«ءبىر بيزنەس باستاسام دەپ ەدىم...»

نەمەسە شالعايداعى شاعىن كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ قايتارىمى قانداي؟ بۇگىندە نەسيەنىڭ دە ءتۇر-ءتۇرى بار. شاۋىپ بارىپ الا قوياتىن تۇرمىستىق تەحنيكا, سمارتفون سەكىلدى زاتتارعا بەرىلەتىن قارىز اقشا باسقا دا, يپوتەكانىڭ جايى ءبىر بولەك. قولما-قول قارجىڭ جوق كەزدە بارىپ الا قوياتىن ۋىس-ۋىس كوك قاعازدىڭ جايى بەلگىلى بولىپ قالدى. سونىمەن ارزان نەسيەنى قالاي الۋعا بولادى؟ كاسىپكەرلەردىڭ جۇگىن جەڭىلدەتەتىن قانداي باعدارلامالار دايىندالدى؟ قارجىلىق ساۋاتى از كاسىپ باستاۋشىلارعا قانداي سۇيەمەلدەۋ بار ەكەندىگى تۋرالى مۇددەلى سۇراقتاردى «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق باسقارما توراعاسى قانىش تۋلەۋشينگە قويعان ەدىك. – قانىش امانتاي ۇلى, ءسىز ءوز سوزىڭىزدە ۇنەمى «قور نەسيەنى ارزان­داتۋدى كوزدەيدى» دەپ جاتا­سىز. بىراق قازىرگىدەي قىسىل­تاياڭ جاعدايدا بۇل مۇمكىن بە؟ – بۇگىنگى تاڭنىڭ ناقتى اقي­قاتى – «بايتەرەك» ۇلتتىق باس­قارۋ­شى حولدينگى مەن «دامۋ» قورى دايىنداپ, جۇرگىزىپ وتىرعان كوپ جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا 8,5 پايىزدىق نەسيە ناعىز مۇمكىندىككە اينالدى. ءبىزدىڭ قوردىڭ وڭىرلەرگە جاساعان ءىسساپارلارى كەزىندە ءوز ءتىر­لىگىن باستاعىسى كەلەتىن كاسىپ­كەرلەرمەن كوپ كەزدەسۋلەر وتكىزىپ ءجۇرمىز. ارعى-بەرگىدەن سىر تارتۋ بارىسىندا تۇيگەنىمىز – بيزنەس باستاۋعا, كاسىپتى دوڭگەلەتىپ كەتۋگە ىنتا مول بولعانمەن, قولدى بايلايتىن باياعى سەبەپ قارجى بولىپ شىعادى. ءسوزىمىزدى ساندارمەن تۇزدىق­تار بولساق, 2015 جىلى نەسيە نارى­عىنداعى ورتاشا مولشەرلەمە 14,3 پايىز بولسا, 2016 جىلعى قاڭتار ايىندا 20,7 پايىزعا جەتتى. ال وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا 16,6 پا­يىز, ناۋرىزعا قاراي 16,3 پايىزدى قۇرا­دى. پايىز دوللار مەن تەڭگە, رۋبل قۇنىنىڭ قاتارلاسا كەلىپ, تەڭگەنىڭ تۇراقتاعانىنا باي­لانىستى تومەندەدى. ونىڭ ۇستىنە وسى ۋاقىتتا ۇلتتىق ۆاليۋتادا دەپو­زيتتەر ارتتى. الايدا, بۇل دا اسا قولايلى جاعداي ەمەس ەدى. مىسالى, 2015 جىلى وڭدەۋ ونەر­كاسىبى سالاسىنداعى نەسيەلەردىڭ ورتا­شا مولشەرلەمەسى 16,3 پايىز­عا تەڭەلىپ, 2016 جىلدىڭ قاڭ­تارىندا 29,3 پايىز, اقپاندا 18,9 پا­يىز, ناۋرىزدا 17,9 پايىزعا باردى. مۇنداي پايىزبەن بەرى­لە­تىن نەسيە كاسىپكەرلەر ءۇشىن «كوتەرە المايتىن شوقپار». سوندىقتان دا, ءبىز وڭىرلەردەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ءۇشىن شامامەن 24 ميل­ليارد تەڭگە ءبولۋدى ۇيعاردىق. بۇل – ءار ءوڭىردىڭ ءوز ەرەكشەلىگىن ەسكەرەتىن ماقساتتى نەسيەلەر. مى­سالى, اقتوبە وبلىسىندا اۋىل­دا ءىس باستايتىن كاسىپكەرلەر مەن ستار­تاپ جوبانى قولعا العان جاس­تارعا باسىمدىق بەرىلەدى. ەڭ باس­تى­سى, نەگىزگى باسىمدىق الىس اۋدان, اۋىلدارداعى كاسىپكەرلەرگە بەرى­لەدى. بۇل نەسيەلەردىڭ ورتاشا ءمول­شەر­لەمەسى 8,5 پايىزدى قۇرايدى. – نەسيەنىڭ ارزاندىعىن ۋاقىت تاپشىلىعى جۋىپ-شا­يىپ كەتپەي مە؟ قۇبىلىپ جات­قان نارىق. كاسىپكەرلەردىڭ شاشىن اعارتاتىن تاعى ءبىر جاي – بانكتەردىڭ ءوتىنىمدى ۇزاق قاراستىرۋى. نەسيە ءوتىنىمىن قاراستىرۋ مەرزىمىن قىسقارتۋدا قانداي دا ءبىر ارەكەتتەر قولعا الدىڭىزدار ما؟ – سۇراعىڭىز ورىندى. بۇل كاسىپ­كەرلەر ءۇشىن وتە وزەكتى دەر ەدىم. كەيدە 2-3 ايلاپ بانك شە­شىمىن كۇتەتىن جاعدايلار بولادى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەكى ورتادا شاپقىلاۋمەن شارشايدى. بانك سۇراعان قۇجاتتاردى بىرتىندەپ تاسۋمەن-اق سىلەسى قاتادى. وسىن­شاما سۇرلىگۋدىڭ سوڭىندا قولىنا قارجى تيسە جاقسى عوي. ءسويتىپ, كاسىپكەر التىن ۋاقىتىن سارپ ەتىپ, تالاي مۇمكىندىكتەن قاعىلادى. ءتىپتى, سول قارجىنىڭ قاجەتى دە شامالى بولىپ قالاتىنى جاسى­رىن ەمەس. سوندىقتان دا, وسى ول­قىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماق­ساتىندا «دامۋ» قورى «دامۋ-بليتس» تەحنولوگياسىن جاساعان. وسى «دامۋ-بليتس» كاسىپكەرلەر­دىڭ 3-7 كۇن ىشىندە جىلدام نەسيە الۋىنا جاعداي جاسايدى. بۇل باعدارلاما بويىنشا نەسيە­نىڭ 3 ءتۇرى بار – 3 ميلليون تەڭگەگە دەيىن, 30 ميلليون تەڭگەگە دەيىن, 20 ميلليون تەڭگەگە دەيىنگى. سونىڭ ارقاسىندا قازىر بيزنەس-پروتسەس­تەر جەدەلدەتىلدى دەۋگە بولادى. ءبىز بۇل تەحنولوگيانى جاساردا 90-شى جىلداردىڭ سوڭىندا ميكروبيزنەستى نەسيەلەگەن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ تاجىريبەسىن نەگىزگە الدىق. – بانكتەردەگى قاعازباس­تى­لىق – بىتپەيتىن جىر. ءىس باستاعىسى كەلەتىن تالاي ادام وسىنى قيامەت-قايىم كورەدى. كاسىپكەرلەردىڭ شاعىمىنىڭ ءتىزىمىن ءدال وسى قاعازبەن باس قاتىرۋ باستاپ تۇراتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل باعىتتا قوردىڭ ويلاستىرعان امالى بار ما؟ – بيىلعى كوكتەمنەن باستاپ bpm’online اقپاراتتىق جۇيەسىن ىسكە قوستىق. بۇل – ەل ءۇشىن تاريحي ءسات دەۋگە بولادى. سەبەبى, بۇعان دەيىن Egov پورتالى ارقىلى حالىق تەك انىقتاما, قۇجاتتار عانا الىپ كەلگەن ەدى. ال بۇل جۇيە – تۇڭعىش قارجىلىق قىزمەت. وسى­نىڭ ارقاسىندا كەپىلدەمە الۋ ءۇشىن ءوتىنىمدى ەلەكتروندى ۇكى­مەت» ارقىلى بەرىپ, 5 كۇن ىشىندە جاۋاپ الۋعا مۇمكىندىك بار. پورتال ارقىلى ءوتىنىم بەرگەن كليەنت ءوزىنىڭ جەكە مالىمەتتەرىنىڭ تەكسەرىلۋىنە سول زاماتتا كەلىسىمىن بەرەدى. ءسويتىپ, اۆتوماتتى تۇردە مەم­­لە­كەتتىك بازالارداعى مالىمەت­تەر جيناقتالا باستايدى. Egov ارقىلى ءوتىنىم ءبىزدىڭ bpm’online جۇيەمىزگە كەلىپ تۇسەدى. كليەنت تاڭ­داعان استانالىق مەنەد­جەر­لەرى­مىزدىڭ ءبىرى جوبانىڭ قۇجات­تارىن بانكتەن سۇراتتىرىپ, باس كەڭسەگە قاراستىرۋعا جونەلتەدى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە كليەنتتىڭ Egov-تاعى جەكە كابينەتىنە «ءسىز­دىڭ ءوتىنىمىڭىز كەلىپ ءتۇستى», «ءسىز­دىڭ جوباڭىز قوردا قارا­لىپ جاتىر» دەگەن ءتارىزدى حابار­لا­­ما­لار ءتۇسىپ وتىرادى. ياعني, بار­­لىق ارەكەت جاريالى. نەسيە كو­مي­تەتىنىڭ مۇشەلەرى باس قوس­ىپ, ۋاقىت شىعىنداپ جيىن جا­سا­ماي-اق, ءوز جۇمىس ورنىن­دا وتىرىپ جوبانى قاراپ وڭ نەمەسە تەرىس دەگەن باعاسىن بەرىپ جىبەرەدى. بارلىعى ءبىراۋىزدان وڭ شەشىم قابىلداسا, حاتتامانىڭ ەلەكتروندى ءتۇرى جاسالادى. وعان قول قويعاننان سوڭ كليەنت ءوتىنىم­نىڭ ماقۇلدانعانى جايىندا حابار­لاما الادى. جۇيە اۆتوماتتى ءتۇر­دە كوميتەت حاتتاماسىنىڭ نەگى­زىندە كەپىلدەمە حاتىن قۇرىپ, مەنەدجەر ونى بانككە جونەل­تەدى. مەجەلى 5 كۇن ىشىندە قور شە­شىم شىعارىپ بەرەدى. بۇل باعدارلامانىڭ ناتيجەسىن ايتار بولسام, 42 ءوتى­نىم كەلىپ تۇسسە, ونىڭ 35-ءى قارالىپ, ما­قۇلدانعان. –  «دامۋ» قورى ىلعي دا جاڭا با­ع­دارلاما­لار جاي­لى مالىمدەپ جات­­قانى. ولاردىڭ الىس ەلدى مەكەن­دەر­دەگى ەلگە تيىمدىلىگى بار ما؟ – قور بيىلعى جى­لى ءىس­كە قوسقان جاڭا باع­دارلاما­لارى­نىڭ ءبىرى – ميك­رو­قار­جىلىق ۇيىم­داردى قار­جى­­لاندىرۋ باع­دارلاماسى. الىس اۋداندار مەن اۋىل­دار­داعى شاعىن كاسىپ­كەرلىكتى جىلدام قارجىلاندىرۋ ماق­ساتىن كوز­دەيدى. ياعني, «دامۋ» قورى جەدەل ارە­­كەت ەتەتىن ميك­­رو­قارجى ۇيىم­­­دارىنا اقشا اۋدارادى, ولار ءوز كەزەگىندە شالعايداعى ميك­رو­­بيزنەستى اۋرە-سارساڭسىز قار­جى­­لاندىرادى.تالاپتارىنا توقتالار بولساق, سالالىق شەكتەۋ جوق, 60 ايعا دەيىن. ونىڭ ىشىندە جەڭىلدىكتى ۋاقىت 6 ايدى قۇرايدى. 8000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىنە دەيىن بەرىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قور 100 ميلليون تەڭگەگە «ارنۇر-كرەديت» جشس, «KMF» جشس 250 ميلليون تەڭگەگە, «تويوتا فاينانشل سەرۆيسەز كازاحستان» جشس اراسىندا 150 ميلليون تەڭگە­گە كەلىسىم جاسالعان. ال ەكىنشى – فاكتورينگ قۇرالى. بۇل – الدىن الا تاپسىرىسپەن جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەر ءۇشىن وتە قولايلى باعدارلاما. ياعني, بۇيىم تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ قولى­نا ءتيىپ, قارجى اۋدارىلعانشا قا­جەت­تى وندىرىستىك شىعىندارعا 2-2,5 پايىزبەن, 36 ايعا دەيىن, 150 ميلليون تەڭگەدەن اسپايتىن سوماعا نەسيە بەرىلەدى. بۇل – كاسىپكەردىڭ اينالىمىندا قارجى ۇنەمى بولادى دەگەن ءسوز. ءۇشىنشى – فرانشيزانى قارجى­لاندىرۋ. كاسىپكەردىڭ نارىقتا ءوز اتى مەن ورنى بار دايىن بيزنەس ۇلگىنى ساتىپ الىپ, جۇزەگە اسىرۋىنا بەرىلەتىن مۇمكىندىك. وسى ماقساتتا قور 80 ميلليونعا دەيىنگى سومانى 7 جىلعا دەيىن بەرەدى. بۇل دا – وتە قولايلى مۇمكىندىك. ال دامۋ-وپتيما باعدار­لا­ماسى بويىنشا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى­ن­ا كىرمەيتىن, ساۋدا, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارى, قىز­مەت كورسەتۋ سەكىلدى سالالارداعى كاسىپ­­كەرلەر ءۇشىن 80 ميلليون تەڭ­گەگە دەيىن نەسيە بەرىلەدى. بانك­­كە كەپىلزات جەتپەگەن جاع­دايدا «دامۋ» قورى ءوز كەپىلدە­مە­سىن ۇسىنادى. بيزنەسى بار كاسىپ­كەرلەرگە نەسيەنىڭ 50 پايىزىنا كەپىلدەمە بەرىلسە, فرانشيزا بو­يىنشا ءىس باستاعىسى كەلگەندەرگە كەپىلدىك قۇنى 20 ميلليون تەڭگەگە دەيىن بولادى. بۇل جاڭا باعدارلامالاردىڭ سىرتىندا, قوردىڭ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا نەسيەنى سۋبسيديالاۋ جانە كەپىلدەندىرۋ باعدارلامالارى بار ەكەنىن بىلەسىز. – بۇكىل اڭگىمە بارىسىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەر­لىكتى قولداۋ تۋرالى اي­تىپ-اق وتىرمىز. بۇل قاشان وتەلەدى؟ اتقارىلىپ جات­قان جۇمىس­تاردىڭ ناقتى ەكونو­مي­كاعا قايتارىمى قانداي؟ – باعدارلاما قولعا الىنعا­لى بەرى «بيزنەستىڭ جول كارتا­سى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا قولداۋ العان كومپانيالار 5,8 تريلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن شى­عارىپ, 510,8 ميلليارد تەڭگە­نىڭ سالىعىن تولەگەن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا 222,9 مىڭ جۇمىس ورنى ساقتالىپ, شامامەن 67,4 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. ەندەشە, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ­دان, جاستاردى كاسىپكە تارتۋدان ۇتپاساق ۇتىلماسىمىز انىق. ەڭ باستىسى, ءبىز قازاقستاندىقتارعا ءوز ءىسىن باستاۋعا ناقتى دەمەۋ بولا­مىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن, ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى