ۇرپاق ساباقتاستىعى جەڭىسكە اپارادى

ەلباسىنىڭ تۇركىستاندا زيالىلارمەن كەزدەسۋىن كورگەننەن كەيىنگى وي باياعىدا, باياعى دەيمىز عوي ەندى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, كوزبە-كوز جۇزدەسۋى بولعانى مەنىڭ ەسىمدە جوق. اۋداندىق پلەنۋمدا, كونفەرەنتسيادا مىنبەردىڭ ۇستىندە تۇرىپ ءسوز سويلەپ, جوسپاردىڭ ارتىعىمەن ورىندالىپ جاتقانى جونىندە مالىمەت بەرەتىن, كەلەسى مەجەنىڭ دەڭگەيىن ايتاتىن. حالىققا جاقىن كەلگەنى – وسى. تاۋەلسىزدىك الىپ, ءومىرىمىز جاڭا ءبىر ارناعا بەت بۇرعاندا باسشىلىق مانەر وزگەردى. ءويت­كە­نى, ەلباسىمىزدىڭ ءوزى ۇلگى كور­سەتىپ, اۋىق-اۋىق ءار سالا مامان­دارىنىڭ وكىلدەرىمەن, جاستارمەن, ءتىپتى, ءبۇلدىرشىن­دەر­مەن دە قارىم-قاتىناس ور­نا­تىپ جاتادى. بۇل ءبىر جاريالى­لىق­تىڭ جاسامپاز ۇلگىسى سياقتى كورىنەدى. سەبەبى, پىكىرلەسىپ قار­سى الدىندا وتىرعاننان كەيىن اشىق اڭگىمە بارىسىندا كوكەيدە جۇرگەن كوپ ساۋال وزىنەن ءوزى ورتاعا تۇسەدى. ول ماسەلەلەر ىقتيارىنا قاراي شەشىلىپ تە جاتىر. وسى تاياۋدا عانا قاسيەتتى ءتۇر­كىستاندا نۇرسۇل­تان نازار­باەۆ­تىڭ زيالى قاۋ­ىم وكىل­دەرىمەن اقجارقىن ءاڭ­گىمەسى بولدى. ءبىز ءوزىمىز كونەكوز قاريا جاسىنا جەتكەننەن كەيىن زيا­لى­لارىمىزدىڭ ءسوزىن زەيىن قويىپ تىڭ­داۋ قاشانعى ادە­تى­مىزگە اي­نالعان. ونداعى ويى­مىز «حال­قى­مىزدىڭ تۇتاس­تى­عى مەن ەل مۇددەسىنە تيەسىلى تاعى قانداي وزەكتى ماسەلەلەر قوزعالادى ەكەن؟ مەملەكەتى­مىز­دىڭ مەسەلىن تا­سىتىپ, بەرەكەسىن ارتتىراتىن ءۋاج ايتىلا تۇسسە» دەگەن نيەت. ۇلى بابامىز قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە بولىپ, ون­دا­عى جەرلەنگەن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنا زيارات ەتۋى, «ەلبا­سى­مىز كەلىپتى» دەپ ۇدەرە قوتا­رىلعان قاراپايىم جۇرت­پەن كەزدەسۋى ءبىر بولەك اڭگىمە. وسىدان كەيىن بارىپ قالاداعى مادەني-تا­ريحي ەتنوگرافيالىق ورتالىق­تا زيالى قاۋىم وكىل­دەرىمەن كەزدەستى. زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى اشىپ, اڭگىمە تىزگىنىن قولىنا الدى. الدىمەن ءوزىنىڭ ءوڭتۇس­تىك قازاقستانعا كەلگەن جۇمىس ساپارىنىڭ ماقساتىن ايتىپ بەردى. قاراپايىم جۇرت ەكونو­مي­كا­لىق اڭگىمەنى ۇعىنا بەرمەيدى, ەلباسىنىڭ ءتىلىنىڭ جا­تىق­تىعى­نان با, الدە قولمەن قوي­عانداي ايتاتىندىعىنان با, كۇردەلى ءوندىرىس سالاسى سا­نا­ڭا قۇيىپ بەر­گەندەي كوكى­رە­گىڭدە سايراپ تۇ­رادى. ساپارى­نىڭ باستى ماقساتى – ۇدەمەلى تۇردە ىلگەرىلەيتىن يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما بويىنشا بەرىلگەن تاپسىرما­لار­دىڭ ورىندالۋ با­رى­سى­مەن تانىسۋ ەكەن. بۇعان قالاي ءىشىڭ جىلىماسىن, ءوزى بەرگەن تاپ­سىر­ماسىن ءوزى تياناقتاپ, كوز­بەن كورىپ ءجۇر. اتكوپىر قا­عاز­بەن جىبەرگەن مالىمەتپەن كابينەتتە وتىرىپ تانىسسا دا بولار ەدى, بىراق سالعىرتتىق سان سوق­تىراتىنى جانە بار. بۇل باعىتتا وڭتۇستىك ءوڭىر جاقسى جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىر ەكەن. الگى باعدارلاما بويىنشا 14 جوبا ىسكە اسىرىلىپتى. قازاقستاننىڭ 20 جىلدا شىققان بيىكتەرىنە كەيبىر مەملەكەتتەر عاسىرلار بويى قول جەتكىزە الماعانىن, وسى ارا­لىقتا 500-دەي مەكتەپ, 3000-دەي اۋرۋحانا سالىنعانىن, شەكارا­مىز­دىڭ شەگەندەلگەنىن ەستىپ مارقايىپ, كوڭىلدى ناسات كەرنەدى. «جاقسى» دەگەنگە قاي قازاق قۋانباسىن, ايدالادا وتىرىپ جانىمىز سەمىردى. اڭگىمە رۋحاني سالاعا ويىس­تى. ارينە, ءار حالىقتىڭ رۋحا­نياتى – ءتىلى, ءدىلى, تاريحى. «ءازى­­رەت-سۇلتان» قورىق-مۇرا­جايىنا جۇرگىزىلگەن جاڭعىرتۋ جۇمىس­تارى جانە جالپى وڭ-تۇستىك وڭىردەگى ماۆزولەيلەر مەن تاريحي ورىنداردىڭ قال­پى­نا كەلتىرىلۋى – تاريحى­مىز­دىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋى دەپ ۇعىنامىز. سونىمەن بىرگە, داماسكىدەگى ءال-فارابي كەسەنەسى مەن كايردەگى بەيبارىس سۇلتان مەشىتىنىڭ جوندەلۋ بارى­سى تۋ­راسىنداعى اڭگىمە ۇرپا­عىنىڭ بابا رۋحىنا تاعزىمى رەتىندە اسەر ەتتى. قىزىل يمپەريا تۇسىندا اشىق­تان-اشىق ەجەلگى ەسكەرتكىشتەرىمىزدى, مادەني مۇرا­لا­رى­­مىز­دى بۇزعان جوق, بىراق قال­پىنا دا كەلتىرمەدى. جىل­دار وتە كەلە ولار وزدەرى-اق قۇلادى. ال پايداكۇنەمدەر مەن كونەكوزدى كيە تۇتاتىندار ونى كىرپىشتەپ تاسىدى. بۇعان دالەل رەتىندە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن ايتساق جەتكىلىكتى. ال­تىن­مەن اپ­تالىپ جاسالعان جاق­تاۋىنداعى قۇراني ءسوز بەن اشەكەيلەر تونا­لىپ, كىرپىشى شاشىلعانىن كوپ­شىلىك ۇمىتا قويماعان شىعار. ۇلكەن حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جايىن شەشۋمەن اينالىسىپ جۇرگەندەي بولىپ, سول كەزدەگى ەل تىزگىنىن ۇستاعاندار ونى باي­قاماعانداي كەپ تانىتتى. ءسوي­تىپ, تاريحى­مىز كۇيرەدى. تاريحى جوق حا­لىق اتا-اناسى جوق بالا سياق­تى. وعان قاجەتتى تانىم-ءتۇي­سىكتى, پايىم-پاراساتتى ءسى­ڭى­رۋ­گە جەڭىل. وسىنداي ادىسپەن تۇ­تاستاي ەلدى حالىقتىق قۇندى­لىق­تان ايىرۋعا استىرتىن ارە­كەت ىستەلدى. تۇركى حالىقتارىن رۋحاني-مادەني تۇرعىدان جاقىنداس­تى­رۋدا قازاقستاندىق باستامالار­دىڭ زور ماڭىزى بارى راس. سو­نىڭ ىشىندە استانادا اشىلعان تۇركى اكادەمياسىنىڭ جاي-كۇيى, ونىڭ كەلەشەك جوسپارلا­رى تۋرا­لى ءسوز قوزعالدى. ونىڭ تۇركى حالىقتارىن جاقىنداس­تى­رۋداعى يگى قىزمەتتەرىنە كورەرمەن ءبىز «ءاپ, بارەكەلدى» دەپ وتىردىق. قازىر ۇيرەنۋشى ەلدەن ۇيرەتۋشى ەلگە اينالىپ كەلە جاتقانىمىز دا سىر رەتىندە ورتاعا سالىندى. ايتىسكەر اقىن اسەلحان قا­لىبەكوۆانىڭ ەلباسىعا ار­ناعان جۇرەكجاردى جىرى كوڭىل تول­قىتادى. ونەردىڭ وكىلى ولە­ڭى­مەن قوسا ورەسىن دە تانىت­قان­داي. بىلتىردان بەرى ايتىستىڭ مەملەكەت قامقورلىعىنا قايتا الى­نا باستاعانىنا ريزا­شى­لىعىن ءبىلدىردى. اڭگىمە تىلگە ويىسقاندا قۇ­لا­عىن تۇرمەيتىن قازاق جوق شىعار. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋدا ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىن تەكسەرەتىن زاماننىڭ كەلگەنىن ءبارى ىشتەي توپشىلادى. سەبەبى, ەرتەڭگى كادر رەزەرۆىن جا­ساق­تايتىن بالالاردىڭ 80 پايىزى قازاقشا وقيدى ەكەن. بۇل تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ ەڭ باستى تابىسى دەپ ويلايمىن. باسقوسۋدى قورىتىن­دىلا­عان ەلباسى قازاقتىڭ اداس­تىر­ماس تەمىرقازىعى بولاتىن ءۇش ءىرى ماسەلەنى اۋىزعا الدى. ءبىرىنشىسى – تاريحىڭدى تولىق ءبىلۋ, ەكىنشىسى – جان-جاققا تارت­قان ءدىني اعىمداردان اراشا­لايتىن ياساۋي ءىلىمى مەن فيلو­سوفياسىن وقىپ-ۇيرەنۋ, ءۇشىن­شىسى – ۇلان-عايىر اباي ءور­كەنيەتى. دانىشپاننىڭ: «ءبى­رىڭ­دى, قازاق, ءبىرىڭ دوس – كور­مە­سەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس», دەگەن نا­قىلىمەن اڭگىمەسىن اياقتاعان پرەزيدەنت الدىندا وتىرعان زيالىلارعا عانا ەمەس, مۇقىم قازاق جۇرتشىلىعىنا تەرەڭ وي تاستاپ كەتتى. الدىمىزدا تەمىرقازىقتاي تاپجىلماي تۇرعان ءۇش مۇراتى­مىز بار ەكەن. بۇنىڭ ءبارى ونە­گەمەن, تاربيەمەن كەلەتىن شارۋا. شىنتۋايتىندا ءبىز, قاريا­لار, بالالارىمىزعا اكەلەرى­مىز­دەن قال­عان دۇنيەدەن دە كوپ نارسە بەرۋىمىز كەرەك. ال جەتكىنشەكتەر بىزدەن قابىلداعان­دارىن ساقتاپ, ساقتاپ قانا قوي­ماي ودان ءارى دامىتىپ ءوز كەزەگىندە ۇرپاققا ۇسىنادى. ۇرپاق ساباقتاستىعى قاينار كۇشىمىز, تاباندى دا بەرىك تۇراقتىلى­عى­مىز, ماڭگىلىك جا­سامپازدىعى­مىز. كەز كەلگەن توسىن جايت تە­رەڭ دە ارىدەن قالىپتاستىرعان ۇلتتىق رۋحىمىز بەن تاريحى­مىزدى بۇزا الماۋى ءتيىس. ابجالەل حاميتوۆ, زەينەتكەر.