قىلمىس پەن جازا

نەمەسە حالىق فولكلورىنىڭ تاعىلىمى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جيىرما بەس جىلدىڭ ىشىندە وزگە جەتىستىكتەرىمىزبەن بىرگە ءدىلىمىز بەن ءدىنىمىز دە قىسپاقتان قۇتىلىپ, تىنىسى كەڭىپ, ەركىن دامۋعا كەڭ ءورىس الدى. حالقىمىز تەك ىزگىلىك پەن ىزەتتىلىكتى, مەيىرىم مەن شاپاعاتتى, يماندىلىق پەن يناباتتىلىقتى مۇرات تۇتقان اسىل ءدىنىمىز – يسلامعا بەت بۇردى. جەر-جەرلەردە مەشىتتەر اشىلىپ, مەدرەسەلەر جاستارعا ءدىني ءىلىم نەگىزدەرىن وقىتا باس­تادى. سونداي-اق, ۇلتتىق ءداستۇرىمىز بەن سالتىمىزدىڭ ودان ءارى نىعايىپ, كونە رۋحاني, ءدىني, مادەني جانە فولكلورلىق مۇرامىزدىڭ قايتا جاڭعىرىپ, بارشا جۇرتشىلىقتىڭ يگىلىگىنە اينالۋى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان پارمەندى قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر. سونىڭ ءبىر دالەلى – «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزى» سەرياسىمەن تەلەگەي-تەڭىز مول فولكلورلىق شىعارمالاردىڭ وقىرمان قولىنا ءتيۋى. «بابالار ءسوزىنىڭ» ونىنشى تومىنان باستاپ 7 كىتاپ ءدىني داستاندارعا ارنالىپتى. ولاردىڭ ىشىندە ەرتەرەكتە باسىلىپ شىققاندارى دا, سونىمەن بىرگە قولجازبا قورلارىن­دا ۇزاق ساقتالىپ, ەندى عانا جارىق كورىپ وتىرعاندارى دا بار. بۇل ءدىني داستانداردا اۋىز ادەبيەتىنە ءتان اڭىز سارىندارى, قيالدان تۋعان عاجايىپ وقيعالار, ميفتىك سيپاتتاعى اڭگىمەلەر, سونىمەن بىرگە, ناقتى ومىردە بولعان جايتتار دا كەڭ تىنىسپەن جىرلانادى. ايتسە دە, ولاردىڭ بارىنە ءتان ورتاق ءبىر نارسە بار. ول – يسلام ءدىنىنىڭ قاعيدالارىن, قۇران كارىمنىڭ سۇرەلەرى مەن اياتتارىن, حاديستەر مەن پايعامبار سۇننەتتەرىن ناسيحاتتاۋ, حالال مەن حارامدى اجىراتا بىلۋگە, كۇنا مەن كىنادان اۋلاق بولۋعا ۇيرەتۋ, تۋرا جولدان تايعانداردىڭ الاتىن جازاسىن ۇعىندىرۋ, ادامي ىزگى قۇندىلىقتاردى ۇگىتتەۋ. اتالعان باسىلىمنىڭ 15-تومىندا «قيسسا ءابۋشاحما» جانە «حيكايا ءابۋشاحما» اتتى ەكى داستان بەرىلگەن. بۇ­لار – ءبىر شىعارمانىڭ ەكى نۇسقاسى. ءسىرا, تۋ باستا ءبىر وقيعانى ەكى جىراۋ جىرلاعان بولۋ كەرەك. نەگىزگى مازمۇنى – بىرەۋ, سيۋجەت جەلىسىندە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق جوق. داستاننىڭ كولەمى شاعىن بولعانمەن, وقىرماننىڭ سەزىمىنە قاتتى اسەر ەتىپ, ۇلكەن تولعانىس تۋ­دىرادى ءارى اۋىر ويعا باتىرادى. وقيعا بىلاي بولعان ەكەن. حازىرەتى ومار حاليفانىڭ جاسى جيىرماعا تولعان, كەلبەتى كورىكتى بالاسى ءابۋشاحمانىڭ داۋىسى قۇران وقىعاندا مۇحاممەد پايعامباردىڭ ۇنىنەن ەش اۋمايدى ەكەن. ساحابالار پايعامباردىڭ داۋىسىن ساعىنعاندا وعان قۇران وقىتىپ, ەلتي تىڭداپ ءجۇرىپتى. بىردە ءابۋشاحمانىڭ باسى اۋىرىپ سىرقات­تانادى. وعان جولىققان كاپىر: «شاراپ ىشسەڭ, اۋرۋدان تەز ايىعاسىڭ» دەپ, شاراپ بەرەدى. سوسىن وڭاشا سارايعا جىبەرەدى. ارتىنان ءوزىنىڭ قىزىن دا سوندا بارۋعا ازعىرادى. ونداعى ماقساتى حاليفانى ەلدىڭ الدىندا ماسقارالاۋ ەدى. كەيىن جاساعان وسى ۇلكەن كۇناسى ءۇشىن قاتتى وكىنەدى. كاپىردىڭ قىزى جۇكتى بولىپ قالىپ, توعىز اي وتكەن سوڭ بالا تۋادى. قىزدىڭ اكەسى جاڭا تۋعان شاقالاقتى حاليفا ومارعا الىپ كەلىپ, بولعان جايدى باياندايدى. ءابۋشاحما شىندىقتى ايتىپ, كىناسىن مويىندايدى. اكەسى بالاسىنا اۋىر قىلمىسى ءۇشىن ءجۇز دۇرە سوعۋعا ءامىر ەتەدى. كوپشىلىكتىڭ كەشۋ سۇراعانىنا كونبەيدى. ءابۋشاحما بىرنەشە دۇرەدەن سوڭ السىرەپ, جالعىز بالاڭ ەدىم عوي, كەشىرىڭىز دەيدى. اكەسى كەشىرىم جاسامايدى. سوسىن سۋسىن سۇرايدى, كەشۋ سۇرايىن, انامدى شا­قىر دەيدى. بىراق قاتاڭ اكە ونىڭ بۇل اقىرعى ءوتىنىشىن دە ورىندامايدى. شەشەسىن بىرەۋلەر بىلدىرمەي شاقىرىپ كەلەدى. ول ەڭىرەپ جىلايدى, بىراق حاليفانىڭ كەشىرىم جاسا­مايتىنىن ءبىلىپ, ساۋعا سۇراۋعا باتا المايدى. توقسان دۇرەدەن كەيىن ءابۋشاحما ولەدى. ودان كەيىن قالعان ون دۇرەنى جانسىز دەنەسىنە سوققىزادى. اكەسى جۇرەگى ەزىلىپ, جالعىز بالاسىن جوقتاپ جىلايدى, بىراق ءادىل ءارى شاري­عات جولىنداعى جازانى قولدانۋ ءوزىنىڭ حا­لي­فالىق مىندەتى سانايدى. ول ەگەر مۇن­داي جازانى قولدانباسا, اقيرەتتەگى جازا بۇدان دا اۋىر بولاتىنىن انىق بىلەدى. ءسويتىپ, ءابۋشاحما ومىرمەن جاستاي قوشتاسادى. كەيىن بىرنەشە كۇننەن سوڭ حازىرەتى ءالي ءتۇس كورەدى. تۇسىندە ءابۋشاحما راسۋلدىڭ تىزەسىندە وتىر ەكەن دەيدى. وڭىندە ءابۋشاحمانىڭ شاھيدتىگىن تۇسىنەدى. ول تۋرالى حازىرەتى ومار حاليفاعا ايتىپ, سۇيىنشىلەيدى. شىعارمادان كورگەنىمىز­دەي, حازىرەتى ومار حاليفا قانقۇمار ادام ەمەس, ونىڭ جۇرەگىندە مەيىرىم بار. بۇل شەشىمگە ول امالسىزدان بارىپ وتىر. ويتكەنى, ونىڭ حاليفا ءارى حا­زىرەت اتاعى بار. ال حاليفا – ورتا عاسىرلارداعى اراب ەلدەرىندە ءدىن مەن ۇكىمەت بي­لىگىن ءبىر قولعا ۇستاعان مەملەكەت باسشىسى ەكەنى بىزگە تاريحتان بەلگىلى. قۇراننىڭ «نۇر» سۇرەسىنىڭ ەكىنشى اياتىندا بىلاي دەپ جازىلعان: «زيناشى ايەل مەن ەردىڭ اربىرىنە ءجۇز دۇرە سوعىڭدار. ەگەر اللاعا, اقيرەت كۇنىنە سەنسەڭدەر, ولارعا جۇمساقتىقتارىڭ ۇستاماسىن. ءارى ەكەۋىنىڭ جازاسىن مۇمىندەردىڭ ءبىر توبى كو­رىپ تۇرسىن». ول وسى مۇسىلمان زاڭىنا وراي اسا قاتاڭ جازا قولدانۋ ارقىلى ءوزىنىڭ بارىنشا ادىلدىگىن, ەشقانداي ءجونسىز بۇرا تارتۋعا جول بەرمەيتىن, يسلام ءدىنىنىڭ, قۇراننىڭ قاعيداسىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن ەل بيلەۋشىسى ەكەنىن دالەلدەدى. ءوز بالاسىن كۇنادان ارىلتۋ ءۇشىن شىعارعان ۇكىمىن كوپشىلىكتىڭ الدىندا, جاريالى تۇردە ورىنداتادى. ونىسى مۇنى كورگەن حالىق تۋرا جولدان تايىپ, شايتاننىڭ ازعىرۋىنا ەرۋدىڭ, ناپسىگە ەرىك بەرۋدىڭ اقىرى قانداي اۋىر زارداپ شەگۋگە الىپ كەلەتىنىن ءبىلسىن دەگەننەن تۋعان. سوعان وراي يسلام تاريحىندا ونىڭ ەسىمى وسى كۇنگە دەيىن ارداقتالادى. ال ءابۋشاحما باسبۇزار, تەنتەك جاس ەمەس. قايتا قۇ­ران­­دى وقىعاندا, تالاي مۇسىل­ماندى ۇيىتاتىن. ول ءومىر تاجىريبەسىنىڭ جوقتىعىنان جانە اڭعال سەنگىشتىكتەن قاتتى وپىق جەدى. كەيىن ءوزى­نىڭ اعات ىسىنە جۇرەگى ەزىلە وكىندى, بىراق بو­لار ءىس بولدى. ەندى قولمەن ىستەگەندى مويىن­مەن كوتەرۋ كەرەك, باسقا جول جوق. سون­دىق­تان, ول اۋىر جازاعا قارسىلىق ءبىل­دىر­­مەيدى, تاعدىردىڭ اسا قاتاڭ جازۋىنا مويىنسۇنادى. شاريعات بويىنشا, نەكەسىز زينا جاسال­عان­دا, ەركەكتى دە, ايەلدى دە قاتاڭ جازالاۋ كەرەك. الايدا, بۇل جاعدايدا قىزدى جاز­عى­رۋعا بولمايدى, سەبەبى, ول زالىم اكەسى­نىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ قالدى جانە ونداي تەرىس ىسكە ناپسىقۇمارلىقتان بارمادى, وعان زورلىق جاسالدى. ال جاۋىز جاۋىزدىعىن جاسادى: وڭتاي­لى ءساتتى ءوزىنىڭ ارام ىسىنە پايدالانىپ, دەگەنىنە جەتتى. ول بۇل زالىمدىعىن ەشكىم بىلمەيدى دەپ ويلايدى, بىراق ونىڭ ازابىن كەيىن تارتاتىنى ساناسىنا جەتپەدى. ءجۇز تومنان تۇراتىن قىم­­بات قۇندىلى­عى­مىز­­دى كوپ­شىلىككە ويداعىداي ناسيحاتتاۋ قاجەت. سەرىك  ساتىبالدين  پاۆلودار