مانساپ پەن مىندەت

ۇيلەسكەندە عانا مەملەكەتتىك  قىزمەتتىڭ مارتەبەسى ارتادى كەشە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتىپ, ونىڭ جۇمىسىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ پەن اگەنتتىكتىڭ قۇرىلىمدىق جانە اۋماقتىق دەپارتامەنت باسشىلارى قاتىستى. جيىنعا جەتەكشىلىك ەتكەن اگەنتتىك توراعاسى قايرات قوجامجاروۆ باسقوسۋدىڭ باس­تى  ماقساتى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ I باعىتىن جۇزەگە اسىرۋدى پىسىقتاۋ ەكەندىگىن ايتا كەلە, ارنايى بايانداما جاسادى. قايرات قوجامجاروۆ بايانداماسىن ەلدەگى كونكۋرستىق نەگىزدەگى مانساپتىق مودەلگە اۋىسۋ ۇدەرىسى بۇل كۇندە تولىق اياقتالىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسى تۇتاس جەتىلدىرىلگەنىنەن باستادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل مو­دەل­دىڭ ماڭىزدىلىعى – مەملەكەتتىك قىزمەت­تە مانساپتىق ىلگەرىلەۋگە ىنتالى ازاماتتارعا الەۋمەتتىك سەرپىن بە­رىپ, جوعارى لاۋازىمدارعا تاعايىن­داۋ كەزىندە ادىلدىكتى قامتاما­سىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. سوندىق­تان دا, مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىل­داۋ مەن ىلگەرىلەتۋدىڭ اشىقتىعىن با­قى­لاۋشىلار ينستيتۋتى ارقى­لى قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلەدى. وسى­نى ەسكەرگەن اگەنتتىك توراعا­سى جيىنعا قاتىسۋ­شى­لاردىڭ نا­زارىن باقىلاۋشىلارعا قويىلا­تىن تالاپتاردى كۇشەيتۋگە جانە «ازا­ماتتىق باقىلاۋ» جوباسى اياسىن­دا مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار الەۋە­تىن كەڭىنەن پايدالانۋعا اۋداردى. «سوڭعى جىلدارى تاجىريبە ءجۇزىن­دە قولدانىلىپ جاتقان جاڭاشىل­دىقتار نەپوتيزمگە (قىزمەتتى تامىر-تانىستىقپەن بولۋگە) قايشى كەلەدى ءارى مۇنداي ءادىس ءاربىر مەملەكەتتىك قىز­مەتكەردىڭ كاسىبي ءبىلىمى مەن ءتاجىري­بەسىن جانە ادال ەڭبەگىن لايىق­تى باعالايدى دەگەن سەنىم مول. ال ادالدىق, ادىلدىك, حالىق يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋ, ازاماتتاردىڭ سۇرانى­سىنا دەر كەزىندە نازار اۋدارىپ, ساپالى ءارى كاسىبي دەڭگەيدە جاۋاپ بەرۋ بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە قويىلاتىن باستى تالاپتارعا اينالادى. وسىنداي تالاپ ۇدەسىنەن شىعا الماعاندار قوعام الدىندا تۇتاس مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ اتىنا كىر كەلتىرەدى», – دەدى قايرات قوجامجاروۆ اگەنتتىك الدىندا تۇرعان ەكى بىردەي مىندەتكە توقتالىپ. ونىڭ ءبىرىنشىسى – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قىزمەتكە تۇرام دەۋشىلەر بۇدان بىلاي اگەنتتىكتىڭ قۇرىلىمدارىندا زاڭنامانى ءبىلۋ دەڭگەيىن انىقتاپ, جەكە قاسيەتتەرىن باعالايتىن تەست سىناعىنان وتەدى. مۇنداي تەتىكتىڭ ىسكە قوسىلۋى ناتيجەسىندە, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ ستاندارتتارى اكىمشىلىك قىزمەتتىكىنە مەيلىنشە جاقىنداي تۇسەتىن بولادى. ال ەكىنشى ماڭىزدى مىندەت – «قىزمەت كور­سەتەتىن مەملەكەت» قاعيدالارىن كەڭى­­نەن قولدانىسقا ەنگىزۋ. بۇل جەردە, نەگى­زىنەن, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتى­لەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپا­سىن باعالاۋ ارقىلى بيزنەس-ءۇردىس­تەردى تالداۋعا, بيۋروكراتيالىق كەدەر­گىلەردى جويۋعا باسىمدىق بەرىلەتىن بولادى. «مىنە, ءبىزدىڭ باعىتىمىز – بەلگىلى, ماقساتىمىز – ايقىن. مۇنداي قادامدار مەملەكەت اتىنان ارەكەت ەتەتىن قىز­مەت­كەر جۇمىسىنىڭ شىنايىلىعىن پاش ەتۋى ءتيىس. ال شىنايىلىق بيلىك پەن بۇقارانىڭ اراسىندا رياسىز سەنىم ورناۋىنا سەپ بولادى. ونىڭ بىردەن-ءبىر تەتىگى, جوعارىدا اتاپ وتكەن, «ازاماتتىق باقىلاۋ» جوباسى ارقىلى قوعام ۇنىنە قۇلاق اسۋ – ەلمەن ەتەنە ارا­لاسۋدىڭ وڭ­تايلى ءتاسىلى بولماق» دەپ توقتاعان توراعا بايانداماسىنىڭ اس­تا­رىندا مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ ازا­ماتتىق ار-نامىسى مەن ابىروي-بەدەل بيىكتىگىنە قاتىستى تەرەڭ وي قىلاڭ بەردى. جالپى, بايانداماشى سىبايلاس جەم­­قور­لىققا قارسى كۇرەسپەن قاتار, ار-نامىس, ادامگەرشىلىك, ادامي ساپا تۋرالى ايتپاي كەتۋى مۇمكىن ەمەس-ءتىن. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, سوڭعى كەزدەرى قو­عام اراسىندا قىزۋ تالقىلانىپ, ءتىپتى, داۋ­عا اينالعان ءبازبىر اكىم-قارالاردىڭ ارە­كەتى مەن كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ شالا­عايلىعى ەلدىڭ شىمبايىنا باتىپ, كوپشىلىكتىڭ باسىن شايقاتقانى جاسىرىن ەمەس. بۇل ءسوزىمىزدى جيىنعا قاتىسقان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باس­شىسى ادىلبەك جاقسىبەكوۆتىڭ ءوزى راستاپ, ناقتى مىسالدار كەلتىرىپ بەردى. «ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەپ, دامىپ جاتقانى سەكىلدى قالىڭ بۇقارانىڭ دا وي-ءورىسى, ساۋات, تالابى جوعارىلاپ كەلەدى. وسىنى ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ءبىلىپ, ءتۇيسىنۋى ءتيىس. ولاي بولماعان جاع­دايدا قاسىقتاپ جيعان ابىرويىڭ شەلەك­تەپ توگىلەدى. قازىر شەنەۋنىكتىڭ شالت قيمىلى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى اشكەرە بولۋى ءاپ-ساتتە-اق. ەلدىڭ نازارى بۇعان تەز اۋادى. ماسەلەن, ءوز قابىلداۋىنا كەلگەن ازاماتپەن ادەپتى اڭگىمە جۇرگىزە الماعانى ءۇشىن قاپشاعايدىڭ اكىمى قانداي كۇيگە ءتۇستى؟ توبەلەسىپ, تاياق جەگەن وڭتۇستىكتەگى اۋدان اكىمىنىڭ ارەكەتى شە؟ وسىلاردى داتتايمىز با, جاقتايمىز با؟ حالىقپەن تىعىز جۇمىس ىستەيتىن مۇنداي لاۋا­زىم­داعى ازاماتتار مەملەكەت اتىنان ارەكەت ەتەتىندىكتەن, ولارعا ارتىلار ءمىن­دەت تە, جاۋاپكەرشىلىك تە جوعارى. سول ءۇشىن ءبىز مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ جار­لىعىمەن مەملەكەتتىك قىز­مەت­كەر­لەر مەن ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەر ءۇشىن ارنايى ار-نامىس كودەكسىن قابىلدادىق ەمەس پە؟ ال كەي­بىر ەسىرگەن اكىم-قارالارىمىز ءوزىن-ءوزى ماسقارالاپ قانا قويماي, تۇتاس مەم­لەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىنە كۇيە جاعادى. وسىنداي باسسىزدىقتاردىڭ بۇدان كەيىن قايتالانباۋى ءۇشىن جانە وندايدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت اكىم­شىلىگى اكىمدىكتەر مەن اگەنتتىكتىڭ ايماق­تىق دەپارتامەنتتەرى ارقىلى جوعارىدا ايتىلعان وقيعالارعا بايلانىستى ءتيىستى دەڭگەيدە شارا قولداندى. بۇگىندە كىنالىلەر قىزمەتتەن قۋىلدى. دەسەك تە, بۇقارانىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن سەيىلتەتىن قادام جاساعان كەز كەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر قاتاڭ جازالا­نۋى كەرەك. ەل ىشىندە دارىگەرلەرگە قاتىس­تى كەڭ تارالعان مىناداي ءبىر ءتامسىل بار. «ەمدەگەننەن – ەسكەرتكەن دۇ­رىس». دەمەك, ءبىز جوعارىداعىداي جاي­سىز جاعدايلاردى بولدىرماۋ ءۇشىن جانە اق ادال ەڭبەك ەتۋگە ىقىلاستى مەملە­كەتتىك قىزمەتكەرلەر تولقىنىن قالىپ­تاستىرۋدا «ەسكەرتۋ ادىسىنە» باسىمدىق بەرگەنىمىز ءجون», – دەدى ءا.جاقسىبەكوۆ. سودان كەيىن ول كادر دايارلاۋ ءىسى مەن مينيسترلىكتەردەگى قىزمەتكەرلەر شتاتىنا قاتىستى ماسەلەلەردى ءسوز ەتتى. «بۇگىنگى تاڭدا پرەزيدەنت جانىن­داعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەميا­سىنان ءبىلىمىن شىڭداپ شىققان تۇلەك­تەردىڭ مەم­لەكەتتىك قىزمەتتە قالۋى دا ۇلكەن ماسە­لە بولىپ تۇر. ماسەلەن, سوڭعى ون جىل ىشىندە وسى اكادەميادا 1700-دەن استام ماگيستر مەن دوكتور دايارلانعان. الاي­دا, ولاردىڭ قايسىسى, قانداي مەملە­كەتتىك مەكەمەدە جۇمىس ىستەپ جاتىر؟ ونى ەسەپكە الىپ, تەكسەرىپ, تىركەپ وتىرعان ەشكىم جوق. سوندىقتان دا اكا­دەميا باسشىلىعى بۇل ماسەلەنى باقى­لاۋعا الىپ, تۇلەكتەردىڭ قايدا جانە قاي قىزمەتكە ورنالاسىپ جاتقانىن قاداعا­لاۋى قاجەت. سونداي-اق, تاعى ءبىر ءتۇيىن, قازىرگى كەزدە اكادەميادا ءدارىس الاتىن­داردىڭ ارا سالماعى دۇرىس ساقتال­ماۋىندا بولىپ تۇر. مىسالى, مۇندا وقي­تىنداردىڭ 68 پايىزى – استانا قالا­سىنداعى مەكەمەلەردەن كەلگەن شەنەۋ­نىكتەر بولسا, «جەرگىلىكتى باسقارۋ» ما­ماندىعى بويىنشا وقۋعا تۇسكەندەر­دىڭ ىشىندە تەك التى ايماقتىڭ عانا وكىل­دەرى بار» دەگەن ادىلبەك رىسكەلدى ۇلى «ا» كورپۋسى ماسەلەسىنە قاتىستى ءمالى­مەتتەردى دە جاريا ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل كۇندە بوس تۇر­عان قىزمەتتەرگە مامان تاعايىنداۋ ءىسى دۇرىس ۇيلەستىرىلمەيتىندىگى بەلەڭ الا باس­تاعان كورىنەدى. «قازىردىڭ وزىندە كادر رەزەرۆىنىڭ جاساقتالۋىنا قاراماستان بىرقاتار ۆەدومستۆولاردا 16 لاۋازىم ورنى بوس تۇر. سول سياقتى, ءتيىستى لاۋازىمعا لاي­ىقتى «ا» كورپۋسىنىڭ 39 ۇمىتكەرى بولا تۇرا, ءتورت ايدان بەرى التى بىردەي مينيس­تر­لىكتەگى 8 كوميتەتكە توراعا تاعايىن­دالماعان. سونداي-اق, قارجى مينيستر­لىگىندە 970, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىندە 900-دەن استام, اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىندە 280 قىزمەت­كە ورىن بار دا, مامان جوق. وب­لىس­تىق جانە اۋداندىق اكىمدىكتەردىڭ دە جاعدايى وسى تاقىلەتتەس. مەنىڭشە, بوس تۇرعان جۇمىس ورىندارىنىڭ كوپتىگى, باسشىلاردىڭ ءجيى اۋىسۋىمەن بايلانىستى سەكىلدى. دەمەك, بۇل ماسەلە جان-جاقتى زەردەلەپ شىعۋدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى جاعدايعا نە سەبەپ بولدى؟ نەگە ول ورىندار بوس تۇر؟ بالكىم, اتالعان مينيسترلىكتەردەگى شتاتتى قىسقارتۋ كەرەك شىعار. سوندا ءبىراز قاراجاتتى دا ۇنەمدەۋگە بولادى», – دەدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى. وسىلايشا, مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ايناسى بولاتىن سالالارعا كادر دايار­لاۋ­دىڭ جاي-كۇيى مەن ولاردى قىزمەتكە ورنا­لاس­تىرۋدىڭ ماسەلەسى جانە قىز­مەت كور­سەتۋدىڭ ساپالىق ناتيجەلەرى جان-جاقتى تالقىلانعان كەڭەيتىلگەن وتىرىس سوڭىنا قاراي, اگەنتتىك ءتور­اعاسى قايرات قوجامجاروۆ قورىتىندى ءسوز سويلەدى. ول مىنبەردەن ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەر ورىندى ەكەندىگىن, ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىلەتىندىگىن ايتتى. سونداي-اق, توراعا ساپالى قىزمەتكە قول جەتكىزۋدىڭ ءبىر تەتىگى – ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىمەن استاسىپ جاتقاندىعىن دا اتاپ ءوتتى. «مەملەكەتتىك قىزمەتكەر وزىنە جۇك­تەلگەن مىندەتتى ورىنداۋىنا قاراي, جالا­قىسى ءادىل تولەنىپ تۇرسا, ول جۇمىس ىستەۋگە ىقىلاستى بولادى. ىنتالان­دى­رۋدىڭ مۇنداي ءادىسى قاي كەزدە بولسا دا وڭ ناتيجەسىن بەرەدى. اسىرەسە, كۇندەلىكتى اتقارىلاتىن مىندەت اياسىنداعى ءاربىر ارەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزعا اينالا­تىندىعىن باعالاي بىلگەنىمىز ءجون. وسىن­داي ويمەن ءبىز جىل باسىندا ءاربىر قىزمەتكەرگە جەكە-جەكە جىلدىق جوسپار قۇرۋ ارقىلى, ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ قابىلەت-قارىمىنىڭ ورتاشا بالدىق كورسەتكىشىن شىعارعان بولاتىنبىز. وندا وزىنە جۇكتەلگەن جوس­پاردى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ 11 پايىزى ارتىعىمەن, 63 پايىزى تالاپقا ساي ءتيىستى دەڭگەيدە, ال 26 پايىزى قاناعاتتانارلىق جاعدايدا ورىندايتىندىعى ايقىندالدى. بۇل باعىت-باعداردى ناقتىلاۋ جولىنداعى باعالاۋ ءادىسىنىڭ بولجالدىق كورسەتكىشى بولاتىن. الايدا, بۇل ءادىس جاپپاي قولدا­نىسقا ەنگىزىلىپ, قىزمەتكەردىڭ قابىلەت-قارىمى سونىڭ ناتيجەسىنە قاراي ناق­تىلانىپ, جالاقى دا سوعان ساي تولەنۋى ءتيىس دەگەندى بىلدىرمەيدى. قىزمەتكەردى باعالاۋدىڭ مۇنداي جۇيەسى قاجەت ەكەنى ءسوزسىز دەسەك تە, ونى وسى قالپىندا قول­دانىسقا ەنگىزۋگە ەرتەلەۋ», – دەدى قايرات پەرنەش ۇلى. دەمەك, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جا­­ڭا­شىل رەفورمالاردىڭ ءتۇيىنىن مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەرلەر جەتە ءتۇسىنۋى ءتيىس. سەبەبى, مەملەكەت ەنگىزگەن ءتيىمدى تەتىك­­تەردى قوعامنىڭ ءاربىر ازاماتىنا ۇق­تى­­رۋ – قىزمەتتە وتىرعان مامانعا تىكە­­لەي بايلانىستى بولاتىندىعى بەلگىلى. نۇرلىبەك دوسىباي, «ەگەمەن قازاقستان»