بارىسىن بايقاۋعا شاقىرادى. ولار سونداي-اق جالپىۇلتتىق دەڭ­گەي­دەن نەعۇرلىم تومەن دەڭگەيدە وتكىزىلەتىن سايلاۋ پروتسەستەرىنە دە وسىلاي قول جەتكىزۋگە جاردەم­دەسۋ­گە تالپىناتىن بولا­دى. مۇنداي بايقاۋشىلار وزدەرىنە سايلاۋ پروتسەسىنە ارالاسپاۋ مىندەتتەمەسىن الا­تىن بولادى» دەلىنگەن. ءبۇ­گىندە سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا قازاقستان وسى قاعيداتتاردى تولىق ساقتاپ كەلەدى. مارات سارسەمباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى.