ارقا جاۋھارلارى – استانادا

وڭىرلەردىڭ ەلورداداعى كۇندەرىن اقمولا وبلىسى تۇيىندەدى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا وراي ەلوردادا اپتا سايىن ءوتىپ جاتقان ايماقتاردىڭ كۇندەرىن اقمولا وبلىسى تۇيىندەدى. باس قالاعا ات شالدىرعان وبلىس دەلەگاتسياسى ءتۇرلى مادەني, رۋحاني, سپورتتىق, الەۋمەتتىك شارالارعا مۇرىندىق بولىپ, كۇزدىڭ سوڭعى كۇندەرى تۇنجىراتا باستاعان شاھاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قان جۇگىرتىپ, تۇرعىنداردى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. بيىلعى جىلدىڭ سوڭعى جارمەڭكەسى بولعانسىن با, ايتەۋىر, كوكشە وڭىرىنەن كەلگەن ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەسىندەگى حالىقتىڭ قاراسى كوپ كورىندى. اگرارلىق كەشەن وركەندەگەن وڭىردەن استاناعا باس-اياعى 2 مىڭ توننادان استام ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىلگەن ەكەن. ونىڭ باسىم بولىگى ەت پەن ەت ونىمدەرى, ۇن, ءسۇت ونىمدەرى. كارتوپ, قىرىققابات, قىزىلشا, پياز سىندى كوكونىستەر دە بارشىلىق. باستىسى, با­زارداعى نارىققا قاراعاندا «حان شاتىر» ساۋدا ويىن-ساۋىق الاڭىنىڭ الدىنداعى باعا اناعۇرلىم تومەن. ماسەلەن, قوي ەتى – 950 تەڭگەدەن, سيىر ەتى – 1000 تەڭگەدەن, جىلقى ەتى – 1 100 تەڭگەدەن, شوشقا ەتى 750-دەن ساتىلدى. اعىلعان حالىق ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ەتىن كيلولاپ ولشەپ ەمەس, مۇشەلەپ بۇزباي-اق كەزە-كەسەگىمەن ارقالاپ الىپ كەتىپ جاتقانىن بايقادىق. – شىنى كەرەك, ەتكە دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى ەكەن. سە­بە­بى, بىرىنشىدەن, ءبىز قويعان باعا ارزانداۋ. ەكىنشىدەن, اراعا دەلدال سالماي, شارۋالاردىڭ وزدەرى اكەلىپ ساتىپ جاتىر. بۇل شارۋالار ءۇشىن دە, الۋشىلار ءۇشىن دە ءتيىمدى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز, – دەيدى تسەلينوگراد اۋدانى ورازاق اۋىلىنىڭ اكىمى نۇرلان قاسىمبەكوۆ. ەت الۋشىلاردىڭ ءبىرى ورىن­شا اپايدى سوزگە تارت­قان­بىز. – ارقادا تۇرىپ سوعىم سويماۋ, ەتسىز وتىرۋ قيىن عوي. سوعىمنىڭ ماۋسىمى جاقىن قالدى, بىراق تۇتاس ءبىر مالدى ساتىپ الۋ وڭاي ەمەس. سول ءۇشىن وسىلاي ءىرى مالدىڭ ەتىن بولشەكتەپ ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى, – دەيدى ول. ارزان كوكونىستى قاپشىق-قاپ­شى­عى­مەن ارقالاپ اپارىپ, كولىگىنىڭ جۇك سالعىشىنا سالىپ جاتقانداردا ەسەپ جوق. بازارعا بارىپ العاننان وسى جەردەن كوتەرمە باعامەن ساتىپ الۋ قالتاعا ءبىراز جەڭىلدەۋ, 20-30 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەدى. سورەلەردە كار­توپ باعاسى – 45 تەڭگەدەن, قىرىق­قابات – 55, ءسابىز بەن قىزىلشا 60 تەڭگەدەن دەپ كورسەتىلگەن. وسىمدىك مايى دا ارزان, 300 تەڭگەدەن ءسال عانا اسادى. ونىڭ ۇستىنە, ازىق-ت ۇلىك­تەردىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار, تاڭدا­عانىڭىزدى الا الاسىز. ساۋ­دا شاتىرلارىنىڭ ءبىر شەتىن­دەگى ساحنادا كۆن كوماندا­لا­رى ءازىل-قالجىڭىن ايتىپ, انشىلەر ءان شىرقاۋدا. الاڭنىڭ ورتاسىندا بالالار تۇگىلى ەرەسەكتەردىڭ ءوزى اسىق اتۋدىڭ قىزىعىنا تۇسكەنىن كورۋگە بولادى. ءبىر بۇرىشتا ءبىر توپ ادام بۇيىعىپ توعىزقۇمالاق ويناپ وتىر. جارمەڭكە اشىلىسىمەن ساعات تاڭعى توعىزدان كەتە استانانىڭ اكىمى اسەت يسەكەشەۆ پەن اق­مو­لا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي كۋلاگين ەكەۋى سورەلەر­دىڭ بويىن ارالاپ, قىزا باستاعان ساۋدا­نىڭ بارىسىن شولىپ شىقتى. – جارمەڭكەگە 70-تەن استام ءونىم تۇرلەرىن اكەلدىك. بارلىعى ساپالى, ءوز جەرىمىزدە وسىرىلگەن, جەر­­گىلىكتى كاسىپورىنداردا ءوڭ­دەل­­گەن, ازىرلەنگەن. 600 توننا­دان استام ەت, 400 توننادان استام كوكونىس جەتكىزىلدى. باس-اياعى 700 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ازىق-ت ۇلىك ساۋداعا شىعارىلىپ وتىر. ساۋدا جاقسى ءجۇرىپ جاتىر, ەكى كۇننىڭ ىشىندە تاۋارلارىمىز تولىعىمەن وتۋگە ءتيىس, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇرات بالپان. جالپى, اقمولا وبلىسىن رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىن ءار سالادا ورگە سۇيرەپ ءجۇر­­­گەن ءوڭىر دەسەك ارتىق ايت­پايمىز. شيكىزات باعاسى قۇل­دى­راعان تۇستا ەكونوميكانى دامى­ت­ۋدىڭ باستى باعدارى بو­لىپ وتىرعان اگروونەركاسىپ كەشەنى دە سوڭعى جىلدارى تۇراقتى تۇردە ىلگەرىلەپ كە­لەدى. ماسەلەن, بيىلعى جىلى اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كو­لەمى كەمىندە 300 ميليارد تەڭگە­نى قۇرايدى دەپ جوسپارلا­نىپ وتىر. بۇل 2001 جىلعى كور­سەت­كىشتەن 4 ەسەگە ارتىق ەكەن. وبلىس­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قار­ماسىنىڭ باستىعى مۇرات بال­پان ايتىپ وتكەندەي, جاڭا تەحنولوگيالاردى جولعا قويعان ايماق بيىلعى جىلى 5,7 ميلليارد توننا استىق جيناپتى. 274 مىڭ توننا كارتوپ جيناپ, سوڭعى جيىرما جىلدا بولىپ كورمەگەن رەكوردقا قول جەتكىزگەنى تاعى بار. القابى استىققا تولى اي­ماق توسكەيىن ءتورت ت ۇلىككە تول­تى­رۋدىڭ قامىن دا جاساپ كەلەدى. سوڭعى ون بەس جىل ءىشىن­دە مال باسى 2 ەسە وسكەنى وسىن­ىڭ دالەلى. وبلىستا ارنايى مامانداندىرىلعان 30 شارۋاشىلىق اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋمەن اينالىسادى. – ەلىمىزدەگى ەڭ الەۋەتى جو­عا­رى بورداقىلاۋ الاڭدارى ءبىز­دىڭ وبلىستا ورنالاسقان. 31 بورداقىلاۋ الاڭىندا ءبىر مەز­گىلدە 27 مىڭ ءمۇيىزدى ءىرى قا­را بايلانادى. وبلىسىمىز رەس­پۋب­ليكانىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسۋدا دەپ ايتا الا­مىز, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قادىرحان وتاروۆ. اقمولا وبلىسى استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن دامىتۋدى ناتيجەلى جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءلازىم. وسى جۇمىستىڭ اياسىندا سوڭعى جىلدارى ءونىم كولەمى 3 جارىم ەسەگە ارتىپ, استاناعا جەتكىزىلەتىن ازىق-ت ۇلىك كولەمى 2 ەسەگە كوبەي­ىپتى. بۇگىندە بەرەكەلى ءوڭىر ەلوردانى ۇن, جۇمىرتقا, كارتوپ سىندى ازىقپەن 100 پايىز قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ەلوردالىقتار تۇتىناتىن ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ دە 50 پايىزى اقمولالىق شارۋالار مەن كاسىپكەرلەردىڭ ماڭداي تەرىمەن كەلۋدە. اقمولادا شىعارىلعان «باقارا» جارتىلاي فابريكاتتارى, «سادوۆوە», «وداري», «زوركين لۋگ» سىندى ءسۇت ونىمدەرى ءوز ەلىمىزدى ايتپاعاندا, رەسەيدىڭ شەكارالاس وبلىستارىنا دا ەكسپورتتالادى ەكەن. ال «كوكشەتاۋ مينەرالدى سۋلارى» اق شىعاراتىن «تۇران» سۋسىندارىنىڭ كورشى ەلگە ەكسپورتتالىپ جاتقانىنا 15 جىل بولعان. جالپى, تاۋەلسىزدىكتىڭ مە­رەي­­لى تويىنا اقمولا وبلى­سى زور جەتىستىكتەرمەن جە­تىپ وتىر دەۋگە نەگىز بار. ءوڭىر­لىك جالپى ءونىم كولەمى سوڭعى 10 جىلدا 11 ەسەگە ءوسىپ, 1,2 تريل­ليون تەڭگەگە جەتىپتى. ونەر­كاسىپ ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى دە 10 ەسەگە ۇلعايىپ, 335 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭدە اشىلعان ءىرى-ءىرى جيىرما ءوندىرىس ورىندارى تۇرلاۋسىز توقسانىنشى جىلداردا دا, بەرتىندە بولعان داعدارىستار كەزىندە دە جابىلىپ قالعان جوق. سونىڭ ارقاسىندا ءوڭىر ءبىر سالامەن شەكتەلىپ قالماي, ەكونوميكالىق الەۋەتى ءار سالانى قامتيتىن ايماققا اينالىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدار­لامانى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا 174 ميلليارد تەڭگەگە 70 جوبا ىسكە قوسىلىپتى. زاماناۋي تەح­نيكامەن جاراقتالعان, ءوندىرىس بارىسى دا, ءونىم ساپاسى دا الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن زاۋىت-فابريكالار اشىلىپ, جۇمىس ورىندا­رى كوبەي­گەن. وبلىستا بۇرىن-سوڭدى شىعارىلماعان سيرەك كەزدەسەتىن مەتال­دار كونتسەنتراتتارى, قۇي­ما بۇيىمدار, پوليپروپيلەن­نەن جاسالعان زاتتار, سويا مايى سىندى جاڭا دۇنيەلەر ءوندى­رىلۋ­دە. «قازاقالتىن», «التىن­­تاۋ كوكشەتاۋ» سىن­دى التىن ءوندىرۋشى كاسىپورىن­دار وبلىستىڭ عانا ەمەس, رەس­پۋب­ليكانىڭ مەتاللۋرگيا ونەر­كاسىبىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ جاتقانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. بۇل كومپانيالار 2015 جىلى 20 توننا التىن ءوندىرىپ, 2009 جىلعى كورسەتكىشتى 10 ەسەگە ارتىعىمەن ورىنداپتى. ياعني, اقمولا وبلىسىنداعى التىن ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ ۇلەسى رەسپۋبليكا بويىنشا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 35 پايىزىن قۇراعان. «حان شاتىر» ساۋدا, ويىن-ساۋىق ورتالىعى الاڭىنداعى جارمەڭكەنىڭ جاي-كۇيىن باقى­^­­لا­عاننان كەيىن اقمولا وبلىسى­نىڭ اكىمى سەرگەي كۋلاگين ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, شەكارا قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى دارحان دىلمانوۆپەن كەزدەسىپ, ەكى­جاقتى ىنتىماقتاستىق ءجونىن^­­­دەگى مەموراندۋمعا قول قويعا­­نىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسى قۇجات بويىنشا, شەكارا قىز­مەتى تاپسىرىس بەرە وتىرىپ, وبلىس­تا شىعارىلعان ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك جانە ءتۇرلى قۇرال-جابدىقتاردى تۇتىناتىن بولدى. – اقمولا وبلىسىندا ەلىمىز­دىڭ شەكارا قىزمەتىنە قاجەتتى جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرى مەن قۇرال-جابدىقتار ءوندىرى­لەدى. سوندىقتان, بۇگىنگى مەموراندۋم اياسىندا وبلىس كاسىپورىندارى ونىمدەرىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەت­ىنە ساتا الادى. بۇل جەرگىلىكتى كاسىپ­ورىن­داردىڭ ونىمىنە سۇرانىستى ارتتىرادى, سونىمەن قاتار شەكاراشىلار دا ساپالى ونىممەن قامتىلادى. وسى مەموراندۋمنىڭ ارقاسىن­دا الداعى ۋاقىتتا ۇسىنىلاتىن تاۋار­لاردىڭ تۇرلەرىن كوبەي­تەمىز, – دەدى س.كۋلاگين. وسىلايشا, «قۋاتتى ءوڭىر – قۋاتتى قازاقستان» اكتسياسىنىڭ اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان وبلىس­تاردىڭ ەلورداداعى كۇن­دەرى دە مارەگە جەتتى. باس قالا­نىڭ ىرگەسىندە قونىس تەپكەن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋ­حاني-مادەني تۇرعىدا ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەتكەن اقمولا وبلىسى بۇل اكتسيانى جوعارى دەڭگەيدە تۇيىندەدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»