قارجى مەن قارىم

قىزىلوردادا VIII «بايقوڭىر ينۆەست» فورۋمى بولدى قىزىلوردادا «بايقوڭىر ينۆەست» ينۆەستيتسيالىق فورۋمى بولدى. وسىمەن سەگىزىنشى مارتە وتكەن فورۋمعا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى البەرت راۋ, بىرقاتار بيزنەس قاۋىمداستىقتار مەن بىرلەستىكتەردىڭ, بانك سالاسى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ۇلتتىق جانە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ, رەسەيدىڭ, گەرمانيانىڭ, شۆەيتساريانىڭ, فرانتسيانىڭ, اقش-تىڭ جانە قىتايدىڭ حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سونداي-اق ازەربايجاننىڭ, بەلورۋسسيانىڭ, بەلگيا كورولدىگىنىڭ وكىلدەرى مەن وزبەكستاننىڭ رەسمي دەلەگاتسياسى فورۋمدا تالقىلانعان ماسەلەلەرگە ءۇن قوستى. فورۋم جۇمىسىنا «قاشاعان» كەن ورنىن يگەرۋ جوباسىنىڭ نەگىزى وپەراتورى – «NCOC» كومپانياسىنىڭ دەلەگاتسياسى دا كەلدى.

مۇمكىندىكتەر مەكەنى

كەزەكتى ينۆەستفورۋم اياسىندا «ينۆەس­تيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى», «ينۆەستورلار ءۇشىن جاڭا كەلەشەك» تاقىرىپتارىندا پلەنارلىق وتىرىستار مەن «اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتسياسى», «B2B كەزدەسۋ فورماتىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق» باعىتتارى بويىنشا سەكتسيالار جۇمىس ىستەدى. پلەنارلىق وتىرىستا قارجى ينستيتۋتتارى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋعا ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى جوبالارىن تانىستىردى. سونداي-اق, ەكونوميكانىڭ باسىمدىققا يە سالالارىنداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى تالقىلاندى. مودەراتورلىق تىزگىن حالىقارالىق «ەكسپەرت» جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى الەكساندر يۆانتەردىڭ قولىندا بولدى. ءماجىلىستى اشقان وبلىس اكىمى قى­رىمبەك كوشەرباەۆ سىر ەلىنە كەلگەن قوناقتارعا جىلى لەبىزىن ءبىلدىرىپ, ۇزاق مەرزىمدى ارىپتەستىككە باستايتىن ءداستۇرلى فورۋمنىڭ مۇمكىندىكتەرىن اتاپ ءوتتى. اتالمىش جيىنعا 11 ەلدىڭ وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋى قىزىلوردا وبلىسىنا ينۆەس­تيتسيا سالۋعا قىزىعۋشىلاردىڭ قاتارى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتقانىن ايعاقتايدى. سونداي-اق, «قاشاعان» كەن ورنىن يگەرۋ جوباسىنىڭ باس وپەراتورى – «NCOC» كومپانياسىنىڭ دەلەگاتسياسىمەن كەزدەسۋ وڭىردەگى مۇناي سەرۆيستىك جانە مەردىگەر كومپانيالارعا جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشپاق. جالپى سىر ءوڭىرى – تۋريستىك سالانى دامىتۋعا اسا قولايلى ايماق. كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم دامىعان. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كۇرە جولى­نىڭ 812 شاقىرىمى, تەمىر جول, مۇناي, گاز قۇبىرلارى وبلىس اۋماعىنان وتەدى. بايقوڭىرداعى 2, قىزىلوردا قالا­سىنداعى 1 اۋەجاي كەز كەلگەن ۇشاقتى قابىلداي الادى. ەلباسى باستاماسىمەن قولعا الىن­عان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدار­لاما شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ءبىر­تىن­دەپ ارىلىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىن ءارتا­راپتاندىرۋعا جول اشتى. شيكى­زاتتىق ەمەس سەكتوردى دامىتۋ قارقىنى بويىنشا قىزىلوردا وبلىسى ەلىمىزدەگى ماڭدايالدى ايماق بولىپ وتىر. سوڭعى 3 جىلدا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 3 ەسەگە, ەكونوميكا سەكتورىنداعى ەڭ­بەك ونىمدىلىگى 4 ەسەگە ارتتى. وڭدەۋ سەك­تورىنىڭ وسى جىلعى 9 ايداعى ءوسىمى 16,3 پايىزدى قۇرا­دى. ءنا­تيجەسىندە, وندىرىستىك قۇرى­لىمداعى ءوڭ­دەۋ سەكتورىنىڭ ۇلەسى 18,9 پايىزعا دەيىن ارتىپ, 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 4 ەسەگە ۇلعايدى. بۇل – ەكونو­ميكانى ءارتا­راپ­تاندىرۋداعى العا قادام باسۋدىڭ اي­عاعى. قازاقستان الەم بويىنشا ۋران ءوندى­رۋ­شىلەردىڭ كوشىن باستاپ تۇرسا, قىزىلوردا وبلىسى سول كولەمنىڭ جارتىسىن وندىرەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قارقىندى دامۋىن كۇرىششىلەردىڭ 4 جىل قاتارىنان رەكوردتى ءونىم جيناعانىنان-اق اڭعارۋعا بولادى. وتكەن ەگىن ماۋسىمىندا كۇرىشتىڭ يراندىق سۇرپى, گوللاندتىق كوكونىس تۇرلەرى ەگىلدى. ەلباسى بىلتىر عانا قول قويعان «مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تۋرالى» زاڭ ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋدى جانە حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋدى كوزدەيدى. وسى زاڭ اياسىندا ايماقتا «قورقىت اتا اۋە­جايىنىڭ جولاۋشىلار تەرمينالىن سالۋ», «كاسىپتىك-تەحنيكالىق ليتسەي قۇرىلىسىن سالۋ», «قىزىلوردا قالاسىندا 250 ورىندىق ەمحانا سالۋ» جوبالارىنا كونكۋرس جاريالانباق. ءوڭىر باسشىسى ينۆەستورلاردى كونكۋرسقا قاتىسۋعا شاقىردى. سونىمەن قاتار, قىرىمبەك ەلەۋ­ ۇلى ايماقتىڭ ينۆەستيتسيا سالۋعا, بيزنەستى وركەندەتۋگە قولايلى ارتىق­شىلىقتارىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان – رەسەي ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ 4-وتىرىسىندا «بايقوڭىر» كەشەنىندەگى 14 نىساندى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ كوممۋنالدىق مەنشىگىنە بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وندىرىستىك الاڭدار, دۇكەندەر مەن تۇرعىن ۇيلەر, ءتۇرلى الەۋمەتتىك نىساندار قازىر بوس تۇر. وسى نىساندار نەگىزىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا زور مۇمكىندىك بار. بۇگىندە وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارىندا جانە قىزىلوردا قالاسىندا يندۋستريالىق ايماقتار قۇرىلعان. قىزىعۋشىلىق تانىتۋشىلارعا بارلىق ينفرا­قۇرىلىمى جەتكىزىلگەن جەر تەلىم­دەرى بەرىلەدى. سىر وڭىرىندە جىل ون ەكى اي كۇن اشىق دەۋگە بولادى. بۇل – جەل جانە كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋعا اسا قولايلى مۇمكىندىك. وبلىستا ينۆەس­تورلار مەن كاسىپكەرلەرگە ءبىر جەردەن قىزمەت كورسەتەتىن, ينجەنەرلىك ينفرا­قۇرىلىمدارعا قوسىلۋعا تەحني­كالىق قۇجات بەرەتىن ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. ەلىمىزدە ەكونوميكانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتقان جەكە­شەلەندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ينۆەس­تورلار تارتۋعا مەملەكەتتىك اكتيۆتەر باسەكەلەستىك ورتاعا شىعارىلادى. فورۋمدا ءسوز العان ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى البەرت راۋ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قۇرىلىس قارقىنىن, ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاساۋ تالپىنىسىن جوعارى باعا­لادى. ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق سايا­سا­­تىنىڭ باستى باعىتتارىنا توق­تال­دى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەس­جىلدىعى اۋقىمدى باعدارلامانىڭ ىرگەتاسىن قالادى. ال ەكىنشى بەسجىلدىقتا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ العاش­قى ناتيجەلەرى كورىنە باستادى. قازىرگىدەي ەرەكشە ەكونوميكالىق كەزەڭدە جۇزەگە اسقان جوبالاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى بايقالادى. ۆيتسە-مينيستر ينۆەستورلار سارابىنا 4 ماقساتتى سەكتوردى ۇسىندى. ماشينا جاساۋ, حيميا ءوندىرىسى, اگرووندىرىس كە­شەنى جانە ساۋدا سالالارىنا ينۆەس­تيتسيا سالۋدىڭ تيىمدىلىگى ارتىپ وتىر. ا.راۋ قىزىلوردا وبلىسىندا جۇزەگە اسا باستاعان «كالتسيلەندىرىلگەن سودا شىعارۋ» جوباسى, شىنى زاۋىتى حيميا وندىرىسىنە ەرەكشە سەرپىن بەرەتىنىن, سونداي-اق, بايقوڭىر قالاسىندا ءوندىرىستى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا قاتىستى جوبالارعا قولداۋ كورسەتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى.

قۇيىلعان قارجىنىڭ قايتارىمى بار

ودان ءارى ءسوز العان ازەربايجان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ قازاقستانداعى ءتو­تەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى راشاد مام­مادوۆ باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا 25 جىل تولعانىن اتاپ ءوتىپ, سىرداريانىڭ جاعالاۋىندا كورىكتى قالانىڭ قانات جايى­پ كەلە جاتقانىن ايتتى. ازەربايجان – ءوز ەكونوميكاسىن مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتۋ ءۇشىن تۋريزم, اۋىل شارۋاشىلىعى, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن كولىك لوگيستيكاسىن دامىتۋدى قولعا العان ەل. تۋريزم كلاستەرىن دامىتۋدىڭ 3-مەم­لەكەتتىك باعدار­لاماسىن ىسكە اسىرۋدا. سوڭعى جىلدارى بۇل ەلگە كەلەتىن تۋريستەر لەگى ار­تىپ وتىر. بۇل مۇناي باعاسى ارزان­دا­عان قازىرگىدەي كەزەڭدە جاڭا جۇمىس ورىن­­دارىنىڭ اشىلۋىن قامتاماسىز ەتكەن. قىزىلوردا وبلىسىنان وتەتىن ماڭىز­دى كولىك كوممۋنيكاتسيالارى – تەمىر جول جانە اۆتوموبيل جولى ارقىلى جۇك تاسىمالداۋدى ارتتىرۋعا بولادى. ەلشى ءوز ەلىندەگى اگروسەكتوردى دامىتۋداعى, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن ەكسپورتقا شىعارۋداعى تابىس­تارى تۋرالى ايتتى. ازەربايجان رەسپۋب­ليكاسى قازىرگى ۋاقىتتا تۇركيا, گرۋزيا ەلدەرىنە ينۆەس­تيتسيا سالىپ وتىر. قىزىلوردا وبلىسىن دا ينۆەس­تيتسيالىق تارتىمدىلىعى ەرەكشە ءوڭىر رەتىندە باعالايدى. ەلشى وسىنداي فورۋمدار اياسىندا جاڭا يدەيالار تابىلىپ, ارىپتەستىك قاتىناستار ورنايتىندىقتان ونىڭ ماڭىزى زور ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. وبلىس باسشىسى ازەر­بايجاندىق تاراپتى قىزىلوردا قالا­سىنداعى داريانىڭ سول جاعالاۋىن يگەرۋگە ۇلەس قوسۋعا شاقىردى. ەلشى بۇل جوبا بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جانە قۇرىلىس كوم­پانيالارىنا ۇسىنىس جاسايتىنىن جەتكىزدى. بەلگيا كورولدىگىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ميشەل پەتەر­مانس تا سول جاعالاۋداعى جاڭا قالا جوباسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تار­تىم­دىلىعىن جوعارى باعالادى. بەل­گيا – ەۋروپاداعى حيميا ءوندىرىسى, فار­ما­تسەۆتيكا, مەتاللۋرگيا, كولىك قۇرال­دارىن شىعارۋدا تابىستارىن ەسەلەپ وتىرعان مەملەكەت. قازاقستان سياقتى ەكونوميكالىق بەيىمدەلۋ كەزەڭىنەن وتكەن, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسقا اشىق. ەلشى قىزىلورداداعى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوماگيسترالىنىڭ, «بەينەۋ –بوزوي – شىمكەنت» گاز قۇبىرىنىڭ, «بايقو­ڭىر» كەشەنىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن تانىمالدىعى بەلگيالىق ينۆەس­تورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ وتىرعانىن ايتتى. سىر ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, ۆەلوسپورتشى اندرەي كاشەچكيننىڭ بيزنەس-ارىپتەستىك, مادەني بايلانىستار ورناتۋداعى ەڭبەگىنە توقتالدى. قازىر قازاقستان مەن بەلگيا اراسىندا سۋ رەسۋرستارى, ەنەرگەتيكا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالالارى بويىنشا بەرىك قارىم-قاتىناس ورناعان. ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ قازاقستانداعى ديرەكتورى دجانەت حەكمان سۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, اۆتوبۋس پاركىن جاڭالاۋ, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ سياقتى بىرنەشە جوبالاردى ارىپتەستىك نەگىزدە بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋداعى سەنىمدى سەرىكتەستىك ءۇشىن ال­عىسىن ءبىلدىردى. اگروبيزنەستىڭ دامۋ قارقىنى, داريانىڭ سول جاعالاۋىن يگەرۋ باستاماسى وسى كاسىپكە ينۆەستيتسيا سالام دەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىن قايتاراتىنىن اتاپ ءوتتى. ال اتالعان بانكتىڭ تاعى ءبىر وكىلى باحتيور فايزيەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2013 جىلدان بەرى قارجىلاندىرىلعان جوبالار ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ قولداۋىنا يە بولعان. قىزىلوردا قالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىنا بانك سالعان ينۆەستيتسيا ارقاسىندا جىلۋ, سۋ, كارىز, جارىق جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋعا جول اشىلدى. فورۋمدا ازيا دامۋ بانكى­نىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلدى­گىنىڭ ديرەكتورى دجوۆانني كاپان­نەللي قىزىلوردالىقتاردىڭ تۋعان جە­رىن جان-جاقتى دامىتۋعا دەگەن قۇل­شىنىسى ۇناعانىن ايتتى. «بولاشاق ۇرپاقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ اۋقىمى تاڭعالدىردى. بىزگە تۇسكەن ۇسىنىستاردى ساراپتاي وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا جوسپارلارىمىزدى جاريالايمىز», دەدى ول. دجوۆانني كاپاننەللي مىرزانىڭ ايتۋىنشا, ايماققا ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتۋىنا مۇنداعى ساياسي تۇراقتىلىق جانە بيلىكتىڭ قولداۋى سەبەپ بولىپ وتىر. قولايلى جاعداي, قولداۋ بار جەردە جۇمىس تا جۇرەدى, سالعان قارجىنىڭ دا قايتارىمى بار. ايماق باسشىلىعى ىسكەرلىك ورتانى, ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قولايلى ايماقتىڭ ۇنامدى ءيميدجىن قالىپتاستىرعان. «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى مۇرات ابەنوۆ سىر ءوڭىرى ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن قيىن كەزەڭدەردە دە تىعىرىقتان جول تاپقانىن, داعدارىستان دامۋعا بەت العانىن اتاپ ايتتى. جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تول­قىنى كەزىندە بارلىق ينۆەستورلارعا باسەكەلەستىك ورتاعا شىعارىلعان كاسىپ­ورىنداردى ساتىپ الۋ, ولارعا ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى بيزنەستى وركەندەتۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلىپ وتىر. سونداي-اق, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى ەكونوميكانى العا سۇيرەيتىن لوكوموتيۆ رەتىندە باعالانۋدا. قىزىلوردا وبلىسى –  كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا جاعداي تۋعىزىپ وتىرعان وڭىرلەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ينۆەس­تيتسيالىق تارتىمدىلىعى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. ۇكپ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا, ەل تۇرعىندارىنىڭ 50 پايىز­دان استامى بيزنەسپەن اينالىسۋعا ىق­تيارلى, 70 پايىزى شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىسۋدىڭ بولاشاعى زور دەپ ەسەپتەيدى. «قاشاعان» كەن ورنىن يگەرۋ جوباسى­نىڭ نەگىزگى وپەراتورى – «NCOC» كومپانياسى باسقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جاقىپ ماراباەۆ فورۋم قاتىسۋشىلارىنا كومپانيا جوسپارلارىن ايتىپ بەردى. پلەنارلىق وتىرىس سوڭىندا وبلىس اكىمدىگى مەن «NCOC» كومپانياسى اراسىندا, وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن ازەربايجان بيزنەس جانە ينۆەستيتسيا اسسوتسياتسياسى اراسىندا ارىپتەستىك مەموراندۋمعا قول قويىلدى. «ينۆەستورلارعا ارنالعان جاڭا پەرس­پەك­تيۆالار» دەپ اتالاتىن سەكتسيا­لىق وتىرىستا بىرقاتار ماماندار ۇسىنىس­تارىمەن ءبولىسىپ, بايانداما جاسا­دى. وتىرىستا تۋريزممەن قاتار, ەلەك­ت­رون­دى ساۋدانى دامىتۋ, ءوندىرىس ورىندارىن كوپتەپ اشىپ, بىلىكتى كادرلاردى تارتۋ ماسەلەلەرى قارالدى. قازىرگى ەكونوميكالىق جاعدايدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ دا وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى نەگىزگى باعدارلامالار توڭىرەگىندە «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق-تىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى عابيت لەسبە­كوۆ تارقاتىپ ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل وبلىستا 35 ميلليار­د تەڭگە كولەمىندە كرەديتتەر بەرىلىپ, 362 سۋبەكتى سۋبسيديالانعان. سونىمەن قاتار, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باع­دار­لاماسىنىڭ ماقساتتى توبىنا كىر­مەيتىن كاسىپكەرلەر ءۇشىن «دامۋ-وپتي­ما» باعدارلاماسى جۇمىسىن باستاپ, ساۋدا, قوعامدىق تاماقتانۋ, قىزمەت كورسەتۋ سالا­سىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەر ءۇشىن قول­جەتىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنىپ كەلەدى. «Caspian Service» كومپانياسىنىڭ باسشىسى, بەلگياداعى ۆەلوسيپەد اكادە­مياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان اندرەي كا­شەچكين «بايقوڭىر» جوباسىن قولعا العانىن, جوبانىڭ ءبىر باعىتى بايقوڭىر قالاسىن الەم تۋريستەرى اعىلاتىن ورتاعا اينالدىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ا.كا­شەچكين بۇعان دەيىن وبلىستا تۋريزم سالاسىنداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى, ۆەلوكوماندا قۇرىپ, بايقوڭىر برەندىن ناسيحاتتاۋعا نيەتتى ەكەنىن بىلدىرگەن بولاتىن. الدا­عى ۋاقىتتا ول ەكسپو-2017 حالىق­ارالىق كورمەسىنە تۋريستەردى تارتۋ ماقساتىندا ترياتلوننان سايى­س, ۆەلوجارىستار ۇيىمداستىراتىنىن اتاپ ءوتتى. ال قازاقستان فرانچايزينگ قاۋىم­داستىعىنىڭ پرەزيدەنتى بەكنۇر قيسىقوۆ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قاتارىنا جەر­گىلىكتى فرانچايزينگتىك كومپانيالار قاتارىن ارتتىرۋدى قوسۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. سەكتسيا وتىرىسىندا «قازاتوم­ونەر­كاسىپ» ۇاك» اق ۆيتسە-پرە­زيدەنتى نۇرلان رىسپانوۆ «وبلىستاعى مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىنىڭ دامۋى» تاقىرىبىنداعى بايان­­داماسىمەن ءبولىستى. ايماقتاعى پاي­­دالى قازبالاردى ءوندىرۋ پەرسپەكتيۆالارى مەن ولاردى كەشەندى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىنە توقتالىپ, جەراستى بايلىعىن يگەرۋگە جاڭا سەرپىن بەرگەن «شالقيا» كەنىشىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. قازاقستاندىق ينتەرنەت-بيزنەس جانە ءموبيلدى كوممەرتسيا قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى كونستانتين گوروجانكين تۇتىنۋشىلاردىڭ عالامتور ارقىلى تاۋار ساتىپ الۋعا دەگەن سەنىمى جوعارى ەمەستىگىن العا تارتىپ, ينتەرنەت-ماركەتينگ سالاسىن دامىتۋدى قولعا الۋ كەرەك­تىگىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە بيزنەس ءۇشىن ەلەكتروندى ساۋدا ۇعىمى قالىپتاسىپ, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن دامىتۋدا ماڭىزىن ارتتىرۋدا.  

اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ارتىقشىلىقتار

ءVIىI «بايقوڭىر ينۆەست» ينۆەستي­تسيالىق فورۋمىنىڭ «اۋىل شارۋا­شىلىعى وندىرىستىك كووپەراتسياسى» اياسىندا وتكەن كۇرىش جانە ەت, مال شا­رۋاشىلىعى سەكتسيالىق وتىرىسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, رەسپۋب­ليكا­لىق جانە حالىقارالىق عىلىمي, بيزنەس-ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى بايانداما جاسادى. سەكتسيا جۇمىسىنا عالىمدار, ينۆەس­تورلار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن جابدىقتاۋشىلار, رەسەيلىك جانە وزبەكستاندىق ماماندار جانە ايماقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى قاتىستى. شارا بارىسىندا سەكتسيا توراعاسى, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك قوجانيا­زوۆ بۇگىنگى كۇنگە اۋىل شارۋاشى­لىعىنداعى جالپى ءونىمنىڭ باسىم بولىگى مايدا شارۋا قوجالىقتارى مەن جەكەلەگەن ادامداردىڭ ۇلەسىندە ەكەنىن ايتتى. – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءوندىرىسىنىڭ 45,7 پايىزىن ءۇي ىرگەسىندەگى باۋ-باقشا سەكتورى, 31,1 پايى­زىن شارۋا قوجالىقتارى, قالعانىن اۋىل شارۋا­شىلىعى كاسىپورىندارى ەگەدى ەكەن. مۇنداي ۇدەرىس ءبىزدىڭ وبلىستا دا قالىپ­تاسىپ وتىر. بۇل, اسىرە­سە ەت پەن ءسۇت وندىرۋدە بايقالادى. مىسالى, بىرجىلدىق ەسەپپەن سالىستىراتىن بولساق, بىلتىر 33,0 مىڭ توننا ەت وندىرىلسە, ونىڭ 86,5 پايىزى, ال وندىرىلگەن 87,5 توننا ءسۇتتىڭ 85,4 پايىزى جەكە سەكتورلاردىڭ ۇلەسىندە. سون­دىقتان, قازىرگى كەزدەگى ماقسات جەكە سەكتوردى اۋىل شارۋاشىلىعى كووپە­را­تيۆتەرىنە بىرىكتىرۋ بولىپ وتىر, – دەدى ول. ايتا كەتەر جايت, بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا كۇشىنە ەنگەن «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا جۇمىسشى توپ قۇرىلعان بولاتىن. جۇمىس توبى اۋدانداردا, اۋىلدىق وكرۋگتەردە شارۋا­شىلىق وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, كووپە­راتسيالاۋدىڭ تيىمدىلىگىن جەتكىزگەن ەدى. وسىعان وراي, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى كووپەراتيۆكە بىرىگۋ ارقىلى ءونىم ءوندىرۋشى مايدا شارۋاشىلىقتاردىڭ ليزينگكە تەحنيكا مەن جابدىقتاردى, سۋبسيديا جانە نەسيە الۋعا مۇمكىندىگى ارتا تۇسەتىندىكتەرى تۋرالى ايتتى. سەكتسيا وتىرىسىندا ءسوز العان «ۇلت­­­تىق اگرارلىق عىلىمي ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسى اسقار نامەتوۆ «اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا ساياساتى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. وندا اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان باسىم باعىتتار بەرىلگەنىن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بارلىق تۇرىمەن قامتىلعانىن ايتا كەلىپ, جاڭا ساياساتتىڭ وزەكتى تۇستارىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. مۇنان سوڭ وبلىستىق اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقىت جاحانوۆ ايماقتاعى جاڭادان قۇرىلعان وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر مەن اوك دامۋىنىڭ ءرولى جايىندا بايانداما جاساسا, «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق فيليالى ديرەكتورى باقىت­جان ابيەۆ «50 اۋىل» جوباسى جايىن تاراتا ايتتى. ال قىزىلوردالىق «ىسكەر-م» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ەرجان سۇگىرالين سىردىڭ بال تاتىعان سارى قاۋىنى مەن قارا كۇلابىسى كورشىلەس ەلدەردە زور سۇرانىسقا يە ەكەنىن جەتكىزدى. ءبىر كەزدەرى ەلىمىزدىڭ ابىرويىن ەسەلەگەن قاراكول ەلتىرىسى بۇگىندە ەمگە تاپشى. بۇل جونىندە بەلگىلى عالىم, اكادەميك حيسمەتوللا ۇكىباەۆ ءوز بايانداماسىندا ايتىپ ءوتتى. سپيكەرلەر قاتارىندا اۋىلشارۋا­شىلىق تەحنيكالىق كولىكتەرىن جانە قۇرالدارىن شىعارۋمەن تانىمال قوس­تا­نايلىق «سپەتسستالكونسترۋكتسي» كوم­پانياسىنىڭ ديرەكتورى نيكولاي فەلەنچۋك پەن رەسەيلىك «سەلحوز ليدەر» كومپانياسىنىڭ وكىلى اناس­تا­سيا وبيدينا دا بولدى. ولار ءوز كومپانيالارىنداعى اۋىلشا­رۋا­شى­لىق تەحنيكالارىنىڭ زاماناۋي ءمۇم­كىنشىلىكتەرىمەن تانىستىرىپ, شاعىن زاۋىتتاردىڭ جۇمىس ءتاسىلىن, ءونىم شى­عارۋداعى ارتىقشىلىقتارىن باياندادى. سونىمەن قاتار, وزبەكستاندىق اۋىلشارۋاشىلىق كولىگىن شىعارۋشى كاسىپورىن ماماندارى ونىمدەرىن بەينەروليك ارقىلى كورسەتىپ, تەحنيكالار قۇنىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن, ساپالى جانە نارىققا بەلگىلى ەكەندىگىن ايتتى. سەكتسيا جۇمىسى سوڭىندا ىسكەرلىك اياسىندا بىرنەشە مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. اتاپ ايتساق, «ميراس» ساۋدا ءۇيى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى «ۋزتادبير­كورەكسپورت» اكتسيونەرلىك قوعامى اراسىندا, قىزىلوردا قالاسى اكىمدىگىنىڭ قالالىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىق جانە تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى ءبولىمى مەن «مان اۆتو ۋزبەكيستان» جشق اراسىندا, «بايقوڭىر» الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» ۇك» اق مەن «ۋزاۆتو ترەيلەر» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى قوعامىنىڭ جانە «بايقوڭىر» اكك» ۇك» اق مەن «مان اۆتو ۋزبە­كيستان» جشق كاسىپورنى اراسىندا بىرلەسكەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق كەلىسىمدەرى جاسالىپ, سەرىكتەستەر جاڭا جوبالار بويىنشا بىرلەسىپ جۇمىس جاسايتىن بولادى.  

ىقپالداستىق ىنتىماققا باستايدى

ءVىىى «بايقوڭىر ينۆەست» ينۆەستي­تسيالىق فورۋمى اياسىندا B2B كەزدەسۋ فورماتىنداعى حالىقارالىق ارىپتەستىك ماسەلەلەرى تالقىلاندى. وسىعان دەيىن وبلىسقا ءارتۇرلى قارجى ۇيىمدارىنان 100 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى تارتىلىپ, كوپتەگەن يگىلىكتى جوبا جۇزەگە استى. سولاردىڭ اراسىنان «شالقيا» تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى, شىنى جانە تسەمەنت زاۋىتتارىن اتاپ وتۋگە بولادى. فورۋم سەكتسيالارى اياسىندا B2B فور­ماتىنداعى بيزنەس ىنتىماقتاستىقتىڭ بارىنشا پايدالى جولدارىن تالقى­لاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. شەتەلدىك ينۆەستورلار وبلىستىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپ يەلەرىنە ءوز ءوندىرىسىن تانىستىرۋعا ءمۇم­كىندىك الدى. سۇحبات الاڭى قوس تاراپ ءۇشىن دە پايدالى بولدى. جاسى جەتپىستىڭ ۇستىندەگى سۇيىندىك امانجولوۆ فورۋم وتەتىنىن ەستىپ, شيەلى اۋدانىنان ارنايى كەلىپتى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ورتالىعى ارقىلى 3 ميلليون تەڭگە قايتارىمسىز نەسيەگە قول جەتكىزگەن ول بۇگىندە وتباسىلىق كاسىپتى دوڭگەلەتىپ وتىر. 2014 جىلدىڭ مامىر ايىنان باس­تاپ سول قاراجات ەسەبىنەن ينكۋباتسيالىق اپپارات, ءتىرى بالىق تاسىمالدايتىن اۆتوكولىك, كونتەينەرلەر ساتىپ الدى. وسى­دان كەيىن الماتىداعى قازاق بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالى­عىنىڭ عالىمدارىمەن تاجىريبە الماسىپ, ۋىلدىرىقتان شاباق شىعارۋ تەحنولوگيا­سىن ىسكە قوستى. – ينكۋباتسيالىق بالىق ءوسىرۋ تسەحىندا بىرنەشە بالىق تۇرلەرىنىڭ ۋىلدى­­رىق­تارىنان بالىق ءوسىرىپ, با­لىق شا­رۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەمىز. قوسىمشا, قاز, ۇيرەك, قىرعاۋىل جۇمىرتقالارىنان بالاپاندار شىعارىلۋدا, – دەيدى «سۇيىندىك» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى. اقساقال ينۆەستفورۋم ناتيجەسىندە كاسىبىن العا جىلجىتۋ ءۇشىن ءتيىمدى ينۆەستور تابىلىپ قالار دەگەن ويدا. وزگە مەملەكەتتەردەن كەلگەن بيزنەس وكىلدەرىنەن كەڭەس الۋدىڭ ءوزى – ول ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. سىرداريا اۋدانىنا قاراستى ايدارلى اۋىلىندا تۇراتىن روزا ءاليباتىروۆا قاراماعىنا جۇزدەن استام شاكىرت جيناپ, جاس ۇرپاققا قازاقتىڭ قولونەرىن ۇيرەتىپ كەلەدى. – ماقساتىم – تۇكتى كىلەم توقۋ ونەرىن جوعالتپاۋ, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ۇلت­تىق ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتۋ, – دەيدى ول. اۋىلداعى ەڭبەككە ەپتى قىز-كەلىن­شەكتەردى وسى كاسىپكە باۋلىپ, جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتا بىلگەن روزا اپاي شەبەرحانا جۇمىسىن دامىتۋدى قالايدى. اتالعان ماقساتتا فورۋمعا قاتىسىپ, ازيا دامۋ بانكى وكىلدەرىمەن كەزدەستى. بانك تاراپىنان كاسىپكەرلەردى قولداۋ ءۇشىن نەسيە بەرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. ەندىگى رەتتە قولونەرشى ۇسىنىستى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كورمەك. سەكتسيا جۇمىسى بارىسىندا شەتەلدىك مەيماندار ءداستۇرلى ينۆەستفورۋم تۋرالى اسەرلەرىمەن ءبولىستى. – رەسەيدىڭ ينۆەستيتسيالىق بەلسەندى اۋماقتارىنىڭ اراسىنان قىزىلوردا وبلىسى سەكىلدى جىلىنا ەكى مارتە ينۆەس­تيتسيالىق فورۋم وتكىزەتىن بەلسەندى ايماق­تى اتاۋ قيىن, – دەيدى حالىقارالىق «ەكسپەرت» جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىن­باسارى الەكساندر يۆانتەر. امەريكالىق «AECOM» كومپانيا­سىنىڭ ايماقتىق ديرەكتورى مارينا كوستانيان دا فورۋمنىڭ تاراپتار ءۇشىن تيىمدىلىگىن تىلگە تيەك ەتتى. – شارانىڭ جوعارى دارەجەدە ۇيىم­داستىرىلعانى جانە اۋقىمدى تۇردە وتكەنى كوڭىلگە قونادى. ءوزىم ءبىرىنشى رەت قاتىسىپ تۇرمىن. قىزىلوردا كوزتارتار كوركىمەن, حالقى قوناقجايلىعىمەن بىردەن باۋراپ الدى. بۇگىنگى جيىندا سەرىكتەستەرمەن كەزدەسىپ قانا قويعانىمىز جوق. وبلىس اكىمدىگى قاجەتتى ءارى ءتيىمدى بايلانىستار ورناتۋعا مۇمكىندىك جاسادى, – دەيدى مارينا كوستانيان. وسىلايشا, كەزەكتى ينۆەستيتسيالىق فورۋم ءوز مارەسىنە جەتىپ, جۇكتەلگەن مىندەتتى تولىق اتقارىپ شىقتى. سونداي-اق, ءوڭىردى دامىتۋعا بايلانىستى بىرنەشە مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان» قىزىلوردا