مىزعىماس مەجە

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2030» دامۋ ستراتەگياسىندا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ۇلكەن ساياسي مىندەت قويعان بولاتىن. وندا سول مىندەتتىڭ ورىندالۋى مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى ساقتاۋدىڭ, اۋماقتىڭ تۇتاستىعى جانە شەكارانىڭ مىزعىماستىعىن تياناقتاۋدىڭ كەپىلى رەتىندە كورسەتىلگەن. سوندىقتان دا 25 جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن ۇلان-عايىر تابىستارىنىڭ ءبىرى  ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن بەكىتكەن ءارى ونى مىزعىمىستاي ەتىپ شەگەندەگەن مەملەكەتتىك شەكاراسى بولىپ تابىلادى. بۇل – بۇكىلالەمدىك قوعامداستىق مويىنداعان ءارى ۇلتىمىزدىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جانە مەملەكەتتىلىگىمىزدى ايشىقتايتىن باعا جەتپەس قۇندىلىق. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇننەن باستاپ حالىقارالىق قۇقىق نورماسى مەن قاعيدالارىن بەرىك ۇستاناتىن ەل بولاتىنىن مالىمدەدى. سوعان بايلانىستى ەلباسىمىز سىرتقى ساياسي باعىتتىڭ مىناداي باعدارلارىن بەلگىلەدى. ەلىمىزدىڭ شەكاراعا قاتىستى ساياساتى حالىقارالىق قۇقىق, ۇلتتىق زاڭناما جانە الەمدىك تاجىريبە قاعيدالارى مەن نور­مالارىنا نەگىزدەلگەن. مەملەكەتتىك شە­كارا زاڭدى بەكىتىلگەن اۋماعىنىڭ شەگىن اي­قىن­دايتىن سىزىق رەتىندە قارالادى. اتا زاڭىمىزعا سايكەس قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ اۋماعى قازىرگى شەكاراسىن­دا ءبىر­تۇ­تاس, قول سۇعىلمايدى جانە بولىنبەيدى. قا­­زاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن بەل­گى­­ل­ەگەن جانە وزگەرتكەن كەزدە جەكەمەنشىك پەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتى, شەكارالاس مەم­­لەكەتتەرمەن ءوزارا ءتيىمدى جانە جان-جاق­­تى ىنتىماقتاستىق مۇددەلەرىن, شەك­ا­را داۋلارىن بەيبىت شەشۋ قاعيداتتارىن باس­­شىلىققا الادى. ال مەملەكەتارالىق شەكارانى بەل­گى­لەۋ ەكى كەزەڭنەن تۇردى. ءبىرىنشى كەزەڭى – بۇل شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ. ياعني, ءتيىس­تى شارت بويىنشا مەملەكەتتىك شەكا­را سىزىعىنىڭ ءوتۋىن ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتاپ انىقتاۋ جانە سول سىزىقتى كارتاعا ءتۇسىرۋ. ەكىنشى كەزەڭى – بۇل شەكارانى دەماركاتسيالاۋ, جەرگىلىكتى جەردە شەكارانى ورناتۋ. ەلىمىزدىڭ ەكى ءىرى دەرجاۆا – رەسەي مەن قىتايدىڭ اراسىندا ورنالاسۋى بۇل ەلدەرمەن شەكارانىڭ ءوتۋى ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەردى. سوندىقتان قازاقستان دەلەگاتسياسى ءوز كوزقاراسىن بەرىك ۇستاندى جانە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋشى ارىپتەستەرىنىڭ ۇسىنىستارى مەن دايەكتەرىن قۇرمەتپەن قابىلداپ, كورشى مەملەكەتتەرمەن اۋ­ماق­تىق داۋ-دامايلار نەگىزىندە بولاتىن ءتۇ­سىنىسپەۋشىلىكتى بولدىرماۋدى قاداعالاي وتى­رىپ, جۇيەلى تۇردە ءوز مۇددەلەرىن ىلگەرى جىلجىتا بەردى. بۇل ماسەلەلەردە قازاقستان ديپلوماتيالىق قىزمەتى پرين­تسيپ­تىلىك پەن بەرىكتىكتى, سىندارلىلىق پەن ءبى­تىمگەرشىلىكتى ۇيلەستىرە ءبىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا سىرتقى ساياساتتاعى باسىمدىقتاردىڭ ءىشىن­دە شەكارالاردى مەجەلەۋ, ولاردى حا­لىقارالىق تۇرعىدان زاڭداستىرۋ كەزەك كۇت­­­تىرمەيتىن ماسەلە بولدى. مەملەكەت باس­­­شىسى 1996 جىلعى جولداۋىندا ءتاۋ­­ەل­­­سىزدىكتىڭ العاشقى بەس جىلىن قو­رى­تىن­دىلاي كەلىپ: «حالىقارالىق اۋقىمدا تانىلمايىنشا, الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان قاۋىپسىزدىك, اۋماقتىق تۇتاستىق پەن شەكارالاردىڭ مىزعىمايتىنىنا كەپىلدىك المايىنشا, مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋى, ەگەمەندىك, ەكونوميكالىق رە­فورمالار, الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋ قۇرعاق ءسوز بولىپ قالا بەرەدى», – دەپ اتاپ ءوتۋى سوعان ناق­تى دالەل. وسى قاعيدانى باسشىلىققا ال­عان قازاقستان بىردەن مەملەكەتتىك شە­كارالاردى رەسىمدەۋدى قولعا الدى. قى­تاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن, قىرعىز رەس­پۋبليكاسىمەن, رەسەي فەدەراتسياسىمەن, ءتۇ­رىك­مەنستانمەن جانە وزبەكستانمەن كە­لىس­سوزدەرگە بەلسەنە كىرىستى. سونىمەن, 1991 جىلعا دەيىن قىتايمەن باي­لانىستى كەلىسسوزدەردى وسى ەلمەن شەكارالاس بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ دەلەگاتسياسى جۇرگىزىپ كەلگەن ەدى. ال 1992 جىلدان باستاپ قازاقستان قىتايمەن شەكارا ماسەلەلەرى جونىندەگى كە­لىس­سوزدەردى تاۋەلسىز ەل رەتىندە قولعا الدى. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى شەكارالاردى دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر 1992-1998 جىلدارى ءوتتى, دەماركاتسيالاۋ 2002 جىلى تولىعىمەن اياقتالدى. كەلىسسوزدەرگە بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسى مەن قىتاي اراسىندا ءحىح عاسىردا جاسالعان سەگىز شارت پەن حاتتامالار نەگىز بولدى. 1994-1999 جىلدارى قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا وتكەن كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە ەكى ەلدىڭ مەملەكەتتىك شە­كا­راسىنىڭ ءوتۋ سىزىعىن جانە ونىڭ شە­كارالىق بەلگىلەرمەن بەلگىلەنۋىن ناقتى انىقتاپ, ءارى ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتاپ بەرەتىن حالىقارالىق بەس كەلىسىم جاسالدى. دەماركاتسيالىق جۇمىستاردى التى جۇمىس توبى 1992 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باس­تاپ 2001 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن ءجۇ­زەگە اسىردى. ال كورشىلەس وزگە ەلدەرمەن مەم­لە­كەت­­تىك شەكارامىز قالاي رەتتەلدى دەگەنگە كەل­سەك, بۇل ماسەلەلەردە نەگىزىنەن 1991 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى الماتى دەك­لاراتسياسى, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوس­تاستىعى شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىق قا­عيداتتارىن ساقتاۋ تۋرالى 1992 جىلعى 14 اقپانداعى دەكلاراتسيا, تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن جانە شەكارالارىنىڭ مىز­عىماستىعىن ساقتاۋ تۋرالى 1994 جىلعى 15 ساۋىردەگى دەكلاراتسيا جانە باسقا دا قۇ­قىق­تىق قۇجاتتار نازارعا الىندى. وسى قۇ­جاتتارعا سايكەس تاراپتار بۇرىنعى وداق­تاس رەسپۋبليكالاردىڭ اراسىنداعى اكىم­شىلىك-اۋماقتىق مەجەلەۋدى شەكارالىق كە­لىس­سوزدەردە باستى نەگىز ەتىپ الدى. سونىمەن قا­تار, قازاقستان تاراپىنىڭ مەملەكەتتىك شە­كارانى دەليميتاتسيالاۋ بويىنشا ءجۇر­- گ­ىزگەن جۇمىستارى ۇكىمەتتىڭ قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ قىرعىزستانمەن, رەسەيمەن, تۇرىكمەنستانمەن جانە وزبەكستانمەن مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ ۇكىمەتتىك كوميسسياسى تۋرالى 1999 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى قاۋلىسىنا سايكەس جۇرگىزىلدى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى كوميسسيانىڭ قۇرامىنا مۇددەلى مينيستر­لىك­تەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ, وبلىستىق, اۋ­دا­ندىق جانە اۋىلدىق اكىمدىكتەردىڭ وكىل­دەرىن كىرگىزۋ ارقىلى ءتيىستى ۇكىمەتتىك دە­لەگاتسيالاردى جاساقتاپ وتىردى. ساراپ­شى رەتىندە ءارتۇرلى مەكەمەلەردىڭ مامان­دارى تارتىلدى. گەودەزيستەر, كارتو­- گ­رافتار, جەرگە ورنالاستىرۋشىلار مەن گيد­رو­لوگ مامانداردان ارنايى جۇمىس توپ­تارى قۇرىلدى. ءسويتىپ, ون شاقتى جىل­دىڭ ارالىعىندا قازاقستان ءوزىنىڭ كور­شىلەرى – رەسەي, قىتاي, وزبەكستان جانە تۇرىك­مەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكاراسىن داۋ-دامايسىز, وكپە-رەنىشسىز شەگەندەپ الدى. تاعدىر كورشىلەس ەتكەن ەلدەرمەن مەم­لەكەتتىك شەكارامىزدىڭ ويداعىداي شە­شىلۋى, بۇگىندە ولارمەن تىعىز ىنتى­ماق­تاستىق جاساۋعا, ونىڭ ىشىندە ساۋ­دا-ەكونوميكالىق, مادەني-تاريحي, عى­لىمي, تاعى باسقا دا سالالار بويىنشا ىن­تىماقتاستىق جاساۋعا جول اشتى. حا­ل­- قىمىزدىڭ عاسىرلار بويى جەرىنىڭ تۇ­تاس­تىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ۇمتىلىسى مەن ارمانى بەيبىت جانە ديپلوماتيالىق كە­لىسىم جولىمەن ىسكە استى. سونىڭ ءنا­تيجەسىندە ەلىمىزدىڭ كەڭ-بايتاق اۋماعى بار­لىق كورشى ەلدەر تاراپىنان تولىعىمەن تانىلىپ, حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىندە زاڭداستىرىلدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تۇڭعىش رەت تا­­ريحتا ءبىزدىڭ مەملەكەت حالىقارالىق ءدا­­رە­جەدە تانىلعان ناقتى شەكاراسىن بەل­گىلەدى. 14 مىڭ شاقىرىم مەملەكەتتىك شەكا­را مەجەلەندى», – دەپ ايتقانى ەسىمىزدە. ءمى­نە, وسىلايشا اتا-بابالارىمىز­دان مۇ­را بولىپ قالعان جەرىمىز قايتا قالپىنا كەل­تىرىلدى. قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شە­كارا الەمدەگى ەڭ ۇزىن شەكارا بولىپ تابى­لادى. ال ونى دەليميتاتسيالاۋ مەن دە­ماركاتسيالاۋ جۇمىستارى حالىقارالىق-قۇ­قىقتىق تاجىريبەدە بىرەگەي قۇبىلىس بولدى. سوعان از-كەم توقتالىپ وتكەن ءجون شىعار. 1998 جىلعى 12 قازاندا قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى الماتىدا قر مەن رف اراسىنداعى مەملەكەتتىك شە­كا­رانى دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى حات­تا­ماعا قول قويدى. تاراپتار قاجەتتى شارا­لاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك دەڭ­گەيدەگى دەلەگاتسيا قۇردى, ولار 1999 جىل­د­ىڭ سوڭىندا كەلىسسوزگە كىرىستى. ءوزارا ۋاعدالاستىق بويىنشا قازاقستان – رەسەي شەكاراسىنىڭ ءوتۋ سىزىعىن سيپاتتاۋ جانە ونى كارتاعا ءتۇسىرۋ باتىستان – ۆولگا وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىنان باستالىپ, 2005 جىلعى قاڭتاردا شىعىستا – التاي تاۋىنىڭ وڭتۇستىك التاي جوتاسىندا اياقتالدى. وسىلايشا, 2005 جىلعى 18 قاڭتاردا ءماس­كەۋدە ەكى مەملەكەت باسشىلارى قازاق­س­تان – رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فە­دەراتسياسىنىڭ اراسىنداعى شارتقا قول قوي­دى. ءباسپاسوز ماسليحاتىنداعى سوزىندە قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ بىلاي دەدى: «ءبىز ءبارىمىز ما­ڭىزدى تاريحي وقيعانىڭ كۋاگەرى بولىپ وتىرمىز. قازاقستان – رەسەي شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. تاريحي بولىپ سانالاتىنى, ءبىز ءبىرىنشى رەت شەكارانى شارتتىق تارتىپپەن بەلگىلەدىك». بۇل شارت الەمدەگى ەڭ ۇزىن شەكارانىڭ ءوتۋ سىزىعىن انىقتاپ بەردى. ونىڭ ۇزىندىعى – 7591 شاقىرىم. بۇل شەكارا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز بەن حالقىمىزدى ايىرمايدى, قايتا بىرىكتىرەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىز ءۇشىن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋ­ماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋدان ما­ڭىز­دى مىندەت جوق», – دەگەن بولاتىن. ەلى­مىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قام­تا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى شىن ءما­نىن­دە وراسان زور جۇمىستار اتقاردى, زاڭ­­دىق تۇرعىدان كورشىلەرگە عانا ەمەس, حا­لىقارالىق قاۋىمداستىققا مويىندات­تى. شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىل­دەرىمەن ءبىر كەزدەسۋىندە ەلباسىنىڭ: «20 جىلدىڭ ىشىندە ءبىز بارلىق كورشى ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكارا ماسەلەسىن رەتتەپ, شەشتىك. ءبىزدىڭ سىرتقى شەكارامىز – تاتۋ كورشىلىك پەن ىنتىماقتاستىق شەكاراسى», – دەۋى دە سوندىقتان. مەملەكەتتىك قاشان قالىپتاستى دەگەن ماسەلەدە, قازاق حالقىنىڭ ءومىر ءسۇر­گەن كەڭىستىگى – مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ اي­شىق­تى كورىنىسى بولا الادى. سەبەبى, مەم­لە­كەتتىلىكتىڭ مىندەتتى بەس بەلگىسىنىڭ ءبىرى – ونىڭ اۋماعى. ال قازاق ەلى ءوز تاۋەلسىزدىك عا­­سىرىنىڭ تورتتەن ءبىرىن تولتىردى. بۇل مەر­زىم ادام ومىرىمەن ەسەپتەگەندە دە, تا­ريحي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا دا كوپ ۋا­قىت ەمەس. بىراق, وسىناۋ قىسقا مەرزىمگە قا­راماستان, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءجا­نە ساياسي قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرە بىلگەن قازاق ەلى الەم مويىنداعان مەملەكەتتەر قا­تارىنا قوسىلدى. ەلىمىزدىڭ ساياسي ءومىرى جا­ڭارتىلىپ, تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاسال­دى. نارىقتىق ەكونوميكا ويداعىداي ءجۇ­زەگە اسىرىلدى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى, الەۋمەتتىك سالادا جاڭا اسۋلار باعىندىرىلدى. ەلدىڭ تۇتاستىعى, جەردىڭ بۇتىندىگى قامتاماسىز ەتىلدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»