دەرەككوزدەرىنە قاراعاندا, الەمدەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ ۇلكەن بولىگى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق شەكارالارىن باسىپ وتەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەسەبى بويىنشا, دۇنيە جۇزىندەگى 263 ترانسشەكارالىق سۋ باسسەيندەرىنىڭ ۇشتەن ءبىرى ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ەلدىڭ اۋماعى ارقىلى وتەدى ەكەن. سونىمەن قاتار, 19 وزەن بەس مەملەكەتتىڭ جەرىمەن اعادى. ءبىر دۋناي وزەنىنىڭ ءوزى 18 مەملەكەتتىڭ اۋماعىن باسىپ وتەتىن كورىنەدى. افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى كوپتەگەن ەلدەر وزدەرىنىڭ سۋعا دەگەن قاجەتتىلىكتەرىن «شەتەلدىك» دەپ اتالىپ كەتكەن سۋ ارقىلى ءىلدالدالاپ قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ال ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ورتاق ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋلارىنىڭ ءبولىنىسى قانداي؟ بۇل وڭىردەگى ءىرى وزەندەردىڭ بارلىعى ترانسشەكارالىق وزەندەر بولىپ تابىلادى. سۋ رەسۋرستارى ءوز جەرىندە جينالاتىن تەك قىرعىزستان عانا. ورتالىق ازيادا ورنالاسقان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان باسقا مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىندا سۋدىڭ قاجەتتى كولەمى ىرگەلەس ەلدەردىڭ جەرىنەن كەلەدى. بۇل ماسەلە دە اسا قيىن جاعداي وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستان ەلدەرىندە قالىپتاسقان. ويتكەنى, وسى ەلدەرگە جاڭارتىلعان سۋ رەسۋرستارىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى كورشىلەس مەملەكەتتەردەن كەلەدى. بۇل ەلدەردىڭ قاتارىنا قازاقستاندى دا قوسۋعا بولادى. سول سەبەپتەن دە ەلىمىز ترانسشەكارالىق وزەندەر – ەرتىس پەن ىلە, جايىق پەن سىرداريا جانە باسقا دا وزەن-كولدەردىڭ سۋلارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ورتالىق ازياداعى ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسى دەگەندە, الدىمەن قىرعىزستان تاراپىنىڭ بيىكتىگى 275 مەتردەن اساتىن سىرداريا وزەنى ارناسىندا بوي كوتەرمەك قامبار اتا گەس-ءى مەن ءامۋداريا وزەنىنىڭ ارناسىندا تاجىكستان جاعى سالۋعا جوسپارلاعان بيىكتىگى 350 مەترلىك روگۋن گەس-ءى ەسكە تۇسەدى. ەگەر قامبار اتا گەس-ءى پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولسا, وزبەكستان وزدەرىندە سۋ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ءۇشىن قازاقستانعا كەلەتىن سىرداريا وزەنىنىڭ اعىسىن ازايتۋى كۇمان تۋدىرماسا كەرەك. ەكىنشىدەن, قامبار اتا گەس-ءىنىڭ سالىنۋى سىرداريا وڭىرىندەگى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا جانە ونسىز دا قيىن وسى ايماقتىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. قامبار اتا گەس-ءى, سونداي-اق, سىرداريا وزەنى ارناسىندا سۋدىڭ تومەندەۋىنە سوقتىرادى. ويتكەنى, بۇل ورتاق ەكولوگيالىق جۇيە بولىپ قالىپتاسقان ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىرەدى. ارال تەڭىزى ورتالىق ازياداعى كليماتتى رەتتەۋشى نىسان رەتىندە سانالادى. ارال تەڭىزى سۋىنىڭ تارتىلۋى وسى وڭىردەگى مەملەكەتتەردە كليماتتى كۇرت وزگەرىسكە ۇشىراتقانى بەلگىلى. وسى ماسەلەلەردى زەرتتەۋشى ەكولوگ-ساراپشىلار 1960-جىلدارمەن سالىستىرعاندا, ارال وڭىرىندە 40 گرادۋستان اساتىن اپتاپ ىستىق كۇندەر جيىلەپ كەتكەنىن ايتادى. كەيبىر جەرلەردە كولەڭكەدە ىستىق 49-50 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلگەنىن كەلتىرەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قىتايدان ۇلكەن-كىشىسى بار 34 وزەن اعىپ كەلەدى ەكەن. ونىڭ جەتەۋى قارا ەرتىستىڭ ساعالارى. بۇلاردىڭ قاتارىنا ىلە وزەنىن قوسىڭىز. قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىنە بايلانىستى قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىق بار. مىسالى, قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردى قورعاۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى جانە ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋىنىڭ ساپاسىن باقىلاۋ تۋرالى كەلىسىمدى اتاۋعا بولادى. اتالعان وسى قۇجاتتار نەگىزىندە ەكى ەلدىڭ ترانسشەكارالىق سۋ اعىستارىن باسقارۋ جۇيەسى ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىلۋى ءتيىس ەدى... قازاقستانعا سۋ ءتورت مەملەكەتتەن وزەندەر ارقىلى كەلەدى. وركەنيەتتى ەلدەر پايدالانىلعان سۋدى قايتادان تازالاۋدان وتكىزەدى. ال ءبىزدىڭ كورشىلەرىمىز شە؟ ولار دا سويتەدى دەپ ايتا المايمىز. پايدالانىپ بولعان سوڭ, اعىزا سالادى. وسىلايشا, لاستانعان سۋ ەكىنشى ەلگە, ودان ۇشىنشىسىنە اۋىسادى. بۇل ەكولوگيانى بۇلدىرەدى جانە ونى تۇتىنعان ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا زيانىن تيگىزەدى. پايدالانىلعان سۋدى تازالاۋدان وتكىزبەي, ەكىنشى ءبىر مەملەكەتتىڭ اۋماعىنا قاراي اعىزىپ جىبەرۋگە حالىقارالىق دەڭگەيدە شەكتەۋ قويىلعان. ال ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاعدايىمىز وسىنداي, ەرتەڭىمىز قالاي بولار ەكەن؟
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
