ەرلەردى ۇمىتپاعانىڭ – ەلدىكتى ۇلىقتاعانىڭ

«مەن, كەنەسارى قاسىموۆ, قولعا قارۋ الىپ, ۇلى كۇرەستى باسقارۋعا اتتان­دىم» حان كەنەنىڭ ورىنبور گە­نەرال-گۋبەرناتورى وبرۋچەۆكە جاز­عان حاتى وسىلاي باستالادى. قا­ز­اق حالقىنا قىسىمدى توقتاتۋ, سا­رىارقانى ورمەكشىنىڭ تورىنداي شى­ر­ماپ تاستاعان سەگىز دۋان مەن ءبىر-بىرى­نە قولدىڭ سالاسىنداي جالعاسقان بەكىنىستەردى جويۋ جونىندەگى تالابى ورىندالماعان سوڭ باسقا امالى قالماعان ەدى. قالىڭ ەل قايراتتانىپ اتقا قوندى, ۇلان دالا تاۋەلسىزدىك دەپ ۇراندادى. نامىستى ەردىڭ ءبارى اقمولادا توعىستى. 1838 جىلدىڭ 25 مامىرىندا اقمولاداعى بەكىنىستى تىكەلەي شابۋىلمەن تاس-تالقان ەتتى. سول جويقىن كۇرەس 27 جىلعا سوزىلدى. 2010 جىلى قازاق حالقىنىڭ بۇكىل­حا­لىقتىق سيپاتقا يە بولعان وسى العاشقى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە 172 جىل تول­عا­نىن ەسكە سالىپ, ۇكىمەت باسشىسىنا حات جازعان ەدىك. سول ۇلى ارپالىستىڭ 160 جىلدىعى قارساڭىندا استانانىڭ زيا­لى قاۋىمى اتىنان بەكىنىس بولعان جەرگە ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىپ, ەسىل ەرلەردىڭ قاھارماندىعىن ارداقتايىق, بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى ۇرپاققا ۇلگى ەتەيىك دەگەن ءوتىنىشىمىز اياقسىز قالعانىن ايتتىق. «سىزدەر, بالكىم ەلوردادا كەنەسارىنىڭ ەسكەرتكىشى بار عوي دەيتىن شىعارسىزدار. الايدا, ازاتتىق ءۇشىن حان كەنەمەن بىرگە قالىڭ ەل جان بەرىپ, جان الىسقان جوق پا؟! ەل تاريحىنداعى ۇلى وقيعا – العاشقى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى دارا قۇرمەتتەلۋى قاجەت ەمەس پە؟!» دەدىك. سول كوتەرىلىستىڭ جادىمىزداعى جاڭ­عىرىعى باسىلماسىن دەپ, الگى بەكىنىس تۇرعىزىلعان جەرگە قايران ەرلەردىڭ قۇرمەتىنە بەلگى قويايىق دەپ 2010 جىلى ۇكىمەت باسشىسىنا تاعى دا شىقتىق. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىل­دىعى قارساڭىندا وسىلاي ەلدىك تا­نىتساق, ەكى دۇنيەدە ءجۇزىمىز جارقىن بو­لار ەدى دەدىك. بۇل جولى استانا توپىراعى ەسىمدەرى ماڭگىلىك ارداقتالاتىن باسقا دا اسىلدارىمەن ايگىلى ەكەنىن دە بىلدىردىك. سولاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى, اتى الەمگە ءماشھۇر, تەڭدەسى جوق بالۋان قاجىمۇقانعا دا ءىلتيپات كورسەتۋدى وتىن­دىك. اتاقتى بالۋان ءوزىنىڭ داڭقتى جولى جايلى ايتا كەلىپ, بىلاي دەيدى: جيىرما ءتورت پاتشانى ارالادىم, بالۋاندى نەشە تاۋداي جارالادىم. جۇرەگىمدى جىلىتقان قىزۋى مول تۋعان جەردەي ىستىقتى كورە المادىم. سول تۋعان توپىراعىنىڭ, قازاق ەلىنىڭ ابىرويىن جاھانعا اسقاقتاتقان قاجەكەڭ وتانىن شەكسىز سۇيگەن پاتريوت ەدى. ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقاندا عۇمىر بويى جيناعان قاراجاتىنا اس­كە­ري ۇشاق جاساتتى. سول ۇشاقپەن قازاق قىرانى قاجىتاي شالاباەۆ 120-دان استام جاۋىنگەرلىك تاپسىرما ورىنداعان. جاۋدىڭ تالاي سوعىس تەحنيكاسى مەن جاياۋ اسكەرىن جويعان. ەلىن سۇيگەن ەردىڭ كىندىك قانى تامعان جەر استانادان الىس ەمەس. 1990 جىلعا دەيىن سوۆحوزدىڭ شاعىن بو­لىم­شەسى بولدى, بۋداپەشت اتالدى. وسى جىلى اقمولانىڭ ء«تىل جانە ما­دەنيەت» قوعامىنا توپتاسقان ازاماتتارى قايتا-قايتا كوتەرىپ, اۋىلعا قاجەكەڭنىڭ اتىن بەرگىزدىك. سول تۇستا قالالىق پارتيا كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەتتە بولعان وسى جەردىڭ تۋماسى قۋانىش احمەتبەكوۆ ءوز قارجىسىنا كەۋدەمۇسىنىن ورناتتى. ول كەزدە داڭقتى اتامىزعا بۇدان ارتىق قۇرمەت كورسەتە المايتىن ەدىك. داڭقتى بالۋاننىڭ اتا-اناسى دا وسى جەردە ماڭگى دامىلداعان. زيرات توزىپ ءبىتىپ, نە وبلىس, نە اۋدان اكىمدىگى قالپىنا كەلتىرمەي ۇزاق ءجۇردى. وسىنىڭ ءبارى كوڭىلدى قۇلازىتاتىن. قاجەكەڭە قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ پرەزيديۋمى بەرگەن «قازاق دالاسىنىڭ باتىرى» دەگەن اتاق وعان كورسەتىلگەن سوڭعى مەملەكەتتىك ءىلتيپات بولعانى ما؟! بيلىككە, قالا اكىمدىگىنە وسى جايلاردى ايتا كەلىپ, تەڭدەسى جوق بالۋانعا استانادا ەسكەرتكىش تۇرعىزىلۋىن وتىندىك. حان كەنە باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ەرلەرى مەن قاجەكەڭدى ارداقتاۋ تۋرالى وسىناۋ تىلەگىمىزگە بە­رىل­گەن جاۋاپ قۋانتىپ تا ەدى. «كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتە­رىلىس بارىسىندا اقمولا بەكىنىسى ءۇشىن شايقاس ورنىنا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋ جانە قازاق بالۋانى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ اتىن ۇلىقتاۋعا باعىت­تالعان ساۋال ورىندى, – دەلىنگەن وندا. – الداعى جىلدارى استانا قالاسى بيۋدجەتىندە قارجى قاراستىرىپ, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ تاريحي دەرەكتەرىنە نە­گىزدەلگەن مۇسىندىك كومپوزيتسيالار مەن سحەمالاردان قۇراستىرىلعان تاريحي-مادەني قۇندىلىعىمەن باس قالا­مىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن تاقىرىپتىق جوبانى جانە قازاق بالۋانى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ ەسكەرتكىشىن استانا قالاسىندا ورناتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلاتىن بولادى». سودان بەرى التى جىل ءوتىپ, جەتىنشى جىلعا اياق باستىق. ۋادە ورىندالعان جوق. بىراق, ءۇمىت ۇزگىمىز كەلمەيدى. تۇل­عالاردى, ەلدىڭ ەرلىگىن ارداقتايىق. تاريحتى جاسىتپاي, كەلەشەكتى جىگەر­لەندىرەيىك دەپ ءالى ءجۇرمىز. الدان سمايىل, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى