زاڭگەر دايارلاۋدىڭ ساپاسى كوڭىل كونشىتە مە؟

تاۋەلسىزدىك العان 25 جىل­دىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىندا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدە بىرنەشە رەفورما ىسكە اسىرىلدى. ويتكەنى ءبىلىم­دى ادام ءوز بويىنداعى جەكە قابىلەتىن دامىتىپ, ءوزى تاڭداعان ماماندىعىنىڭ يەگەرى بولۋعا, ءسوز جوق ءوز ەلىنىڭ لايىقتى ازاماتى بولۋعا ۇمتىلادى. ءبىلىمدى ازامات ۇلكەندەرگە قۇرمەتپەن قا­راۋعا, ءوز ورتاسىندا قارىم-قاتى­ناس كەزىندە ادەپتىلىك تانىتىپ, دورەكىلىك كورسەتپەيدى جانە كەمتار ادامدارعا جاناشىرلىق كورسەتىپ, مۇمكىندىگىنشە قامقورلىق جاسايدى. بىلىمدىلىك – پاراساتتىلىقتىڭ, مادەنيەت پەن ادامگەرشىلىكتىڭ ۇلگىسى, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قۇرمەتتەۋدىڭ نەگىزى. ءبىلىمدى ادام سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستا­نىپ, زياندى ارەكەتتەردەن اۋلاق بولادى. ءبىلىمدى ازامات ۇلت­تىق, مەملەكەتتىك داستۇرلەردى قۇر­مەتتەيدى, باسقانىڭ مۇلكىنە قول سۇقپايدى, قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتايدى. ءبىلىمدى ادام ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى, قورعاۋشىسى بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا ءار­تۇرلى مەن­شىك ساناتىنداعى 140 جوعارى وقۋ ورنى بار. وسى وقۋ ورىندارىندا قازاقستاننىڭ جارتى ميلليوننان استام جاس تۇلەگى ءبىلىم الۋدا. وسى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ كوپشىلىگى زاڭگەر ماماندار دايىندايدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلى­مىزدە زاڭ ءبىلىمىن بىلۋگە قۇش­تار­­لىق كۇشەيدى, قۇقىقتىق مەم­لەكەتتىڭ بارلىق قىزمەتى زاڭ­نامالار ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. تيىسىنشە قۇقىق قورعاۋ, سوت ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى زاڭگەر ماماندارىنان قۇرالادى. بۇلاردان باسقا مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى مەن مەكەمەلەردە, مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردا, قوعامدىق بىرلەس­تىكتەردە دە زاڭگەر لاۋازىمى بار­شىلىق. وسى زاڭگەرلىك قىزمەت اتقاراتىن مامانداردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى ءوز دارەجەسىنە سايكەس كەلە مە؟ وسىعان وراي بولاشاق زاڭگەر­لەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن قالاي ارت­تىرۋعا بولادى دەگەن ماسەلەدە وي-پىكىرىم­دى وقىرماندارعا ۇسىنعىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, قازىر قازاقستاندا زاڭگەر ماماندىعىن دايارلايتىن وقۋ ورىندارى تىم كوپ. مەملەكەتتىك, جەكەمەنشىك وقۋ ورىن­دارى زاڭگەر ماماندىعى بو­يىنشا مامان دايارلاۋدان جا­رىسقا تۇسكەندەي بولىپ كەتتى. بۇلاردان باسقا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ باس پروكۋراتۋراسىنا قارايتىن قۇقىق قورعاۋ اكادەمياسى, جوعارعى سوتقا قا­رايتىن سوت اكادەمياسى, ىشكى ءىس­تەر مينيسترلىگىنە كادر دايارلايتىن ءبىر­نەشە ىشكى ىستەر اكادەميا­سى, ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا ما­مان دايارلايتىن ارنايى وقۋ ورىن­دارى بار. مەملەكەت سۇرانىسى ءۇشىن قان­­شا زاڭگەر كادر كەرەك, مەم­لەكەت­تىڭ قاي سالاسىندا زاڭگەرلەر جەتىسپەيدى دەگەن ماسەلەمەن ەش­كىم اينالىسپايدى. ونىڭ ۇستىنە زاڭ­گەرلەردى مەملەكەتتىك, مەم­لە­­كەت­­تىك ەمەس وقۋ ورىندارى دايار­لا­عانىمەن ولاردىڭ الاتىن ديپلومى ءبىر ۇلگىدەگى مەملەكەتتىك بولىپ سا­نالادى. ال ديپلوم ءبىر ۇلگىدە بولعانىمەن, وقۋ اقىسى ءاربىر وقۋ ورنىندا ءارتۇرلى جانە ول جىلما جىل وزگەرىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتە وقۋ اقى­سىنىڭ مولشەرى ەۋروپا, ازيا ەل­دەرىندەگى بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتتەردەن اسىپ تۇسەدى. كارى قۇر­لىقتاعى گەرمانيا, نورۆەگيا, دانيا, فينليانديا, فرانتسيا, چەحيا سياقتى دامىعان, وركە­نيەتتى ەلدەردە جوعارى ءبىلىم الۋ تەگىن. جالپى قازاقستانداعى ستۋدەنتتەردىڭ 70 پايىزدان استامى اقىلى نەگىزدە وقيدى. جىل سايىن وقۋ اقىسىنىڭ ءوسۋى ستۋدەنتتەر سانىنىڭ ازايۋىنا, جاس­تار اراسىنداعى جۇمىس­سىز­دىق­تىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. وقۋ اقى­سى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى­نە تىكەلەي بايلانىستى بولۋى كەرەك. قارجىلاي مۇمكىندىگىنە قاراي وقۋ ورنىن تاڭداۋ بولاشاق ما­مانداردىڭ قۇقىعىن شەكتەۋ ەمەس پە؟ سوندىقتان مەملەكەت وقۋ اقىسىن بارلىق جوعارى وقۋ ورىن­دارى ءۇشىن بىردەي مولشەردە بەلگىلەپ زاڭمەن رەتتەۋى قاجەت. مۇنداي رەتتە بىركەلكى وقۋ اقى­سىنا قاراي بولاشاق زاڭگەرلەر وقۋ ورنىن ەركىن تاڭدايدى. بەلگىلەنگەن وقۋ اقىسى سالىق زاڭناماسىنا ساي كەلەر ەدى. مەم­لەكەت وسى زاڭگەر ماماندىعىن العانداردىڭ ءبىلىم دارەجەسىنىڭ بەلگىلەنگەن تالاپقا ساي كەلەتىنىن قالاي انىقتايدى؟ ازىرگە بۇل ساۋالدىڭ جاۋابى جوق. وسىعان بايلانىستى كاسىبي بىلىكتى زاڭگەر-مامان دايارلاۋ ءۇشىن ابيتۋريەنتتەرگە تالاپ كۇشەيتىلۋى قاجەت. ولاردىڭ ماماندىقتى شىن ۇناتىپ قالايتىنىنا, بولاشاق ماماندىقتىڭ ادام, قوعام, مەم­لەكەت مۇددەسى ءۇشىن اي­رىق­شا قىز­مەت­تىك جاعدايىنا ءتۇسى­نىستىك­پەن, جاۋاپتىلىقپەن قاراي­تىندى­عىنا نازار اۋدارعان ءجون. ەكىنشىدەن, زاڭگەر مامان­دىعىنا وقۋعا بىرىڭعاي ۇلت­تىق تەستىلەۋدەن كەمىندە 70 بالل العان ۇمىتكەرلەردى وقۋعا قابىل­داسا, ءبىلىم ساپاسى ارتا تۇسەر ەدى. زاڭ ماماندىعى بو­­يىنشا وقيتىن ستۋدەنتتەر وقۋ جوسپارىنا سايكەس, كۋرستىق, ديپ­لومدىق جۇمىس جازىپ, قور­عاۋعا مىندەتتى. بۇل ماسەلە قالاي جۇزەگە اسۋدا. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى م.تىنىكەەۆ: «تاياق لاق­تىرساڭ ەكونوميست جانە زاڭگەر­لەرگە تيەدى» دەپ تۇجى­رىمداما جاساپتى. (ەگەمەن قازاق­ستان. №255. 16.11.2013ج.) وسى ماقا­لاسىندا دەپۋتات م.تىنىكەەۆ ستۋ­دەنتتەردىڭ كوبىنىڭ كۋرستىق, ديپ­لومدىق جۇمىستاردى ينتەرنەتتەن كوشىرىپ الاتىنىن اي­تىپ, مۇنداي قۇبىلىسپەن كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن جوعارعى وقۋ ورىن­دارىنا «انتيپلاگيات» باع­دارلاماسىن ەنگىزۋدى ۇسىنادى. «ەگەر بۇل باع­دار­لامانى شىنداپ قولعا الساق, ەلىمىزدە تەك ءبىلىمدى ماماندار دايار­لاۋ ىسكە اسىرىلادى», – دەپ ءتۇيىن­دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى. مەنىڭ ويىمشا, ءماجىلىس دەپۋ­تاتىنىڭ پىكىرى دۇرىس. كۋرس­تىق, ديپلوم جۇمىستارىن قور­عاۋ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوبىندە فورمالدى تۇردە ءجۇ­زەگە اسادى. بۇرىن جازىلعان جۇمىستاردى پايدالانۋ سياقتى جات قۇبىلىستار كوپ. سوندىقتان كۋرستىق, ديپلوم جۇمىستارىن جازۋعا وتە دارىندى ءوز بىلىمىمەن عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا­لاردا باياندامالار جاساپ كورسەتە بىلگەن تالانتتى ستۋدەنتتەرگە عانا رۇقسات ەتكەن دۇرىس, باس­قالارى بولسا, كۋرستىق, ديپلوم جۇمىسىن جازۋدىڭ ورنىنا ارنايى پاندەر بويىنشا ءدارىس تاڭداپ, ەمتيحان تاپسىرعان ءجون بولار ەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە ديپ­لوم جۇمىسىنا پىكىر جازا­تىن رەتسەنزەنتتەردىڭ ءتىزىمى كافە­درانىڭ ۇسىنىسى بويىنشا رەكتوردىڭ بۇيرىعىمەن بەكى­تىلەدى. ال رەتسەنزەنتتەردىڭ ديپ­لوم جۇ­مىسىنا بەرگەن قورى­تىندىسى دۇرىس بولماسا, ولاردىڭ جاۋ­اپكەرشىلىگى قالاي بولادى, ول جاعى ەشقانداي قۇقىقتىق-نور­ماتيۆتىك اكتىلەردە كورىنىس تاپ­پاعان. ويلاناتىن ماسەلە. ستۋدەنتتەرگە ساپالى ءبىلىم بە­رۋ­­دىڭ نەگىزگى كىلتى – ءبىلىمدى وقى­­تۋشىلار قۇرامىنا بايلا­نىستى. ءبىلىمدى وقىتۋشى-پروفەس­سورلاردى جۇمىسقا تارتۋ, ولار­دىڭ ادال ەڭبەگىن كوتەرمەلەۋ, عىلىم, ءبىلىم سالاسىندا ايانباي تەر توگىپ ەڭبەك ەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ – ءاربىر جوعارعى وقۋ ورنىنىڭ باستى مىندەتى. بىزدە قازىر بىرەۋ رەكتور, دەكان, كافەدرا مەڭ­گەرۋشىسى بولسا, ءوز كادرلارىن جۇ­مىسقا تارتۋ, ءبىلىمدى, ءادىل ۇس­تازداردى قىزمەتتەن شەتتەتۋ سياق­تى جات قۇبىلىستار كورىنىس تاۋىپ قالادى. مۇنداي ءىس-ارەكەت مەم­لەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىنە جات قۇبىلىس ەكەندىگى قاتاڭ ەسكەرىلۋى قاجەت. قازىرگى كەزدە ماگيسترلىق ديپ­­لومى بار وقىتۋشىلاردىڭ سا­نى كوبەيدى. ولار اعا وقىتۋشى دەگەن اتاق الىپ ءدارىس وقيدى, كۋرستىق, ديپلومدىق جۇمىستارعا, وندىرىستىك-تاجىريبەلىك ىستەرگە جەتەكشىلىك ەتەدى. بىراق ولاردىڭ كوبىنىڭ ۇستازدىق-پەداگوگيكالىق تاجىريبەسىنىڭ ازدىعىنان ساپالى ءبىلىم بەرۋگە ورەسى جەتپەيدى. جالپى كەز-كەلگەن وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قابىلداۋ كونكۋرستىق نەگىزدە, ادىلەتتىك قاعيداسىن باس­شىلىققا الا وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلسا, بىلىكتىلىك ساپاسى ارتار ەدى, مۇنداي رەتتە تامىر-تانىستىق, جەرلەستىكپەن, سىبايلاستىقپەن قىزمەتكە كەلەتىندەردىڭ جولى دا كەسىلەر ەدى. جوو-لاردا وقىتۋ­شىلىق قىزمەتكە, ستۋدەنتكە بە­رىلىپ, بىرگە جۇمىس ىستەيتىن, ولار­عا تياناقتى, ساپالى ءبىلىم بەرەتىن, ءوز ىسىمەن, عىلىمي ەڭبەگى­مەن ءۇل­گى بەرەتىن ۇستازدار الىنۋى كەرەك. جوعارى وقۋ ورىندا­رى وقىتۋشىلارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن, كەزىندە ەلىمىزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا ءجۇر­گىزىلىپ جاتقان كەزەكتەن تىس مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋدى ۇلگى­گە الىپ, قۇقىق پاندەرىنەن ءدارىس بەرەتىن وقىتۋشىلاردى مي­نيس­ترلىك, رەكتورات قۇرعان ءتاۋ­ەلسىز كوميسسيا ارقىلى كەزەكسىز ات­تەس­تاتتاۋدى وتكىزۋ شارالارى پايدالى بولادى دا دەپ ەسەپتەيمىن. جالپى ەلىمىز قۇقىقتىق مەملەكەت بولعاندىقتان ءبىلىمدى, بىلىكتى, ادىلەتتىڭ اق جولىن اتتامايتىن زاڭگەر ماماندارىن دايارلاۋ وتە كەرەك. ارىقباي اعىباەۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى