قورشاعان ورتانى قورعاۋ – بارشانىڭ مىندەتى

سەناتتا اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتىڭ ساقتالۋىن زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىنا ارنالعان پارلامەنتتىك تىڭداۋ بولدى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيولوگيالىق ارالۋاندىقتى ساقتاۋ ءاربىر مەملەكەتتىڭ, اسىرەسە, تابيعي رەسۋرستارعا باي قازاقستان سياقتى ەلدەردىڭ وتە مۇقيات قورعاۋعا جاتاتىن ماڭىزدى ۇلتتىق مۇددەلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىز بيورەسۋرستاردىڭ ارالۋاندىعى جانە وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ سانى جاعىنان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا جەتەكشى ورىن الادى. ق.توقاەۆ حالىقارالىق قاۋىم­داس­تىق جوعالىپ بارا جاتقان بيولو­گيالىق ارالۋاندىق ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىرعانىن ايتتى. بۇۇ-نىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان ورنىقتى دامۋ سالاسىنداعى جاڭا باعدارلامانىڭ باستى باعىت­تارىنىڭ ءبىرى بيولوگيالىق الۋان­تۇر­لىلىكتى ساقتاۋ جانە ونى جوعالت­پاۋ­دىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىنە ارنالعان. «ءبىز تابيعات پەن قورشاعان ورتانى قورعاۋعا باعىتتالعان كوپتەگەن حالىقارالىق كونۆەنتسيالارعا قوسىلدىق, – دەدى توراعا. – جۋىردا پارلامەنت سەناتى قورشاعان ورتاعا شىعارىلاتىن قوقىستاردى ازايتۋ مەن كليماتتىڭ وزگەرۋىن الدىن الۋدى نىعايتۋ جونىندەگى بىرقاتار شارالاردى قامتيتىن پاريج كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالادى». ق.توقاەۆ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قور­شاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدا­لا­نۋداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ ءتيىستى زاڭنامالىق بازاسى قالىپتاسقانىن ەسكە سالدى. ەكو­لوگيالىق كودەكس, «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى», «رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك تۋرا­لى» جانە باسقا دا زاڭدار قابىل­دانعان. سەنات توراعاسى ءبىزدىڭ ەلىمىز­دەگى جاعىمسىز كورىنىستەرگە دە نازار اۋداردى. عالىمداردىڭ پىكىرى بويىنشا, قازاقستاندا سوڭعى ون جىل­دا ەلىمىزدىڭ ورمان قورى تۇتاس­تاي العاندا 10 پايىزعا, التاي ورمانى 13 پايىزعا, ىلە الا­تاۋىنىڭ تاۋ بوكتەرىندەگى الما باقتارى تورتتەن بىرگە دەرلىك (25 پايىزعا) قىسقاردى. سۋ تەڭگەرىمىنىڭ بۇزىلۋى, وزەندەردىڭ لاستانۋى سىرداريا, ەرتىس جانە ىلە وزەندەرىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايلارىنىڭ ناشارلاۋىنا اكەپ سوقتىرىپ وتىر. قازاقستانداعى بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋداعى قابىل­دانعان ءىس-شارالاردىڭ جەتكىلىك­سىزدىگىنەن, ق.توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, جانۋارلاردىڭ جانە وسىمدىكتەردىڭ كەيبىر تۇرلەرىنىڭ تولىعىمەن جويىلىپ كەتۋ قاۋىپى ءتونىپ تۇر: «رەسمي تۇردە ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ 126 ءتۇرى, ومىرتقاسىزداردىڭ 96 ءتۇرى جانە وسىمدىكتەردىڭ 387 ءتۇرىنىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ مامىرىندا اقبوكەندەر سانىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى قىرىلىپ قالدى. بۇل ەكولوگيالىق اپاتقا پارا-پار فاكت». ق.توقاەۆ ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنان كەيىن عانا اقبوكەندەردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنىڭ باستاپقى سەبەپتەرىمەن ەگجەي-تەگجەيلى اينالىسا باستاعانىن ەسكە سالدى. سەنات توراعاسىنىڭ پىكىرىنشە, بيولوگيالىق ارالۋاندىقتى ساقتاۋ ماسەلەسىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جاڭا كوزقاراس قاجەت: «ەڭ الدىمەن, بيو­لوگيالىق ارالۋاندىقتىڭ كومپو­نەنتتەرىن ساقتاۋدى جانە تۇراقتى پايدالانۋدى ىنتالاندىراتىن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان ناقتى شارالار قاجەت. ق.توقاەۆ: «جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى شىعىس مەديتسيناسىندا پايدالاناتىنىن ايتىپ پايداكۇنەمدىكتى كوزدەيتىندەرگە تابيعي بايلىقتى بەرۋگە بولمايدى. قازاقستاننىڭ فلوراسى مەن فاۋناسىن شەتەلگە شىعارۋدى جەدەل توقتاتۋ كەرەك», – دەدى. تىڭداۋ بارىسىندا نەگىزگى بايان­دامانى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ جاسادى. ول سەناتورلاردى بيولوگيالىق ارالۋاندىقتى ساقتاۋ جانە ونى ءتيىمدى پايدالانۋ, سونداي-اق قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى ءجونىن­دەگى مينيسترلىك قىزمەتىنىڭ باسىم­دىقتارى تۋرالى حاباردار ەتتى. ا.مىرزاحمەتوۆ ورمانداردى قور­عاۋ, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جۇيەسىنىڭ قىزمەتى, سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ بارا جاتقان جانۋارلار مەن بالىقتاردىڭ سانىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جونىندە ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەردى. تىڭداۋ بارىسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتى» رمك باس ديرەكتورى گۇل­نارا سيتپاەۆا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «بيولوگيالىق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» رمك باس ديرەكتورى ابىلاي سانسىزباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى دۇيسەنعازى مۋسين, رەسەيدىڭ دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى (WWF) ديرەكتورى ەكاتەرينا ۆوروبەۆا (ماسكەۋ قالاسى), قازاق­ستان­داعى بيولوگيالىق ءارالۋان­دىقتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسى ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي سكليا­رەنكو, قازاقستانداعى ءبيوار­الۋان­دىق جونىندەگى بۇۇ دامۋ باعدار­لاماسى جوباسىنىڭ ۇلتتىق ۇيلەس­تىرۋشىسى تالعات كەرتەشەۆ ءسوز سويلەدى. دەپۋتات جابال ەرعاليەۆ قازاق­ستانداعى ورمانداردىڭ جويىلىپ بارا جاتقانى جانە باعالى ءدارى­لىك وسىمدىكتەردى اياۋسىز پايدالانۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردى. اتاپ ايتقاندا, كەدەن ورگاندارى­نىڭ مالىمەتىنشە, 2011 جىلى قازاقستاننان 4220 توننا ميا تامىرى, 2012 جىلى ونىڭ 17121 تونناسى, تەك 2013 جىلدىڭ 6 ايىندا 9332 تونناسى شەت ەلگە شىعارىلعان. باسقا مەملەكەتتەردە بۇل وسىمدىك جويىلىپ كەتۋگە شاق قالدى, سوعان بايلانىستى قىتاي, يران جانە باسقا دا ەلدەرگە ول اۋقىمدى كولەمدە جىبەرىلۋدە. سەناتور داريعا نازارباەۆا بيو­ارالۋاندىقتى ساقتاۋدى بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ شەكتەۋلى مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى سالاداعى مىندەتتەردى شەشۋ اياسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, عىلىمي-تەحنيكالىق ينستيتۋتتاردىڭ, سونداي-اق مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءدال انىقتاۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. پىكىرسايىسقا سەناتورلار اقان بيجانوۆ, نۇرلان قىلىشباەۆ, بەك­مىرزا ەلامانوۆ, قايرات يششا­نوۆ, يكرام ادىربەكوۆ, مۇراتباي جول­­داس­باەۆ, مەملەكەتتىك ورگاندار­دىڭ وكىلدەرى مەن ساراپشىلار قاتىستى. جيىندى قورىتىندىلاي كەلىپ, سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن حالىقارالىق ۇيىم­­داردى بيوارالۋاندىقتى ساق­تاۋ جونىندەگى جۇمىستاردى بەلسەن­دى جالعاستىرۋعا شاقىردى. توراعا سونداي-اق وسى ماسەلەنى سەنات با­قىلاۋدا ۇستايتىنىن جانە مەم­لەكەتتىك ماڭىزى بار سالاعا زاڭنا­مالىق تۇرعىدا قولداۋ كورسەتى­لەتىنىن اتاپ ءوتتى.