قازاقستاننىڭ تەڭىز قاقپاسى

جۇك تاسىمالىنىڭ توعىسقان تورابىنا اينالىپ وتىر تاريحى اقتاۋ قالاسىمەن بىتە قايناسا ورىلگەن اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتىنىڭ قۇرىلعانىنا 53 جىل تولدى. سونشا جىل بۇرىن ماڭعىستاۋ وڭىرىندە ۋران ونەركاسىبى مەن مۇناي كەن ورىندارىنىڭ ونىمدەرىن تاسىمالداۋ ءۇشىن جانە وداقتىڭ قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋ ماقساتىندا اشىلعان پورت بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جالعىز تەڭىز ساۋدا پورتى رەتىندە زور مارتەبەگە يە. دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى تۇيىق سۋ ايدىنى بولىپ تابىلاتىن كاسپي تەڭىزىنىڭ 2340 شاقىرىم قاشىقتىعى قازاقستانعا تيەسىلى بولسا, جاعالاۋ تەرەڭدىگى مەن فلورا-فاۋناسى كەمە­لەردىڭ كەلىپ-كەتۋىنە قولايلى اقتاۋ جاعالاۋى پورت رەتىندە تاڭ­داۋعا يە بولدى. ءبىر جىلدارى جۇمى­سى تۇرالاپ-توقىراعان پورت قازىر جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولىنا تۇسكەن. جۇمىس جۇرگىزۋ تەحنو­لو­گيا­لارىن زاماناۋي تالاپقا ساي جەتىل­دىرۋ, كەمەلەردى قابىلداۋ مەن جۇك تيەۋ تەتىكتەرىن جاڭعىرتۋ, پورت اۋماعىن كەڭەيتۋ – باستى ماقسات. ينفرا­قۇرى­لىمدىق تابىستى جۇمىس­تار پورت­تىڭ حالىقارالىق دارەج­ەگە ساي بولۋىنا قىزمەت ەتەدى جانە كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسىنداعى بار­لىق ەلدەر اراسىندا پورت قىز­مەتتەرىنىڭ ساپاسى, ارتۇرلىلىگى جانە قولجەتىمدىگى بو­يىنشا كوشباسشى بولۋىنا جاع­دايلار جاسايدى. «توعىز جولدىڭ تورابى» اتان­عان ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن تراسەكا حالىقارالىق جۇكتەردى تاسى­مالداۋ باعىتى وتەدى. ال اقتاۋ تەڭىز پورتى – تەمىر جول, اۆتو­موبيل, سۋ جانە قۇبىر سياق­تى ءبىر­نەشە تاسىمال قۇرا­لى ءتۇر­لەرى­نىڭ ناعىز تورابى, توعىسقان تۇسى. كاسپي ماڭى ايماعىنداعى ەلدەردىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ەكو­نوميكالىق بايلانىستىڭ قارقىن الۋىنا قاتىسۋشى اقتاۋداعى تەڭىز قاقپاسى ەلىمىزدىڭ قۇرعاق جۇك, شيكى مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن تاسىمالداۋمەن اينالىسادى. 1999 جىلى تولىقتاي قايتا قۇرى­لىپ, مەملەكەت تاراپىنان ءبولىن­گەن قارجى, اۋدارىلعان نازار ناتيجەسىن­دە جاڭاشا تۇلەپ, قاناتىن قومداپ كەلەدى. بۇل بۇگىنى بەكەم پورتتىڭ ەر­تەڭى كەمەل ەكەندىگىنە سەندىرە تۇسەدى. جارتى عاسىردان استام مەرەيتوي قارساڭىندا ىرگەتاسى قالانعان ساتتەن باستاپ, اسىرەسە سوڭعى جىلدارى اتقارىلعان جۇمىستار مەن جەتكەن جەتىستىكتەرمەن ءبولىسۋ ءۇشىن اقتاۋ تەڭىز پورتىندا پورت كۇنى­نە وراي سالتاناتتى جيىن ءوتتى. – تاريحى 1963 جىلدان باستاۋ الاتىن پورتتىڭ اقتاۋ قالاسى ءۇشىن ماڭىزى زور. قالانىڭ قۇرى­لۋىنا, پورتتىڭ وركەندەۋىنە كۋا بولعان جاندار وسىندا از ەمەس. بۇل پورت ارداگەرلەرىنىڭ ءبىرى العاشقى تاس­تى قالاسا, ءبىرى العاش­قى جۇكتى كوتەردى. ەندى وسى­ناۋ ۇلى تاريحتى, ابى­رويلى ءىستى جال­عاستىرۋ – قۋاتتى ۇر­پاق ەنشى­سىندە. پورتتىڭ الەۋەتى جىل سايىن ارتۋدا. ماسەلەن, تامىز ايىن­­دا مەتالدى اۋىستىرىپ-تيەۋ ءمۇم­كىندىگىمىزدى 60 پايىزعا كوبەيت­تىك. تەحنولوگياعا وزگەرىستەر ەن­گىزۋ ناتيجەسىندە, ءبىر ايعا جۇكتى اۋىس­تىرىپ تيەۋ كولەمىن 100 توننا­دان 160 تونناعا جەتكىزدىك. ونىمەن قوسا, بۇرىن جىلىنا 800-900 كولىك قانا وڭدەلەتىن بولسا, وسى ايدا 1400-دەي اۆتوكولىكتى وڭدەدىك. بۇل ءۇردىس ءالى دە جالعاسۋدا, كولىكتەر ەشبىر كەدەرگىسىز وتكىزىلۋدە, – دەدى «اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتى» ۇك» اق پرەزيدەنتى م.يالباچەۆ. بيىلعى جىلدىڭ 9 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا پورتتا جۇك اۋىستىرىپ-تيەۋدىڭ جالپى كولەمى 4 ملن 149 مىڭ توننا قۇ­را­عان, بۇل باعىتتا وتكەن جىل­مەن سالىستىرعاندا ءوسىم مەن جوس­پار­لى كورسەتكىشتەردىڭ ارتۋى بار. ناقتىراق ايتساق, مەتالل 18,9 پايىز­عا, استىق 1,6 پا­يىزعا, ال باسقا جۇك­تەر 44,1 پايى­ز­عا وسكەن. باكۋ – اقتاۋ باعى­تىن­دا تاسىمالداناتىن پاروم جۇك­تەرى اراسىندا مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن اۋىستىرىپ-تيەۋ تومەندەگەنمەن, ونىڭ ورنى اۆتوكولىك جۇكتەرىنىڭ ارتۋى ەسەبىنەن تولعان. مىسالى, پاروم جۇكتەرىنىڭ كولەمى وتكەن جىلدىڭ 9 ايىمەن سالىستىرعاندا 396 مىڭ تونناعا ارتقان, سونداي-اق وسى 9 ايدا 9 765 اۋىر جۇك اۆتوكولىگى ءوڭ­دەلگەن, بۇل وتكەن جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا 13,5 ەسە كوپ ەكەن. پورتتا «ءبىر تەرەزە» قاعيدا­سى­نىڭ ەنگىزىلۋى جانە تاسىمال­داۋ ماسەلە­سىندە ازەربايجاندىق ءارىپ­تەستەرمەن ءوزارا بىرلەسە جۇ­مىس جاساۋى پورت جۇمى­سى­نىڭ العا جىلجۋىنا سەپ­تىگىن تيگىز­دى. ناتيجەسىندە, تران­زيت­تىڭ دەك­­لارا­تسيانى رەسىمدەۋ جانە باقى­­لاۋشى قىزمەتتەرمەن كەلىسۋ پورت­تا تاۋلىك بويى جۇرگىزىلەدى جانە كەمە كەلگەننەن كەيىن ءبىرىنشى ماشي­­نانىڭ پورتتان شىعۋ ۋاقىتى 2,5 ساعاتتان اسپايدى. بۇل – قالىپ­تى جۇمىس رەجىمىندە ايىنا ءبىر مىڭنان استام دوڭگەلەكتى تەح­ني­كانى وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرە­دى دەگەن ءسوز. جۇمىسى جولعا قويىل­­عان پورت قازىر ايىنا 2000 اۆتو­كولىك وڭدەۋگە دايىن. پورتتا جاسالىپ جاتقان جار­قىن جۇمىستار باعالاۋسىز دا ەمەس. «اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتى» ۇك-نىڭ رەسپۋب­لي­كا­لىق «پارىز» بايقاۋىنا قاتى­سىپ, الەۋمەتتىك-جاۋاپتى كاسىپ­ورىن­داردىڭ اراسىندا ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنىپ, ءۇشىنشى ورىن يەلەنۋى – تولاس­سىز جۇمىستاردىڭ جەمىسى. 700-دەن استام جاندى جۇمىس­پەن قامتىپ وتىرعان مەكە­مەدە 100-گە جۋىق جاس مامان بايىرعى قىزمەتكەرلەردىڭ ۇزاق جىلدارعى تاجىريبەسىن بويلارىنا سىڭىرە ەڭبەك ەتۋدە. ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاعدايىن نازار­دان تىس قالدىرماعان باسشى­لىق «حالىق بانكىمەن» بىرلەسە ەرەكشە جوبانى قولعا الدى. جوبا اياسىندا باسپاناعا مۇقتاج قىز­مەتكەرلەر بانك ارقىلى 3,5 پايىز جە­ڭىلدىكپەن نەسيە الا الادى. پورت­تان زەينەتكە شىققان ازامات­تارعا بەس ەسە جالاقى بەرىلەدى جانە ولار ءار­دايىم پورت باسشى­لىعى­نىڭ نازارىندا. مەرەيتوي قارساڭىندا بىرقاتار ارداگەرلەر «پورتتىڭ ارداگەرلەرى» دەگەن قۇرمەتتى اتاقتاردى يەلەنسە, بىرنەشە ازامات العىس حاتتارمەن ماراپاتتالدى. سالتاناتتى جيىندا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ وبلىستىق فيليالىنىڭ وكىلى ە.ىڭىرباەۆ, تۇرىك رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ اقتاۋداعى باس كونسۋلى ك.كيۋنگەري, «كازفرۋتنات» جشس ديرەكتورى ي.سليۆينا, «ەحپايرۋتيۋن» ارميان ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ا.كۋردو­گليان, وزگە دە ەتنومادەني بىرلەس­تىك­تەردىڭ توراعالارى مەن قوناقتار پورت قىزمەتكەرلەرىن قۇتتىقتادى. پورت قىزمەتكەرلەرى مەرەكەگە وراي تەڭىز تاقىرىبى بويىنشا كيىم كيۋدەن, تورت دايىنداۋدان, سۋرەت سالۋدان, قابىرعا گازەتىن شى­عارۋدان, ۆولەي­بول, قوسسايىس سىندى سپورتتىق جا­رىس­تاردان سىنعا ءتۇستى. قىزمەتكەرلەردىڭ كوڭىل­دى مەرەكەسىن ولاردىڭ بالا­لارى ادەمى كونتسەرتكە جالعاس­تىرىپ اكەتتى. ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق دامۋىنا قوسار ۇلەسى زور تەڭىز قاقپاسىنىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر مەن جوسپارلار تۇر. گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» ماڭعىستاۋ وبلىسى