رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى, رەسەي مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بوريس ەيفمانمەن سۇحبات
بوريس ەيفماننىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالەت تەاترىنىڭ ونەرى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە ءمالىم. ەندى, مىنە, 40 جىلدىق تاريحى بار سانكتپەتەربۋرگتىك ب.ەيفمان بالەتى ۇجىمى گاسترولدىك ساپارمەن استاناعا ارنايى ات باسىن تىرەپ وتىر... تەاتر ساحناسىنداعى «رەكۆيەم», «چايكوۆسكي», «كارامازوۆتار», «قىزىل جيزەل», «مەنىڭ يەرۋساليمىم», «ورىس گاملەتى», «دون جۋان نەمەسە مولەرشە قۇشتارلىق», «مۋساگەت», «اننا كارەنينا», «شاعالا», «ەۆگەني ونەگين», «رودەن» سىندى سپەكتاكلدەر جالپى قازىرگى زامانعى بالەت ونەرى مانەرىن تىڭ ستيلمەن تولىقتىرعان سيرەك تۋىندىلار قاتارىنا جاتقىزىلادى. «شەبەردىڭ قولى – ورتاق...» دەمەكشى, ب.ەيفماننىڭ قازاقستان تەاترلارىنداعى قويىلىمدارى دا كورەرمەن تاراپىنان زور قوشەمەتكە يە. ونىڭ حورەوگرافيالىق جەتەكشىلىگىمەن «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىندا «رودەن» مودەرن-بالەتى, ال اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا «اننا كارەنينا», «قىزىل جيزەل» بالەتتەرى ساحنالانعان بولاتىن.
بوريس ەيفمان تەاترىنىڭ قازاقستانعا گاسترولدىك ساپارىنا وراي «استانا وپەرا» تەاترىندا وتكەن بريفينگتە تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى وتاندىق بالەتتىڭ جەتىستىكتەرى مەن الداعى جوسپارلارى
تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
– بوريس ياكوۆلەۆيچ, ەل وگيۋست رودەندى ۇلى ءمۇسىنشى رەتىندە قابىلدادى جانە ول ونەر رۋحىنىڭ عالامات كۇشىن ءون بويىنا سىيعىزعان كەرەمەت ءىرى تۇلعاعا اينالدى. بۇل بەينە ءسىزدى نەسىمەن قىزىقتىردى؟
– مۇنىمەن تانىسۋ ارقىلى ونەردىڭ بەيمالىم قىرلارىن اشتىم. ءوز-ءوزىمدى تانىپ-بىلۋگە قۇشتارلاندىم. ادام بالاسى كەيدە ءوزىن-ءوزى تانىپ-بىلمەي وتەدى. ءومىر دەگەنىڭىز بىرنارسەنى تابۋدان, ياكي جوعالتۋدان تۇرادى. اڭساعان التىنىمىزدى ءبىر ساتتە ۋىستان شىعارىپ الاتىنىمىز تاعى بار. پەندە دە ماڭگىلىك ەمەس. ال ەندى قۇندىلىقتىڭ قۇنى قانشا؟ «رودەن» بالەتىندە مەن سول سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىستىم. مۇنى بۇرىنعى كلاسسيكالىق قالىپتان مۇلدە بولەك, كونە داستۇرگە ۇرىنباي مودەرن ۇلگىسىندە ۇسىندىم.
رودەن مەن كلودەل تۋىندىسىنىڭ كەرەمەتى سونداي, وعان قانشاما ادام تاڭداي قاقتى. بىراق ولاردىڭ ءبارى بىردەي ساۋلەدەي جارقىن بەينەلەردىڭ ءوز يدەيالارى جولىندا جاندارىن قيىپ كەتە الاتىنىن ۇعا بەرمەيتىن ەدى. ءومىر جولى تاقتايداي تەگىس دەپ كىم ايتا الادى؟ وسى كۇيلەردى باستان كەشپەي ەشكىم مۇنىڭ سىرىن بىلە المايدى. بالەتتە وسى جاعىنا باسا ءمان بەرىلدى.
– مۇنى وگيۋست پەن كلودەلدىڭ ءومىربايانى دەدىڭىز بە؟
– مەن, نەگىزى, مۇندا تاريحي شىندىقتان الشاق كەتە قويعانىم جوق. بالەت اتاقتى ءمۇسىنشى وگيۋست رودەننىڭ شاكىرتى كاميللا كلودەلدىڭ پسيحيكالىق كۇيزەلىستەن اۋرۋحانادا جاتقان ساتىنەن باستالادى. جاس ءارى تالانتتى كاميللانىڭ ماڭدايىنا وسى ماشاقات جازىلسا, امال بار ما؟ جاراتقاننىڭ امىرىنە قارسى تۇرۋ – ابەستىك. ماحابباتتا ءۇشىنشى ادام – ارتىق. وسى ارتىق ادام – كاميللا, ياعني تراگەديالىق كەيىپكەر. قۇشتارلىق, ءوشپەندىلىك, قىزعانىش, كاسىپتىك تۇرعىدان جولى بولماۋ – جاس قىزدىڭ ساعىن سىندىرىپ, جەمە-جەمگە كەلگەندە ونىڭ ءومىرى ەسى اۋىسقانداردىڭ اۋرۋحاناسىنان ءبىر-اق شىعاراتىن جالعىزدىقپەن قايعىلى اياقتالادى. رودەن شىعارماشىلىعى جولىندا ءوزىنىڭ ەڭ قىمبات نارسەلەرىن جوعالتادى. ماحابباتتان باس تارتادى. بىراق ول ادامزات ءۇشىن ماڭگىلىك قۇندىلىقتى قالدىردى. رودەن مەن كلودەلدىڭ جاۋھارلارىنا ءالى كۇنگە دەيىن ميلليونداعان ادام تاڭداي قاعۋمەن تاڭ اتىرادى.
ءجۇزىم جينايتىن كوركەم ساتتەر, «كانكان» ءبيى اتالعان بالەتتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قىرى دەۋ لازىم.
– ءوزىڭىز وسى ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ قايسىسىن كوبىرەك سۇيەسىز؟
– ەكەۋى دە جانىما جاقىن. اشىعىن ايتايىن, «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ بالەت ترۋپپاسىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي باۋىرلاسىپ كەتكەنىم راس. مەنى ولار وزىندەي جاقسى كورەدى. مەن دە ولاردى جاتسىنبايمىن. جالپى, مەن بەيتانىس, بەلگىسىز تۇلعالار تۋرالى بالەت جازا المايتىن اداممىن. جانە قويىلىمداعى كەيىپكەرىممەن مىندەتتى تۇردە بەلگىلى ءبىر مەتافيزيكالىق بايلانىستا بولامىن, ياعني تۋىستىق ءجىبى جىبەرمەيدى. رودەننىڭ ۋايىم-قايعى مەن كۇدىكتەن جۇدەگەن جانى, اسىرەسە وڭاشادا قاتتى اڭعارىلادى. ماعان ونىڭ تىنىسى, تۋرا تاپ جانىمنان دەمى سەزىلەتىن. ويتكەنى, كەيىپكەرىم وزىممەن بىرگە ءومىر ءسۇردى.
كۇندە ون ساعات دامىلسىز جۇمىس ىستەدىم. قاراپايىم جانداردىڭ باسىنداعى قۋانىش-شاتتىقتان كەيدە بىزدەر وسىلاي مۇلدە ادا ءومىر سۇرەتىنىمىز بار.
– وگيۋست رودەندى ەكى بىردەي ايەلدىڭ ءومىرىن ويرانداعان ادام دەۋگە بولا ما؟
– ءيا. الايدا, بۇل رودەننىڭ ءومىرىنىڭ ءبىر عانا قىرى بولاتىن. ول باسقانىڭ قايعىسىنان ءلاززاتتاناتىن بەزبۇيرەك, وپاسىز ادام بولعان ەمەس, جانە جاماندىقتى ادەيى جاساعان جوق. رودەنمەن بايلانىس كاميللانى شارشاتىپ, ەسىنەن اداستىرىپ, تۇبىنە جەتكەنى ءسوزسىز. الايدا, وسى بايلانىس كلودەلگە شىعارماشىلىق قۋات سىيلاپ, ۇلى جۇمىستارىن جاساۋعا شابىت بەردى. سول سەبەپتى ولاردىڭ وداعى ەرەكشە عاشىقتار وقيعاسىنا اينالادى. ياعني عاشىقتىق پەن وشپەندىلىك, ماحاببات پەن اجال ارالاس وقيعا.
– رودەن كاميللانى كورە الماي ما؟
– رودەننىڭ ونى كورە الماعانى انىق. الايدا, بۇل شىعارماشىلىق, كاسىبي تۇرعىداعى قىزعانىش ەدى. ۇلى سۋرەتشى كاميللانىڭ قابىلەت-قارىمىن باعالاي الماي قالعان جوق. مەنىڭ ويىمشا, رودەننىڭ ساناسىندا, وسى ءبىر جاس قىزعا «موتسارتتىكىندەي» ەرەكشە قابىلەت بەرگەن تاعدىردىڭ ادىلەتسىزدىگىنە دەگەن قىنجىلىس بار ەدى. وسى تۇستا, موتسارت پەن سالەريدى ەسكە العان ءجون بولار. الايدا, رودەن, ارينە, سالەري ەمەس. بۇل جەردە ونى شىعارماشىلىق ويمەن ازاپتانعان بەتحوۆەنمەن سالىستىرعان ورىندى-اق.
– نەگە رودەندى تاڭدادىڭىز؟ بالەتتى جازۋعا نە سەبەپ بولدى؟
– ادامنىڭ سەزىم الەمىن پلاستيكامەن بەينەلەگەن سۋرەتشى – رودەن تۋرالى بالەت جازۋ كەز كەلگەن حورەوگراف ءۇشىن زاڭدى قۇبىلىس, ونىڭ ۇستىنە بۇل سانامنىڭ تۇبىندە كوپتەن بەرى جۇرگەن وي بولاتىن. «رودەن» بالەتىن جازۋعا اتاقتى ءمۇسىنشىنىڭ ومىربايانىمەن جانە ونىڭ مۋزاسى ءارى وقۋشىسى كاميللا كلودەلمەن قايعىلى قارىم-قاتىناسىمەن تانىسۋىم تۇرتكى بولدى. عاشىقتىق دەرتى, شىعارماشىلىق وداق جايىنداعى سيۋجەت كوڭىلىمە بىردەن قونا كەتتى.
– رودەن بەينەسى دۇنيەتانىمىڭىزعا قانشالىقتى جاقىن؟
– مەن ونىڭ بارىنەن بۇرىن ونەرگە شەكسىز بەرىلگەندىگىن ۇناتتىم. ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق ميسسياسى ءۇشىن باسىنداعى باقىتىن قيا الاتىندىعى ءتانتى ەتتى. مەن كەمەڭگەر مۇسىنشىمەن ءوزىمدى ەشقاشان قاتار قويا المايمىن. الايدا, بۇعان ءبىر جىلدان استام ۋاقىتىم كەتكەندىكتەن, مەن ونىڭ جان سىرىن ۇقتىم, ءتۇسىندىم دەۋگە تولىق قۇقىم بار.
– بالەتتىك سپەكتاكلدىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبارى باقىتسىز عوي. بۇل كۇي ادامدى ومىردەن تۇڭىلتەدى دەپ قورىقپايسىز با؟
– جوق, ولاي دەۋ قيسىنسىز. ويتكەنى, ولاردىڭ ءومىرى شىنايى ماحابباتپەن, شىعارماشىلىق ەرلىكپەن بيىك تۇر. ومىرگە قايعىلى وقيعالار مەن قاقتىعىستاردىڭ قايناعان قازانى رەتىندە قارايمىن. بىرەۋلەر مۇنى, ارينە, جانعا باتاتىن ارەكەت دەپ ۇقسا, ءوز ەركى. الايدا, مەن ءۇشىن ول – ادام جانى ءومىرىنىڭ قۇپياسىن ءتۇسىنۋدىڭ كىلتى.
– بالەتتىڭ كوستيۋمى مەن دەكوراتسياسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– بالەت دەكوراتسياسىنا زينوۆي مارگولين, كوستيۋمدەرگە ولگا شايشمەلاشۆيلي تەر توكتى. بۇل ەكەۋى سپەكتاكل اۆتورىنىڭ شىعارماشىلىق يدەياسىنىڭ ءمانىن تەرەڭ مەڭگەرىپ, سول ويدى ودان ءارى قاراي جارقىن ۇنمەن جالعاستىرىپ كەتە الاتىن تاماشا سۋرەتشىلەر. ستسەنوگرافياسىمەن جۇمىس جاساعاندا باستى ماقسات – رودەن داۋىرىنە ۇقساۋ ەمەس, اۆتوردىڭ بالەت كەيىپكەرىنە دەگەن كوزقاراسىن بەينەلەيتىن جول ىزدەۋ بولدى. مارگولين مەن شايشمەلاشۆيلي وسى ماقساتقا قول جەتكىزدى.
– تاعى قانداي ەڭبەكتەرىڭىزگە كوڭىلىڭىز تولادى؟
– ەكى بولىكتەن تۇراتىن «رەكۆيەم» بالەتى مەن ءۇشىن ەرەكشە. ولاردىڭ ءبىرى ا.احماتوۆانىڭ اتتاس پوەماسىنىڭ جەلىسى بويىنشا قويىلعان, مۋزىكاسى شوستاكوۆيچتىكى. بۇل شىعارمادا ۇلى سوتتالىپ كەتەتىن اقىن ايەلدىڭ باسىنان كەشكەن ناۋبەتى باياندالادى. سپەكتاكلدىڭ ەكىنشى بولىگى موتسارتتىڭ مۋزىكاسىنا قويىلعان ەسكى «رەكۆيەم» بالەتىنىڭ نەگىزىندە جازىلدى.
– قازاقستانعا قاي تۋىندىڭىزدى الىپ كەلدىڭىز؟
– «ەۆگەني ونەگين» بالەتىن اكەلدىك.
– وعان تەاتردان قانشا ادام قاتىسادى؟
– حالىقارالىق ءىىى «جىبەك جولى» فەستيۆالى اياسىنداعى شاراعا سانكت-پەتەربۋرگتىك تەاتردان ونەر كورسەتۋگە 40 بالەت ءبيشىسى كەلدى.
– جالپى, ەنشىڭىزدە باس-اياعى قانشا سپەكتاكل بار؟
– ەلۋدەن استام سپەكتاكل قويدىم.
– قازاقستاندىق بالەت جۇلدىزدارىنان كىمنىڭ ەسىمىن ايرىقشا ءبولىپ ايتار ەدىڭىز؟
– باستى پارتيانى سومداعان ايگەرىم بەكەتاەۆانىڭ شەبەرلىگىن وتە جوعارى باعالايمىن. ول ءبىزدىڭ شاقىرۋىمىزبەن قازاقستان تاراپىنان سانكت-پەتەربۋرگ تەاترى قۇرامىندا العاش رەت ونەر كورسەتكەن جۇلدىز. «رودەندە» كاميللانى سومدايدى. وسى سوليسپەن ءبىزدىڭ تەاتر لوندونعا بارىپ ونەر كورسەتتى.
– استاناعا العاش رەت قاشان كەلدىڭىز؟
– بۇل كۇندى ەشقاشان ۇمىتپايمىن. 2012 جىلدىڭ قاڭتارى بولاتىن. بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنىڭ ساحناسىندا «اننا كارەنينا» بالەتىن قوياتىن كەزدە مەنى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعىمەن ماراپاتتادى. وسى ءسات ماعان ءاردايىم قىمبات. ەكى ەل اراسىنداعى مادەني بايلانىستىڭ نىعايۋىنا ۇلەس قوسۋ ۇلكەن ابىروي ەمەس پە؟!
– بۇل جولعى ساپارىڭىزدان قانداي ءۇمىت كۇتەسىز؟
– «ەۆگەني ونەگين» – شوقتىعى بيىك بالەتتەردىڭ ءبىرى سانالادى. سوندىقتان, سپەكتاكل قازاق كورەرمەنى جۇرەگىنە جول تابادى دەگەن سەنىمدەمىن. جانە مۇنداي تەاترلار بايلانىسى قازاقستان مەن رەسەي اراسىن رۋحاني جاعىنان جاقىنداستىرا تۇسەدى دەگەن ۇمىتتەمىن.
– مۇنداعى ارىپتەستەرىڭىزگە ايتاتىن تىلەگىڭىز بار ما؟
– «استانا وپەرا» تەاترى ساحنالىق ونەردىڭ ناعىز الەمدىك ورداسىنا اينالسىن دەپ تىلەيمىن. ول ءۇشىن مۇندا بارلىق مۇمكىندىك جاسالعان. عيمارات قاجەتتى تەحنيكالارمەن جابدىقتالعان. ۇجىمنىڭ ۇيىمشىلدىعى ۇنايدى. مۇنداي تاماشا تەاتردا بولۋ باقىت قوي.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
