زامان ادامى, ەل ازاماتى

اينالاڭا قاراساڭ تىنىمسىز تىرشىلىكتىڭ كۋاسى بولاسىڭ. ۇلكەن دە, كىشى دە الدىنا قاراپ ۇمتىلادى. بىتكەن ىسىنە ريزاشىلىق تانىتىپ, قاپى قالعان تۇسىنا ءسال قارايلاپ, سونىڭ ورنىن قايتسەم تولتىرامىن, تولىقتىرامىن, دەيدى. «زاۋلاعان زامان-اي!» دەپ قۇس قاناتىن تالدىراتىن, تۇلپار تۇياعىن ەگەيتىن شاراداي باسىنداعى ارمان-ماقسات شارق ۇرادى. سول زاۋلاعان زاماننىڭ تامىرىن ىڭعايىمەن باسىپ, دۇرمەگى مەن كۇرمەۋى كوپ ءومىردىڭ ءورى مەن ەڭىسىن تارازى باسىندا ەكشەپ, تەلەگەي تەڭىز جۇمىستىڭ اراسىنان ءوز جولىن اداسپاي تاپقان ءبىر زامان ادامىمەن, ەل ازاماتىمەن كوپتەن بەرى سىرلاس بولىپ كەلە جاتقان جايمىز بار. ول – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءبىر اۋلەتتىڭ بەلدى دە بەدەلدى وكىلى, ۇلتىنا قىزمەت ەتىپ, جۇرتىنا تانىلعان ءۋاليحان بيشىمباەۆ ەدى. مەنى كەم, الدى كەڭ كورنەكتى عالىم كوسىلىپ كوپ سويلەي قويمايدى. جىبەك سۋىرتپاقتان ءجىپ سۋىرعانداي اقىرىنداپ اڭگىمەگە تارتساڭ, وزىنەن بۇرىن الدىڭعى تولقىننىڭ ونەگەلى ءىسىن, كەيىنگى جاستىڭ تالانتى مەن تالابىن سۇيسىنە ايتادى. دۇنيەگە اكەلگەن اكەسى مەن اناسىنىڭ, اتاسىنىڭ ۇلگىسىن ۇكىلەيدى. اكەگە قاراپ ۇل, شەشەگە قاراپ قىز وسەتىنىن وي-ساناڭا قۇيادى. ءار ازاماتتىڭ تەك-تامىرى, ونىڭ باستاۋ باسى, سودان ارنا تارتقان تاراۋ-تاراۋ ۇرپاق ساباقتاستىعى, ءومىر وتكەلدەرى بولادى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە مەيىرىمىنە بولەنگەن, باقىتتى بالالىق شاعىندا ايالى الاقانىندا ۇستاعان ءبيشىمباي اتاسىن ەسكە تۇسىرەدى. اۋىلدىڭ ۇل-قىزى توڭىرەكتەپ جۇرەتىن, اينالاسى قوعامدى اۋلەت ۇيىتقىسىنىڭ جاقسى ءىسىن ساباقتايدى. ال اكەسى قوزىكە ءبيشىمباي ۇلى سۇراپىل سوعىستى باستان وتكەرگەن, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە ەلمەن ەتەنە ارالاسقان, كورگەنى كوپ, كوڭىلگە تۇيگەنى مول ادام بولىپتى. ەڭ باستىسى رۋحى مىقتى, ۇلتتىق تالعامى بولەك, جاراتىلىسىنان جاقسىعا جاقىن ءجۇرىپتى. اناسى ءماريا ۇستاز بولعان. «اكەم تالانتتى ەدى, عىلىمعا دەن قويىپ, ولەڭ ورنەكتەپ, سۋرەت سالىپ, اۋەزدى ءان شىعاراتىن. بىراق وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنداعى الاپاتتىڭ وتى تالايدىڭ تاعدىرىن تالكەككە سالعانى بەلگىلى. وعان سوعىس زاردابى قوسىلىپ, اكەمنىڭ ءومىر جولىن وزگە ارناعا بۇرىپ جىبەرىپتى. ىسىنە ادال, سوزىنە بەرىك قادىرلى جان اسكەري سالادا دا ابىرويلى قىزمەت ەتتى. ۇلت ينتەلليگەنتسياسىن دايىنداۋعا كوپ ۇلەس قوستى. ونداعان ەمەس, جۇزدەگەن ءىزباسارلار ازىرلەدى. سول قىزمەتتە جۇرگەندە دە شىعارماشىلىقپەن اينالىستى. كەيىن ولەڭ, ءان جيناقتارىن وقىرماندارىنا ۇسىندى. قازىر سول قۇندىلىقتارعا قاراپ وتىرعاندا حالىقتىق قاسيەت, ۇلتتىق بولمىس ايقىن كورىنىپ تۇرادى. حالقىن قادىرلەگەن, ونىڭ اسىل قاسيەتتەرى بويىنا سىڭگەن ءار ادام ىزەتتى دە يناباتتى بولاتىنىن, اكە ومىرىنە, وتكەن جولىنا كوز سالعاندا ايقىن اڭعارامىن. ءبىزدى دە سول باعىتتا تاربيەلەدى. «ەشكىمگە جاماندىق جاساماڭدار, مەن شىقپاعان بيىكتەن كورىنىپ, مەن اسپاعان ارمان اسۋىنان اسىڭدار», دەپ قارعادايىمىزدان قۇلاعىمىزعا قۇيدى. اكە ءسوزى قاشاندا بالاعا باعدار عوي», دەيدى عالىم وتكەنگە ءبىر كوز جىبەرگەن تۇستا. سول اكە كورسەتكەن باعدار ءۋاليحان قوزىكە ۇلىن ينەمەن قۇدىق قازعانداي ءيىرىمى كوپ عىلىم الەمىنە بۇرادى. مەكتەپتەن كەيىن كەيىپكەرىمىز شىمكەنت قالاسىنداعى قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى بىتىرگەن سوڭ ءوزىن بالاپانداي باۋلىعان ءبىلىم ورداسىنداعى «بەيورگانيكالىق زاتتاردىڭ تەحنولوگياسى» كافەدراسىنا اسسيستەنت قىزمەتىنە تۇرىپ, ەڭبەك جولىن باستايدى. ايتسە دە عىلىمعا دەگەن قۇلشىنىسى ونى العا تالپىندىرادى. سول تالپىنىس ىرگەلى عىلىمنىڭ ءىرى ورتالىعى د.ي.مەندەلەەۆ اتىنداعى ماسكەۋ حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا بەت تۇزەتەدى. ءۇش جىلدىق ىزدەنىس ءوز ناتيجەسىن بەرىپ, «ساقار ەرىتىندىسىمەن SO2 لىقسىما گازدارىن تازارتۋ بارىسىندا كالي ءسۋلفيتىن توتىقتىرۋ» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ساتىمەن قورعاپ شىعادى. تالانتتى جاستىڭ تالابىنا سۇيسىنگەن ماسكەۋلىك وقىمىستىلار عىلىمي زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەننىڭ وزىندە وعان ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىتىپ, قالسا بارلىق جاعدايدى جاسايتىندىقتارىن, ءتىپتى زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى بولاتىنىن العا تارتادى. بىراق ەلگە دەگەن پاتريوتيزم ونى تۋعان توپىراعىنا جەتەلەي بەرەدى. كەيىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاۋعا بارعاندا دا بۇل تىلەكتەرىن ماسكەۋلىك عالىمدار تاعى دا بىلدىرگەن ەكەن. «مەن وزگە جەردە, وزگە ورتادا قىزمەت ەتىپ, ابىروي-اتاق الۋعا قىزىعا قويمادىم. قاسيەتتى قازاعىمنىڭ ورتاسىندا ءجۇرۋ باستى ماقساتىم بولدى», دەيدى ءۋاليحان قوزىكە ۇلى. قازاق حيميا تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا وقىتۋشى, اعا وقىتۋشى بولىپ جۇرگەندە, رەكتور ءبىر كەزدەرى بۇكىل وڭتۇستىك جۇرتىنىڭ اراسىنان شىققان, جالعىز عىلىم دوكتورى, اكادەميك سۇلتان سۇلەيمەنوۆ زەردەلى شاكىرتىنە «بەيورگانيكالىق زاتتار تەحنولوگياسى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىن ۇسىنادى. «سۇلتان ءتاشىرباي ۇلى كەڭ پىشىلگەن كەمەل ادام ەدى. «جاستارعا سەنىم ارتپاي, ءوزىمىزدى كورىپ جۇرە بەرسەك, ولار قالاي ءوسىپ, وركەن جايادى. قاي كەزدە تاجىريبە جيناپ, كاسىبىن تەرەڭ مەڭگەرەدى», دەپ قالاي بولار ەكەن دەگەن كۇمانىمدى ۇستازىم وسىلايشا سەيىلتتى. جيىرما جەتى جاستاعى ماعان ۇلكەن كافەدرانى سەنىپ تاپسىردى. قولداپ قامقورلىق كورسەتتى», دەپ ارداقتى ازاماتتى ەسكە العان ءۋاليحان قوزىكە ۇلى, العاشىندا الدىڭعى تولقىنعا جالتاقتاي قاراپ, قايتسەم كوڭىلدەن شىعام دەپتى. دەگەنمەن ءومىر وتكەلىنىڭ ءبىراز بەلەسىن ارتقا تاستاعان وقىتۋشىلار ونى جاتىرقاماي, جىلى قاباق تانىتادى. بۇل جاس عالىمدى جۇمىسقا قۇلشىندىرادى. ءبىلىم مەن عىلىمدى ۇشتاستىرا جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە كافەدرا ۇزدىكتەر قاتارىنان تابىلادى. كافەدرا جۇمىسىمەن قاتار, ستۋدەنتتىك عىلىمي ۇيىمعا باسشىلىق ەتىپ, تالاپتىعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ونداعى ماقساتى, العىر جاستاردى عىلىمعا تارتۋ, ولاردىڭ ىزدەنىسىنە ۇيىتقى بولۋ ەدى. بىلىمىمەن كورىنىپ, عىلىمداعى جەتىستىكتەرىمەن سۇيسىنتكەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم قابىلەتىمەن دە تانىلعان ءۋاليحان بيشىمباەۆتى سول كەزدەگى جامبىل گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مارس ۇركىمباەۆ ءوزى باسقارىپ وتىرعان مەكەمەنىڭ قىزىلورداداعى فيليالىنا ديرەكتورى بولىپ بارۋدى ۇسىنادى. بىراق ول ونىڭ الدىندا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ورداسى سانالاتىن الماتىعا بارسام دەگەن ويمەن بۇگىنگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ءبىتىمى بولەك ۇلت ۇلى, اكادەميك ومىربەك جولداسبەكوۆتە بولىپ, قىزمەتىن اۋىستىرۋعا كەلىسىمىن الىپ قويعان ەدى. ارتىنان ومىربەك ارىسلان ۇلى: «سەن ماعان رەنجىمە, ءىرى قالالارعا عانا ەمەس, وڭىرلەرگە دە تەحنيكانى مەڭگەرەتىن مامان قاجەت بولىپ تۇر ەكەن. قازمۋ-گە كەلىپ ۇلگەرەسىڭ, مارس فازىل ۇلىنىڭ تىلەگىن قابىل ال, سىر وڭىرىنە بار. كوپتىڭ ءبىرى بولماي, ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىڭمەن, جاسقا ءتان جاقسى ىستەرىڭمەن تانىل», دەيدى. قازاقتىڭ ەكى جاقسىسىنىڭ ءسوزىن جىقپاعان جىگىت اعاسى جىگەرىن جانىپ, قىزىلورداعا بارادى. تىڭنان ءىز سالۋ العاشىندا وڭاي بولا قويماپتى. توعىز ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ, جامبىل, شىمكەنت, الماتىدان كادر شاقىرىپتى. وبلىس باسشىسى يساتاي ابدىكارىموۆ ورتاق ىسكە ۇلەس قوسۋعا كەلگەن ازاماتقا وڭ قاباق تانىتىپ, مۇمكىندىككە قاراي جاعداي جاساپتى. ۇستازى سۇلتان سۇلەيمەنوۆ ۇلگىسىمەن وننان اسا تالابى بار جاستى ماسكەۋ مەن لەنينگرادقا وقۋعا جىبەرەدى. تىنىمسىز ىزدەنىس فيليال جۇمىسىن ىلگەرى جىلجىتا بەرەدى. العاشقى جىلى 150 ستۋدەنت قابىلدانسا, بەس جىلدان كەيىن تىلەك بىلدىرۋشىلەردىڭ سانى – كۇندىزگى بولىمگە 702, سىرتقى بولىمگە 450-گە جەتەدى. ولارعا ساباق بەرەتىن عالىم وقىتۋشىلار 14 قىزمەتكەردەن تۇرسا, ونىڭ 7-ەۋى عىلىم كانديداتى ساناتىندا ەكەن. ۋاقىت وتە كەلە عىلىم كانديداتتارى 21,4 پايىزدى قۇراپتى. 1976-1977 جىلدارى ايماقتاعى ينستيتۋت فيليالىنىڭ ۇلگەرىمى 81 پايىزعا جەتسە, ەكى جىلدان كەيىن بۇل كورسەتكىش 90 پايىزدان اسادى. ال جاريالانعان عىلىمي ەڭبەكتەر سانى 40-تان, ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالدارى 155-كە ارتقان. 1981 جىلى 126 مامان دايىنداپ شىعارادى. ولاردىڭ ىشىندە 126-سى ينجەنەر, 45-ءى گيدرومەليوراتسيا, 43-ءى گيدرومەليوراتيۆتىك جۇمىستارىن مەحانيكالاندىرۋ, 38-ءى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىسى كادرلارى ەكەن. سول تۇلەكتەردىڭ قاتارىندا بولعان بىلىكتى مامان, ەل تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرگى كەزەڭدە بيزنەس سالاسىنا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ, ءوڭىر جۇرتىن, سونىمەن قاتار, بۇكىل ەلىمىزدە كۇرىش ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ ءىسىن جولعا قويعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال ەراليەۆتىڭ بولعانىن ءۋاليحان قوزىكە ۇلى ماقتانىشپەن العا تارتادى. تالاپكەرلەرگە ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى تالپىنىس وقۋ عيماراتتارىن سالۋمەن دە جالعاسىپتى. سونىڭ ءبىر دالەلى ءتورت وقۋ كورپۋسىنىڭ ىسكە قوسىلىپ, اۋماعى 2045 شارشى مەتر بولاتىن 280 ورىندىق جاتاقحانا ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلارعا قىزمەت كورسەتەدى. 22 زەرتحانا مەن 13 وقۋ كابينەتى جابدىقتالىپ, وعان قاجەت دۇنيەلەر ماسكەۋ مەن ودەسسادان جەتكىزىلەدى. 10 كافەدرا وقۋ تاربيە جۇمىسىن جۇرگىزەدى. وبلىستىڭ ەكونوميكاسىنا جاس كادرلاردىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسى ەسكەرىلىپ, فيليالدى جەكە جوعارى وقۋ ورنىنا اينالدىرۋ كۇن تارتىبىنە شىعادى. 1990 جىلدىڭ قاراشاسىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن جامبىل گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ قىزىلوردا فيليالى نەگىزىندە جاڭا تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورنى – قىزىلوردا اگروونەركاسىپ ءوندىرىسى ينجەنەرلەرى ينستيتۋتى جۇمىسىن باستايدى. ىرگەتاسى قالانىپ, ءىسى ىلگەرى جىلجىعان وقۋ ورنىنا كۇرىش وسىرۋدەن دۇنيەجۇزىلىك رەكورد جاساعان, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ىبىراي جاقاەۆتىڭ ەسىمى بەرىلىپ, ەڭسەلى ەسكەرتكىش بوي كوتەرەدى. جوقتان بار جاسالىپ, فيليالدان دەربەس وقۋ ورنى قۇرىلعاننان كەيىن ماماندىقتار سانىن ارتتىرۋ جۇمىسى جۇرەدى. سونىڭ قاتارىندا ەكولوگيا, ەكونوميكا سالالارى بويىنشا, مۇناي كەن ورىندارىن يگەرۋگە قاجەت ماماندىقتار اشىلىپ, عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتكەرلەردىڭ توپتاسۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مينەرالدى شيكىزات قورلارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءىسىن شەشۋگە زور ۇلەس قوسىپ, سودا الۋدىڭ تەحنولوگيالىق شەشىمىن تاۋىپ جانە ونىڭ نەگىزىندە شىنى زاۋىتىن سالۋعا بولاتىن زەرتتەۋگە ءۋاليحان قوزىكە ۇلى جەتەكشىلىك ەتەدى. پوليمەتالل كەنىشىن وڭدەۋ جولىمەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن, مىرىش, قورعاسىن مەن تاعى باسقا سيرەك كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەردى وندىرۋگە بولاتىنىن دايەكتەگەن دە اتالمىش ازامات ەكەنىن ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز. بۇل ونىڭ عىلىمداعى تىڭ ىزدەنىستەرىنىڭ ءبىر بولشەگى عانا ەدى. جالپى, مۇناي-بيتۋم مەن گەولوگيا جانە مينەرالوگيا سالاسىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى ىزدەنىستەر جۇرگىزىلىپ, وداقتاعى ينجەنەر كادرلار دايىندايتىن تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىمەن يىق تىرەستىرەدى. مۇنىڭ ءبارى ءۋاليحان قوزىكە ۇلىنىڭ تاباندى قيمىلىنىڭ, تارتىمدى جۇمىسىنىڭ, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ, ءىستىڭ ىعىن ون ساۋساعىنداي بىلەتىن قايراتكەرلىگىن تانىتارى انىق. ىزدەگەن مۇراتىنا جەتەدى, تالپىنعان تالانتتى تاپپاي قويمايدى. ءبىز ماقالاعا ارقاۋ ەتىپ العان عالىم قىزىلوردا وڭىرىندە قىزمەت ەتكەن جىلدارداعى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. فيليالدان ينستيتۋتتى اياعىنان تىك تۇرعىزىپ, مىڭداعان كادر دايىنداۋ وڭاي بولا قويماعانى دا راس. العاش رەت اسپيرانتۋرا اشىپ, عىلىمي اتاق قورعايتىن كەڭەستىڭ ىرگەتاسىن قالادى. بۇرىن عىلىمي اتاق الۋ ءۇشىن ات سابىلتىپ الىسقا باراتىن ىزدەنۋشىلەر ەندى وزدەرى جۇمىس ىستەيتىن ىرگەسى مىقتى وقۋ ورنىندا عىلىمي دارەجە الۋعا قول جەتكىزەدى. سول ءجىتى قيمىلدىڭ ناتيجەسىندە 108 عىلىم كانديداتى, 12 عىلىم دوكتورى وقۋ ورنىنىڭ بەدەلىن كوتەرەدى. بۇل وبلىس كولەمىندەگى وقۋ ورنى ءۇشىن از كورسەتكىش ەمەس. ءبىرىنشى جىلى 150 ستۋدەنت قابىلدانسا, كەيىن تالاپكەرلەر سانى 3500-گە جەتەدى. ءسويتىپ, ينستيتۋتتىڭ بەرىك بازاسى قالانادى. كەيىن ونداعى وقۋ ورىندارى باس بىرىكتىرىپ, قورقىت اتا اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت بوي تىكتەيدى. قازىر وسى عىلىم-ءبىلىم مەكەمەسىن ءۋاليحان قوزىكە ۇلىنىڭ شاكىرتى, ءىزباسارى قىلىشباي بيسەنوۆ باسقارىپ وتىر. «مەن ءۇشىن سىر ءوڭىرى ەرەكشە. بەتىمنەن قاقپاي, ءار ىسىمە جاناشىرلىق جاساعان, جەتىستىكتەرىمدى باعالاپ, ولقى تۇسىما قول ۇشىن بەرگەن قازاقتىڭ التىن دىڭگەگى سانالاتىن سىر ءوڭىرىنىڭ ۇلكەن-كىشىسىنە ءدان ريزامىن. سىر پەرزەنتتەرى – مەنى ءوز پەرزەنتىمىز دەپ ءبىلدى. ۇلكەنى اقىلىن ايتسا, كىشىسى كىسىلىگىن كورسەتتى. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى ي.ابدىكارىموۆ, ت. ەسەتوۆ, ە.اۋەلبەكوۆ, س.شاۋحامانوۆ, ۆ.برىنكين, ي.قاليەۆ, ب.ساپارباەۆ, وزگە دە ەل اعالارىنا, بۇگىنگى تولقىنعا العىسىم شەكسىز, ىزەتىم ەرەن. سول جەردە ۇلدى, قىزدى بولدىم. عىلىم دوكتورى اتاندىم. اكادەميك دەگەن ابىرويلى اتقا قول جەتكىزدىم. ءيا, قانداي ىلتيپاتقا كەنەلسەم, بيىكتەن كورىنسەم, سونىڭ بارىندە سىر جۇرتىنىڭ ۇلەسى بار», دەيدى ءوزىم بولدىم, ءوزىم تولدىم دەمەي كىشىلىك تانىتقان ءۋاليحان قوزىكە ۇلى. ىسكەرلىگى مەن ءىسى تەڭ ءتۇسىپ, العا قويعان جۇمىسى اياقتالعانشا تىنىم كورمەي تىرلىك ەتەتىن ءۋاليحان قوزىكە ۇلى ءوزى سۇرانىپ, جامبىلداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا 1996 جىلى باسشىلىق قىزمەتكە اۋىسادى. وندا دا ءبىراز قيىندىقتار الدىنان شىعادى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى الاساپىران ۋاقىت. قارجى ماسەلەسى دە ەتەكتەن تارتىپ, ەستى شىعارىپ تۇرعان كەز. شەشىنگەن سۋدان تايىنعان با؟ تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن قاراستىرادى. جەتى اي بويى ايلىق الماعان وقىتۋشىلار مەن ستيپەنديا كورمەگەن ستۋدەنتتەر العاشىندا – نە بىتىرە قويار دەيسىڭ دەگەن كۇدىكپەن قارايدى. ونىڭ ۇستىنە عيماراتتاردىڭ توزىعى جەتىپ, ۇجىمنىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە سىزات تۇسكەن. ويلانا كەلىپ, الدىمەن قارجى ماسەلەسىن شەشۋگە بىلەك سىبانا كىرىسەدى. ۇشقان قۇستاي الماتىعا جەتىپ, قارجى ءمينيسترى ە.دەربيسوۆكە, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى م.جۇرىنوۆتا بولىپ, بارلىق ماسەلەنى العا تارتادى. ازاماتتار جاعدايدى ءتۇسىنىپ, قولداۋ كورسەتەدى. جەتى ايلىق قارىزدى جاپقاندا وقۋ ورنىنداعى كۇدىكتى ءۇمىت جەڭەدى. بۇدان سوڭ ءداۋىر تالابىنا قاراي, ينستيتۋتتى ۋنيۆەرسيتەت جاساۋعا كىرىسەدى. بۇل قادام دا ءوز جەمىسىن بەرەدى. قالا سىرتىنداعى جايسىز عيماراتتاردان ورتالىققا اۋىسۋ ماسەلەسى قولعا الىنادى. سول تۇستا وبلىس, قالا كولەمىندەگى باسشىلىق تىزگىنىن ۇستاعان ا.تىشانوۆ, ب.جىلقىشيەۆ ماقۇلداپ, ماقسات ورىندالادى. العان عيماراتتاردى جەدەل جوندەۋ جۇمىسىنا كىرىسەدى. وسىنداي جۇعىمدى ءىستىڭ كەلەشەگىنە سەنگەن ۇجىم مۇشەلەرى ەندىگى جەردە باس باعىپ تۇرماي, جۇدىرىقتاي جۇمىلادى. جاستار جاعى: «ءوز وقۋ ورنىمىزدى ءوز قولىمىزبەن جاسايمىز!» دەپ كۇش-جىگەرلەرىن بىرىكتىرەدى. جيىرماعا جۋىق ماماندىقتار اشىلادى. كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كەڭەس جاساقتالادى. بۇل عىلىم جولىندا جۇرگەندەر مەن ىزدەنۋشىلەردى سەرپىلتەدى. وڭىردەگى ءۇش وقۋ ورنىن بىرىكتىرىپ, قۋاتتى ءبىر ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ باستاماسىن كوتەرەدى. بۇل نيەت تە قابىل الىنىپ, 1998 جىلى م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلادى. وسى ارادا ءۋاليحان قوزىكە ۇلىنىڭ اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتكە م.ح.دۋلاتي اتىن بەرۋ جونىندەگى ەڭبەگى ەرەكشە بولعانىن ايتۋعا ءتيىستىمىز. ول وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى عىلىمي ىزدەنىستەرىن ۇشتاپ جۇرگەندە, قولى بوساي قالسا, ماسكەۋدەگى لەنين اتىنداعى كىتاپحانانىڭ تاريحي انىقتامالىق ماتەريالدارىنا دا كوپ زەيىن قويىپتى. ونداعى ماقساتى, قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن تاسقا باسىلعان جادىگەرلەردەن ىزدەستىرۋ ەكەن. ءبىر جولى «مىرزا مۇحاممەد حايدار دۋلاتي» دەگەن دەرەككە كوزى تۇسەدى. بويلاپ قاراسا, بۇكىل الەم مويىنداعان ۇلى عالىم بولىپ شىعادى. «بۇل قاي م.ح.دۋلاتي؟» دەگەن سۇراق كوكەيىنەن كەتپەيدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جامبىل اتالىپ كەلگەن كونە قالاعا تاراز اتاۋىن قايتارۋعا قاتىستى ايتۋلى شاراعا كەلگەندە ۇلت ۇلىسىنا ۋنيۆەرسيتەت اتىن بەرۋ ماسەلەسىن ءۋاليحان قوزىكە ۇلى ءبىر ورايلى ساتتە ايتىپ قالادى. «الدىمەن وقۋ ورنىن جاقسى ۋنيۆەرسيتەت جاسا, تاريحشىلار تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزسىن», – دەيدى پرەزيدەنت. ەلباسى ءسوزى ءۋاليحان قوزىكە ۇلىن قاناتتاندىرىپ, ءوزى كۋا بولعان دەرەككە قايتا ورالىپ, زەردەدەن وتكىزەدى. كوپتەگەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىمەن تانىسادى, تاريحشىلارمەن كەڭەسەدى. سويتە كەلىپ, تۇيتكىلدى ءىستىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ ءۇشىن القالى جيىن وتكىزەدى. وعان الىس-جاقىن شەتەلدەردەن عالىمدار قاتىسادى. مالىمەتتەردى سارالاي كەلىپ, زەردەسى بيىك, شىندىقتان اۋىتقۋدى ار سانايتىن وقىمىستىلار م.ح.دۋلاتي قازاق عۇلاماسى دەگەن بايلامعا كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە 1999 جىلى م.ح.ءدۋلاتيدىڭ 500 جىلدىعى يۋنەسكو دەڭگەيىندە تويلانعانى بەلگىلى. كورنەكتى اراب تانۋشى عالىم ءابساتتار ءداربىسالى ءدۋلاتيدىڭ قابىرى كاشميردە ەكەنىن ايتادى. ەندى زيراتقا ءتاۋ ەتىپ بارىپ قايتۋ يدەياسى تۋادى. سول كەزدەگى وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ وڭ نيەت تانىتىپ, بۇل ىستە ءوز شەشىمىن تابادى. ءسويتىپ, ۇلى بابامىزدىڭ اتى مەن ەڭبەگى ەلگە ورالادى. پارسى ءتىلىنىڭ ماماندارىن تارتىپ م.ح.ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» كىتابىن تۇپنۇسقادان قازاق تىلىنە اۋدارىپ, كوپ كەشىكپەي جارىققا شىعادى. بۇل قۇندىلىقتاعى دەرەكتەر 2015 جىلى بيىك دارەجەدە اتالىپ وتكەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا نەگىز بولعانى اقيقات. م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ەڭبەگى جۇرت قولىنا ءتيىپ, اتى ۋنيۆەرسيتەتكە بەرىلگەننەن كەيىنگى جەردە ونىڭ بەينەسىن سالىپ, ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋ ءىسى جۇرە باستايدى. كوپتەگەن سۋرەتشى, مۇسىنشىلەردىڭ باسىن قوسىپ, كەلبەتى تۇزىلەدى. الىپ ەسكەرتكىش سالىنادى. مۇراجاي اشىلىپ, وعان 1500-گە جۋىق ەكسپوناتتار قويىلادى. ءسويتىپ, ول رۋحاني ورتالىققا اينالادى. 1998 جىلى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تارازعا ىسساپارمەن كەلىپ, مۇحامەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ تۇڭعىش ەسكەرتكىشتىڭ سالتاناتتى تۇردە لەنتاسىن قيىپ, قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەيدى. «بىزدەر باتىر دا دانا بابالارىمىزدىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگىنەن جىگەر الىپ, جاستاردى سونداي رۋحقا تاربيەلەۋىمىز قاجەت.  مۇحاممەد حايدار دۋلاتيگە اشىلعان ەسكەرتكىش ۇرپاقتى رۋحتاندىرادى. بابالارىمىزدىڭ ارۋاعى قولداپ, ءىسىمىزدى وڭدايدى دەپ سەنەمىن», – دەپ ۇلى تاريحشىنى ۇلگى ەتەدى. «مەن ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءبىلىم مەن عىلىمدى ورىستەتۋمەن قاتار, تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇرپاعىن ءتالىمدى دە تاربيەلى ەتىپ ءوسىرۋ ءۇشىن تەك تامىرىمىزدىڭ دا تەرەڭدە ەكەنىن ۇقتىرۋدى مىندەت سانادىم. ويتكەنى, تەگى مەن تاريحىن بىلگەن جاستىڭ بويىندا وتانشىلدىق رۋحى مىقتى بولادى. وسى ارادا م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ كەزىندە قامقورلىق كورسەتىپ, ۇلەسىن قوسقان ءبىر ارداقتى ازاماتتى اتاي كەتسەم دەيمىن. ول – كەزىندە جامبىل وبلىسىن باسقارعان سارىباي قالمىرزاەۆ ەدى», دەيدى ۇلت جۇمىسىنا بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان اكادەميك. قانداي ىسكە سالسا دا قارىمىمەن تانىلعان, اتقارىلۋعا ءتيىس جۇمىستىڭ ءيىرىمىن اقىل-ويىمەن, ءبىلىم-پاراساتىمەن شەشەتىن, قىزىلوردادا ينجەنەرلىك ءبىلىمنىڭ نەگىزىن قالاپ, ءبىلىم ورداسىن اياعىنان تىك تۇرعىزعان, تاراز ۋنيۆەرسيتەتىن تاعىلىمدى جولعا سالعان ازاماتقا جوعارىداعى باسشىلىق تاعى ءبىر وقۋ ورنىنىڭ تىزگىنىن ۇستاتادى. ول – مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ەدى. مۇنداعى جۇمىستى جولعا قويۋ وڭاي بولا قويمايدى. بارلىعىن وي تارازىسىنا سالا كەلىپ, ءۋاليحان قوزىكە ۇلى ستۋدەنت – وقىتۋشى – رەكتورات دەگەن قاعيدانى قالىپتاستىرادى. وسى ۇشتىكتى بىرىكتىرگەندە عانا جۇمىس وڭعا باساتىنىن زەردەسىنە ءتۇيدى. ستۋدەنت تەك تىڭداۋشى عانا ەمەس, تەڭ دارەجەلى ازامات دەپ قاراۋ قاجەتتىگىن ويلاستىرادى. ستۋدەنت – رەكتور, ستۋدەنت – پرورەكتور ارقىلى ءوزىن ءوزى باسقارۋ يدەياسىن ۇسىنادى. ءبىر كۇندى ستۋدەنتتەردى قابىلداۋ كۇنى دەپ بەلگىلەيدى. وقىتۋشىلارمەن ساناسۋدى, جاعداي جاساپ بارىپ تالاپ ەتۋدى جولعا قويادى. ونداعى نيەت, جۇرت سەنىمىنە يە بولۋ. ارادا از ۋاقىت وتكەندە ءبىلىم ورداسىنداعى الا-قۇلا اڭگىمە ساپ تىيىلادى. سونىڭ ناتيجەسى شىعار بۇرىن 400 گرانتقا يە بولعان وقۋ ورنى بۇل مەجەنى 2,5 جارىم مىڭعا جەتكىزەدى. ءسويتىپ, ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىندا گرانت الۋدان ەكىنشى ورىنعا شىعادى. عىلىمي-تاجىريبەلىك جۇمىستارمەن 1300 ادام اينالىسسا, 7 ۇعا اكادەميگى, 150-دەن استام عىلىم دوكتورى, 650 عىلىم كانديداتى, 101 ماماندىق يەسى بولاتىن 26 مىڭ ستۋدەنتكە ءدارىس وقيدى. 2001 جىلى حالىقارالىق اككرەديتاتسيادان وتكەن وتانىمىزداعى بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت بولعانىنان حاباردارمىز. ەلىمىزدە العاش رەت يننوۆاتسيالىق وقىتۋ تەحنولوگياسىن مەڭگەرىپ, كرەديتتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن, ساپا مەنەدجمەنتىن ەنگىزگەن دە وسى ءبىلىم ورداسى بولاتىن. سپورتتىق وليمپياداعا قاتىسقان ستۋدەنتتەر سانى 4-تەن 10-عا جەتكەنى جانە بار. مۇنداي جەتىستىكتەردى تىزبەلەي بەرسەك, از ەمەس. ەڭ باستىسى, اكادەميك ۇستازى سۇلتان سۇلەيمەنوۆ جاس عالىمداردى, بولاشاق عىلىم قايراتكەرلەرىن قالاي تاربيەلەسە, ءۋاليحان بيشىمباەۆ تا سول جولمەن كەيىنگى تولقىنعا كوڭىل ءبولۋدى نىسانا ەتىپ العانى كەيىنگىگە ۇلگى دەپ بىلەمىز. ول جاستارمەن جۇزدەسكەن سايىن ولاردىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ەلدى ءسۇيۋ, وتاندى قادىرلەۋ جايلى اۋقىمدى اڭگىمە قوزعاپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزگە ءار جاس وزىندىك ۇلەسىن قوسۋ پارىز ەكەنىن جەتكىزىپ, «سەندەردىڭ ارالارىڭنان ءالى تالاي عالىمدار شىعادى. ەل باسقاراتىن ازاماتتار قالىپتاسادى. ەلدىڭ ەرتەڭى دە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءۇمىتى دە سەندەرسىڭدەر», دەگەن مەملەكەتشىلدىك قاعيدانى ءوزى باسقارعان ءۇش وقۋ ورنى جاستارىنىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ, ويىنا ۇيالاتۋمەن بولعانىن اكادەميكپەن بىرگە قىزمەت ەتكەن, شاكىرت بولىپ ءبىلىم العان ازاماتتار اركەز ايتىپ جۇرەدى. جوعارى بىلىمدەگى جەتىستىگىن ءۋاليحان بيشىمباەۆ پارلامەنت ماجىلىسىنە دەپۋتات بولعان تۇستا ەلدىك ىسپەن ۇشتاستىردى. «وتانداستارىم ماعان «...ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى» سەنىپ تاپسىرىپ وتىر... ءبارى دە باۋىرىم بولسىن, مەن دە قاراپ قالمايمىن, قامدارىن جەيمىن, ولاردان بولەك ۋايىمىم دا جوق, ولاردان بولەك قايعىم دا جوق», دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنا قولداۋ كورسەتەدى. اسىرەسە, جوعارى ءبىلىمنىڭ پروبلەمالارى جۇرت تالقىسىنا تۇسكەندە ونىڭ قىر-سىرىن سارالاي ايتۋمەن قاتار, ءوزى دە ءتۇيىندى ويلارىن ىركىلمەي ورتاعا سالىپ وتىردى. مامان دايىنداۋ سالاسىنا ۇڭىلگەندە كەمىمىزدى تۇگەندەپ, كەمەل ءىستىڭ جول-جوباسىن ۇسىندى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءومىر تاجىريبەسىن مەملەكەتىمىزدىڭ وركەندەۋىنە جۇمسادى. ءۋاليحان قوزىكە ۇلى – دارىندى عالىم. ونىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرى ەل وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن باسا ايتۋعا ءتيىستىمىز. ول قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تابيعي قورلاردى ءتيىمدى پايدالانۋ, قۇرىلىس جانە سيليكاتتىق ماتەريالدار سالاسىنداعى ءىرى عالىم. باتىس قازاقستان مەن ارال وڭىرىندەگى مۇنايلى بيتۋمدى, ساپاسىز سازدى جىنىستاردى جانە ونەركاسىپ قالدىقتارىن وڭدەۋ مەن وندىرىستە قايتا قولدانۋ ءادىس-تاسىلدەرىن زەردەلەپ, تابيعي كۇردەلى گەتەروگەندىك جۇيەلەردىڭ قۇراۋشىلارعا ىدىراۋ مەحانيزمىن اشقان. فازالاردىڭ ءبولىنۋ بەتىندەگى كوللويدتىق-حيميالىق قۇبىلىستاردى انىقتاپ, مۇنايلى بيتۋمدى جىنىستاردى گەوەكولوگيالىق جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ ءوندىرۋ ادىستەرىن, بيتۋمدىق ەمۋلسيا الۋدىڭ قالدىقسىز تەحنولوگياسىن ۇسىنعان. سانامالاي بەرسەك اكادەميكتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى از ەمەس. ونى تاراتا ايتۋدى الداعى كۇننىڭ ەنشىسىنە قالدىرالىق. «ۇستازسىز شاكىرت – تۇل» دەپ دانىشپان اباي ايتپاقشى, بيشىمباەۆتىڭ بەشپەنتىنەن شىققان عالىمدار ءوز الدىنا ءبىر ۇجىمدى قۇرايدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 12 دوكتورلىق, 40 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالعان. اكادەميك 13 مونوگرافيانىڭ, 32 وقۋلىقتىڭ, ەلىمىزدە جانە الىس شەتەلدەردە جاريالانعان 900 عىلىمي ماقالانىڭ, 130-دان استام اۆتورلىق كۋالىكتىڭ, پاتەنتتىڭ اۆتورى بولىپ سانالادى. ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەر مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماراپاتتارعا دا قولىن جەتكىزگەن. كەڭەس داۋىرىندە «قۇرمەت بەلگىسى», تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ «قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىن وڭىرىنە تاعىپ, ودان وزگە دە اتاقتار العان. ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ, ۇلتقا جاقسىلىق جاساۋدىڭ, ۇرپاققا ادال بولۋدىڭ, عىلىمعا كىناراتسىز بەرىلۋدىڭ – سونىڭ ءبارىن رەتىنمەن اتقارىپ, ابىرويعا بولەنگەن كورنەكتى عالىم ءۋاليحان بيشىمباەۆتىڭ ونەگەلى ءومىرىن ءبىر ماقالانىڭ اياسىنا سىيعىزۋ استە مۇمكىن ەمەس. كىتاپ جازساڭ دا ءبىر سىرى مەن ءبىر قىرى سىيماي قالۋى مۇمكىن. ونىڭ الدىڭعى تولقىندى اسپەتتەپ, كەيىنگى جاسقا ءۇمىت ارتۋ ۇلگىسى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ بويىنان تابىلا بەرمەيتىن قاسيەت. ادامدىق پەن ازاماتتىقتى بارىنەن جوعارى قويىپ, ونى ءپىر تۇتقان جاقسىنىڭ جايساڭ مىنەزى كەيىنگىگە ونەگە دەپ بىلەمىز. ءۋاليحان قوزىكە ۇلى جارى الميرا ەكەۋى ۇلدى ەر جەتكىزىپ, قىزدى بوي جەتكىزىپ, ولاردى قۇتتى قونىسىنا قوندىرىپ, نەمەرە سۇيگەن باقىتتى وتباسىلار قاتارىنان. وسى ورايدا, اباي دانا تاعى ەسكە تۇسەدى. ول: «ىرىس باققان, داۋ باقپاس» دەيدى. ەندەشە, بۇكىل سانالى ومىرىنە ىرىستى ۇيىتقى ەتىپ, قابىرعالى حالقىنا رياسىز قىزمەت جاساعان, جەتى بەلەسكە شىققان ەل ازاماتى, زامان ادامى ءۋاليحان قوزىكە ۇلىنىڭ قاشاندا ەڭسەسى بيىك, قازاق عىلىمى مەن بىلىمىندە وزىندىك ورنى بار قايراتكەر دەپ بىلەمىز. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»