ءومىرى ورنەكتى, ونەرى ءورىستى

قازاق پوەزياسىندا ولەڭ ونەرىمەن داڭق تۇعىرىنا كوتەرىلگەن ج.جاباەۆ­تىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن ونەرپازدىق مۇ­را-ميراستارى كەڭەس داۋىرىنە دەيىنگى جانە كەيىنگى كەزەڭدەردە جان-جاقتى زەرت­تەلىپ, جەكە جيناق, ۇجىمدىق ەڭ­بەكتەر تۇرىندە جارىق كوردى (“جامبىل جاباەۆ تۆور­چەستۆوسى”, “ج. جاباەۆ. شى­عار­مالا­رىنىڭ تولىق جيناعى”, “جىر الىبى” (ەستەلىكتەر), “جامبىل جانە قازىرگى قازاق پوەزياسى ”, “داستان اتا” ت.ب). جىر جۇلدىزى جامبىلدىڭ دارا دا­رىنعا ءتان تالانت قۋاتى مەن دانا­لىق مايەگى تۋرالى ۇستازدارى مەن تۇس­تاس­تارى, كورنەكتى قالامگەرلەر مەن ادەبيەت­تانۋشى عالىمدار ءار كەز-اق ايتىپ, جازعان-دى. اقىن-قاي­راتكەر س. سەي­فۋل­لين: “جامبىل جىرلارى تەڭىز تۇبىندە شاشىلىپ جاتقان مارجان سىقىلدى. ونى جيناپ الىپ, حالقىنىڭ قو­لىنا بەرۋ – ءبىزدىڭ ارقاي­سى­مىز­دىڭ ازا­ماتتىق بورىشىمىز” دەسە, اكادەميك-جازۋ­شى ع. مۇسىرەپوۆ: “جامبىل دۇنيەگە ەكى تۋ­ىپ كەلگەن ادام: توعىز اي, توعىز كۇندە انا قۇرساعىنان تۋدى, توقسان جاسقا كەلگەندە زامان قۇرساعىنان تاعى تۋدى. قازاقتىڭ گومەرىن تۋعىزۋ ءۇشىن زامان توقسان جىل تول­عاتتى. ءبىرىنشى تۋعاندا – انا بەسىگىندە ءوستى, ەكىنشى تۋعاندا – وتان بەسىگىندە ءوستى” دەي كەلىپ, جىر-داريانىڭ باستاۋ ارناسى مەن مىڭ سان يىرىمىنە دە ەنەدى, ولەڭ-ونەردىڭ كور­كەمدىك قۇپياسىنا دا دەن قويادى. ماعىنالى ءومىرىنىڭ شيرەك عاسىر­دان استام بولىگىن ج.جاباەۆ شىعار­ماشى­لى­عىنا, ونىڭ اقىندىق مۇراسىن زەرتتەپ, زەردەلەۋگە ارناعان قوعام قاي­رات­كەرى, ادە­بيەتتانۋشى عالىم م.جول­داسبەكوۆ: “جام­بىلدىڭ اقىندىق جولعا ءتۇسۋىنىڭ ەڭ ادەپكى ادىمى ءوزىنىڭ ال­دىنداعى بەلگىلى اقىنداردىڭ ولەڭ­دە­رىن, ەل اۋزىنداعى ولەڭ-جىرلاردى جاتتاپ ايتۋدان باستا­لا­دى. جاس اقىن جەتىسۋ ەلىنىڭ ەرتەدەگى سال­تىمەن بادىك, جا­را­پازاندى كوپ ايتادى, بىراق ول ەش­قاشان ءدىن, شاريعات جولىن ۇگىتتەمەي, كۇلدىرگى, ءازىل-قالجىڭ ولەڭ­دەردى كوبى­رەك شىعارعان. جاراپازاندى سىل­تاۋ­را­تىپ جاس اقىن بىردە ايگىلى ءسۇ­يىنباي­دىڭ اۋىلىنا كەلىپ, سۇيەكەمنىڭ ءۇيى­نىڭ سىرتىنان ات ۇستىندە ولەڭدى اعى­تىپ قويا بەرەدى. جامبىل ۇزاق جىرلايدى. سۇيە­كەڭ جالىقپاي تىڭدايدى. اتتان ءتۇسى­رىپ, ءسۇيىنباي تالاپكەرگە وڭ باتاسىن بەرىپ, ۇستىنە شاپانىن جابادى. اسقار الاتاۋداي ۇستازىنىڭ سى­نى­نان سۇرىنبەي وتكەن باقىتتى كۇنىنەن جامبىل ءوزىن شىن اقىن ساناپ, جولى دا, ءورىسى دە اشىلىپ, تايسالماي توپقا تۇسە باستايدى. ” – دەپ جازادى “اسىل مۇرا­لار” اتتى ەڭبەگىندە. ءيا, ۇستاز-عالىم م.جولداسبەكوۆ ۇزاق جىلدارعى ىزدەنىستەرى ارقىلى ەل ارداعىنا اي­نالعان, ولەڭ جىردىڭ بيىك بەلەسىنە كوتەرىلگەن ج.جاباەۆتىڭ عاجايىپ عۇ­مىرىن, ايرىقشا دارىنى مەن دا­نا­لىعىن, وي مەن سوزدەگى شەبەر دە شەشەن, سەرگەك تە سەرپىندى سيپاتتارىن تەرەڭ تانىپ-تالداپ, تامىر­شىداي تاپ باسىپ كورسەتەدى. ج.جاباەۆتىڭ ون بەس جاستا جازعان “شاعىم” اتتى العاشقى ولەڭىنەن ءومىر, ۋاقىت شىندىقتارى تەرەڭ تانى­لادى. ءدىني وقۋ سيپاتى, مولدالار ارە­كەتى جاس شاكىرتتىڭ قارسىلىعىن تۋعىزادى. وقۋ بارىسىنداعى مولدا­نىڭ ءىس-ارەكەتىن: شىپ-شىپ ەتىپ مولدانىڭ قولىنداعى توبىلعى, قوزعالتپايدى جونىمدى, تالاي دۇرە سوعىلدى. تورسىلداتىپ تاناداي, جىرتار بولدى تونىمدى. ءتىلىڭ اششى بالا دەپ, قايناتتى ابدەن سورىمدى, – دەپ بەينەلەسە كەلەسى كەزەكتە الگى مول­دانىڭ ويىن, تەرىس مىنەز-قىلىعىن بى­لاي بىلدىرگەن: وقىمايمىن موللادان نە وقىتپاقشى ول ماعان؟ بالا كەلسە ساباققا, جەم دامەتكەن دوربادان. اق سالدەسىن توڭكەرىپ, كوزىن جۇمىپ تەڭسەلىپ, كۇن ۇزىنعا بوزداعان. بۇدان كەيىنگى جەردە جامبىلدىڭ اكەسىنە قاراتىپ: وقىعانشا مەن ودان, دومبىرانى قولعا الام, ولەڭ كىرگەن تۇسىنە, جورگەگىندە مەن بولام, – دەپ ءۇن قاتۋىنان ءسوز ونەرىنە ءبىرجولا بەت بۇ­رۋى تانىلادى. ال, كوركەمدىك-رۋحاني اسەرى ءنار­لى دە نانىمدى. سول سەبەپتى دە قالىڭ كوپكە كەدەرگىسىز جەتەدى. “ساراڭ باي مەن جومارت كەدەي” اتتى ولەڭىندە ءومىر, كەزەڭ كورىنىستەرى, ادامنىڭ اسىل دا جاعىمسىز قاسيەت, بەلگىلەرى بەدەرلى بەرىلگەن: مالى كوپ باي جىلايدى قار جاۋعاندا, ءبارىن تاستار نيەتى مالعا اۋعاندا. جەردەن التىن تاپقانداي كەدەيلەر ءجۇر, ايەلى تولى شەلەك ءسۇت ساۋعانعا. ولەڭ مۇراتى ايقىن. ول – باي مەن كەدەي ارا قاتىناسىن اشۋ. مال, ءدۇ­نيەنىڭ باي ءۇشىن “قىمبات” ەكەندىگىن كور­سەتۋ. كەرىسىنشە, كەدەيدىڭ جومارت جۇرەگىن, بارعا قاناعات كوڭىلىن كورسەتۋ ناقتى, كوركەم بەرىلگەن. وسى تاقىرىپ “ادىلدىك كەرەك حا­لىققا” دەگەن شىعارما ارقىلى تابيعي جالعاسىن تابادى. ۇزىناعاش با­زا­رىن­دا حالىققا سەس كورسەتە كەلگەن قي­سىباي بو­لىس توڭىرەگىندەگى بي-تورە­لەر­گە جام­بىل حالىق اتىنان ءسوز ارنايدى. ...بولىس ەلدى ارالاپ, جارلىنى شاۋىپ جارالاپ. ءسوزىن سويلەر مولدانىڭ, كوزىن جويىپ جارلىنىڭ, اس بەرسە باي سارالاپ. نەمەسە: ... ايتقاندارى وتىرىك – ۇلىققا كىم بار سەنەتىن. سىزداۋىق جارا سەكىلدى, دەنەنى سىزداپ سارالاپ... ولەڭدە ءومىر شىندىعى, ادام ورنى, ءىس-ارەكەتتەرى بار. اقىن سونىمەن قاتار ءتيىستى تۇستا قوعامداعى “جوعارعى باسقىش وكىل­دەرى” – حان-تورەلەردىڭ الدايتىنىن, بي-بولىستار اربايتىنىن, تاماق-پاراعا ساتىلاتىنىن دا سەنىمدى, سەرپىندى سۋرەتتەيدى. جامبىل ولەڭدەرىندەگى وي-تۇيىندەردىڭ جىراۋلار پوەزياسى ۇلگىسىمەن كەڭ ءورىس الۋى – ادەبي-تاريحي تۇرعىدان نەگىزدى, ۇلت­تىق-تالىمدىك تۇرعىدان ءماندى. مىسالى: ... اسقار تاۋ عارىپ ەمەس پە؟ ايدىندى كولى بولماسا. ەر جىگىت عارىپ ەمەس پە؟ بەلگىلى ەلى بولماسا. ەل دە عارىپ ەمەس پە؟ بەلگىلى بەلگە قونباسا. اعاش عارىپ ەمەس پە؟ ماۋەسى ءوسىپ تۇرماسا. سۋ دا عارىپ ەمەس پە؟ ارناسى تاسىپ تولماسا, – دەپ اقىن ودان ءارى كوكتەمگى سۋداي تاسقىنداتىپ اكەتەدى. مۇندا اقىن ادام مۇراتى مەن ەڭبەك سيپاتتارىن, ءومىر-دۇنيە سىرلارىن, ەل-جەر قادىرىن, ءوزارا سالىستىرىپ, ناتيجەسىندە الەۋمەتتىك تانىمدى, قوعامدىق كوز­قا­راستى, وزىندىك وي-پىكىرلەردى, ءومىر ونەگە­سىن العا شىعارادى. ءومىر شىندىعىن العا تارتادى. ابايعا ارنالعان جۇباتۋ ولەڭى “جال­عىزبىن دەپ جۇرمەسىن” دەپ اتالادى. ءاب­دىراحمان ءولىمىنىڭ ابايعا اسا اۋىر ەكەنىن سەزىنگەن جامبىل وسى ولەڭىن ارناعان. كولەمى 12 جولدان تۇراتىن تۋىندىدان – قازاعا قايراتتىلىق كەرەكتىگى تانىلادى. ولەڭ ورنەكتەرىندە ءومىر ءتالىمى, جان-ءجۇ­رەكتەن شىنايى جول­دان­عان مەيىرىم شۋا­عى, سەزىم ساۋلەسى, قىسقاسى كوڭىل تولقىنى جان-جاقتى كو­رى­نىس بەرەدى. ولەڭ-ونەردىڭ قوس ءجۇي­رى­گىنىڭ قاتار سوققان جۇرەك ءلۇپىلى, كوڭىل تولقىنى دا ايقىن اڭعارىلادى: سالەم ايت بارساڭ ابايعا, كەڭەسى كەتكەن تالايعا. اۋرۋدى جەڭگەن قارا جەر, سابىرلى بولسىن قالاي دا! ءبىر جۇتقان سۋداي دۇنيەسىن, اششىسىن تاستاپ كۇيمەسىن. جاپانعا بىتكەن بايتەرەك, جالعىزبىن دەپ جۇرمەسىن. كەمەلگە كەلگەن اسىل-اي! نار كوتەرگەن اۋىرعا, ارقاسىن توسسىن جاسىماي. بۇدان باسقا “توقتاعۇلعا”, “جانىس اقىن­عا”, “سىرتتانعا” سىندى ارناۋ ولەڭ­دەردە اقيقات جولى, ءومىر ءورىمى ورنەكتى ءورىس السا, كەرىسىنشە “ابىشقا”, “ەسەنالى مەشكەيگە”, “ماڭكە تۋرالى”, “تىلەمىسكە”, “شالتابايعا”, ء“سات سايلاناردا”, ت.ت. ەل ۇستىنەن كۇن كورىپ, ايلا-امالمەن ار-نامىستى تاپتاعاندارعا حالىق قارسى­لىعىن, ۋاقىتتىڭ تالاپ-مىندەتتەرىن ناق­تى, جۇيەلى جەتكىزەدى. جامبىل شىعارماشىلىعىنىڭ سال­ماق­تى بولىگىن ايتىس-داستاندارى قۇرايدى. ادام مۇراتى, ەل-جەر تاعدىرى, ۇلت پەن ۇرپاق قامى, ونەردىڭ ارقاۋىنا اينالادى. ۇلتتىق-تالىمدىك ماسەلەلەر دە ايتىس-داستاندارىنان كورىنىس بەرەدى. ماسەلەن, “جامبىل مەن ايكۇمىستىڭ ايتىسى” – قىز بەن جىگىت ايتىسىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسى. ايتىستى جامبىل باستاپ, ايكۇمىسكە بىلاي دەپ ءۇن قاتادى: ادەيى ات تەرلەتىپ كەلدىم تويعا, ايكۇمىس, اۋەلدەن-اق بولدىڭ ويدا. ءاۋىرى باسىلماعان البىرت ەدىم, اسىعىس ايتقانىما كىنا قويما؟! كەزەكتى تۇستا ايكۇمىس اقىل مەن پا­راساتتى تەڭ ۇستاپ, سىر مەن سەزىمدى, تومەندەگىشە جەتكىزەدى: اپتىعىپ, ءا دەگەننەن امانداسپاي, ادەپتى ۇيرەنبەپسىڭ, جامبىل جاستاي. اسىلعا اسپانداعى قول جەتپەي مە, اقىلمەن قيمىلداساڭ اسىپ - ساسپاي. قىز جاۋابى ويلى. استارلى ءمان دە بار. العاشقىدا جامبىلدى سىناپ, مىنەپ الادى. كەيىننەن اقىلدى ولشەم ەتىپ, سابىرعا شاقىرادى. سوندا جامبىل: ايكۇمىس, اسىقپاۋعا شاما بار ما, جاسشىلىق ۇرىندىردى تالاي جارعا. سەن ءۇشىن, جاتسام-تۇرسام ارمانىم كوپ, جەم بولىپ كەتە مە دەپ جاماندارعا, – دەپ تۇپكى كوزقاراسىن بۇكپەسىز بايان­دايدى. جامبىل بۇل تۇستا, ارينە, جاستىقتى, سىر-سەزىمدى الدىڭعى كەزەككە شىعار­عان­مەن, “قىز – جولى جىڭىشكە” قاعيداسىن دا, الىمجەتتىلەردىڭ “توتە جولىن” دا نەگىزگى نازاردا ۇستايدى. “جامبىل مەن ايكۇمىستىڭ” توي ءۇستىن­دە كەزدەسۋى جاراستى جاستىقتىڭ سيمۆو­لىن اڭعارتىپ, ءسوز سايىسىنىڭ كەلىستى, ءۇي­لە­سىمدى ۇلگىسىن كورسەتەدى. ادەمى ادەپ-داعدى, ءزىلسىز ءازىل-قالجىڭعا كوڭىل ءسۇي­سىنەدى. ايتىس مازمۇنىنان قازاق حال­قىنىڭ دوسقا – ادال, داستۇرگە – بەرىك ءمى­نەز-قۇلقىنا جان-تانىمەن بەيىل تا­نىتاسىڭ. “جامبىلدىڭ باقتىباي اقىنمەن تا­نىسۋى” قوس جۇيرىكتىڭ دە اتا تەگىنەن, ولەڭ-ونەردەگى دارىن-قابىلەتتەرىنەن مول سىر اڭعارتادى. العاش ءسوز العان باق­تىباي اقىن “كۇي مەن ءسوزدى اعىتقان” ءوت­كەن كەزەڭدەرىنەن سىر تولعاسا, ءوز كەزەگىندە جام­بىل “سالەم – ءسوزدىڭ اناسىنا” توق­تاپ, كىشىلىك ادەپ كورسەتەدى. كەيىنگى جەردە ولەڭ-سوزبەن ءومىر وتكەلدەرىن ويعا الا­دى. قىرعىز-قازاق ەلىنە تانىستىعى, ماي­كوت, قۇلمانبەتتىڭ قاتار تۇرعانى, ماي­لى­قوجا, ق ۇلىنشاقتى ۇلگى ەتەتىندىگى ولەڭ قۇدىرەتىمەن تابيعي جەتكىزىلەدى. جامبىلدىڭ اقىندىق قۋاتىن, تالانت تابيعاتىن تانىتقان ايتىستارى – قۇل­مانبەت, سارباس, دوسماعانبەت, شاشۋبايمەن كەزدەسىپ, ولەڭ-سوزبەن جارىسقا ءتۇسۋى. بۇل ايتىستار بەينەلىك-كوركەمدىك تۇرعى­سىنان دا دەن قويعىزادى. “جامبىل مەن قۇل­مانبەت ايتىسى” تۋرا­لى العاشقى دەرەك كوز­دەرى – “تەر­مە”اتتى ادە­بي جيناقتا كەزدەسەدى (تاشكەنت, 1925 ج.). بۇدان كەيىنگى جەردە س.سەي­فۋلليننىڭ “قا­زاقتىڭ ەسكى ادە­بيەت نۇس­قالارى” دەگەن ەڭ­بەگىنە ەندى (1931 ج.). اقىننىڭ ءار جىل­دارى جارىق كورگەن (1940, 1946, 1957, 1971 ت.س.) جيناق­تا­رىن­­دا ايتىس مۇرا­سىنا دا كەڭ ورىن بەرىلەدى. جامبىل اي­تىس­تا­رىنىڭ ايشىقتى دا داڭقتىسى – قۇلمان­بەت­پەن ارادا وتەدى. جامبىلعا دەيىن بىرنەشە اقىنمەن كەزدەسىپ, شابىتى شال­قىپ, ەڭسەسى بيىكتەي تۇسكەن قۇلمانبەت ال­عاشقى­دا جام­بىل­دى كوپتىڭ ءبىرى ساناپ, كوزگە ىلمەي, تۇقىرتا تۇسەدى. مىلتىققا تۇتەپ تۇرعان قارسى, اسىقساڭ اجالىڭا كەلشى بەرمەن, – دەپ جامبىلعا جاۋ كور­گەن­دەي شۇيىلەدى. ءوزى­نىڭ باي-شون­جار­لارىن العا تارتىپ, ءجون-جو­سىقسىز ماراپات, داق­پىرتقا جول بەرەدى. ورايلى تۇستا جامبىل: ادامدىقتى ايت, ەرلىكتى ايت, باتىر­لىق­تى ايت, ەل بىرلىگىن ساق­تاعان تاتۋلىقتى ايت. قارىنبايداي سا­راڭدار تولىپ جاتىر, ونى ماقتاپ اۋرە بولماي جونىڭە قايت, – دەپ ايبىنى اسقاق, ەكپىنى وكتەم, قۇلمانبەتتىڭ بەتىن قايتارادى. جامبىل وسى ايتىستا ەل جايىنا, ەر قامىنا بايلانىستى ماڭىزدى, كادەلى ويلار قوزعايدى. ايتالىق, ساۋرىق باتىر تۋرالى: ... قوزعايىن ونىڭ زاتىنان, ساۋرىق بارىپ جاۋدى السا. قيۋلى شەشىپ داۋدى السا, ىلەسۋشى ەڭ ارتىنان. موينى وزعان ەرلەر عوي قاتارداعى حالقىنان, – دەگەن جولداردان باتىردىڭ بيىك تۇلعاسى تانىلادى. جامبىل دوسماعانبەتپەن ايتىسقاندا وعان قاراتا: ءسوز بىلمەيتىن اباسىڭ, اقىندىققا شالاسىڭ... سەن – كۇيكەنتاي, مەن – تۇيعىن, – دەسە, شاشۋبايمەن بولعان ءسوز سايىسىندا: ... ۇلى ءجۇزدىڭ ىشىندە, ۇرانىم مەنىڭ قاراساي. قاراسايدىڭ ۇلىمىن, ايتۋلىنىڭ ءبىرىمىن, نار كىلەمنىڭ ءتۇرىمىن, قىزىل ءتىلىن بەزەگەن, نايزاسىن تاسقا ەگەگەن, الدى-ارتىڭدى بۋامىن, سەنى اسىرماي كەزەڭنەن, – دەپ با­سىم­دىلىق بايقاتىپ, سەس كورسەتەدى. اقىن ءسوز­دەرى مەن وي جۇيەسىنەن ولەڭ-ونەر سي­قى­رىمەن قاتار ۇلت مۇددەسىنە, اتا تەگىنە, ادام­نىڭ اسىل قاسيەتتەرىنە, ءىسىن ار­داق­تاۋعا, ءتالىم-تاربيە ساباقتاستىعىنا بە­رىك­تىگى بايقالادى. جامبىلدىڭ اقىن­دىق ونە­رى تابيعي ءورىس الۋمەن بىرگە قارسىلاسىن ءسوز سىنىمەن, وي وزەگىمەن, ءتىل مۇمكىن­دىك­تەرىمەن باۋراپ الادى. مۇنداي بەلگى-بەدەرلەر داستان-حي­كايا­لارىنان, (“وتەگەن”, “سۇرانشى”, “كورۇ­ع­لى”, “زامانا اعىمى”, “تۋعان ەلىم”, “مە­نىڭ ءومىرىم” ت.ب., ەرلىك تاقى­رى­بىن­داعى تۋىن­دى­لا­رىنان “بالاما حات”, “قا­مال بۇزعان كاھار­مان”, “لە­نين­گراد­تىق ورەنىم”, “تولەگەن ەر”, جانە ت.ب.) دا اي­قىن اڭعارىلادى. جىر الىبىنىڭ “ابايدىڭ سۋرەتىنە”, “امانگەلدى”, “بالالارعا”, “كۇلاشقا”, “كە­نەنگە”, “توقتاعۇلعا” سياقتى ارناۋ ولەڭ­دەرىندە ءومىر-ونەر جاراستىعى كورىنسە, “الاتاۋ”, “باقىت تۋرالى جىر”, “بەسىك جىرى”, “جاز”, “جەڭىس جىرى”, “ەڭبەك كوكتەمى”, “قى­مىز” سياقتى جىر­لارىنان ەل ءومىرى, تۇرمىس-كاسىبى, سالت- داستۇرلەرى كەڭىنەن تانىلادى. اقىن شىعارماشىلىعىندا ءومىر, ۋا­قىت شىندىقتارىنا سۋارىلعان دي­داك­تيكالىق سيپات تا, ۇلتتىق-تالىمدىك ءما­سەلەلەر دە, قاناتتى ءسوز بەن ۇتىمدى وي­لار دا كەڭ ورىن العان. وقىپ كورەلىك: كوپ قارعا تەڭ كەلمەيدى ءبىر سۇڭقارعا, كوپ جىلقى تەڭ كەلمەيدى ءبىر تۇلپارعا, جاقسىنىڭ ارقاشان دا ءجونى بولەك, جامان ادام جاراماس ءبىر قىمتارعا. *** اتاڭنان باتا ال, بالام, ەل قادىرىن ءبىل, بالام. *** ادامدىقتى ايت, ەرلىكتى ايت, باتىر­لىقتى ايت, ەل بىرلىگىن ساقتاعان تاتۋلىقتى ايت. *** اقىل ىسكە اسپاسا, جاماندىققا باستايدى. بايلىقتىڭ ءتۇبى – پايدادان, وتىرىك-قۋلىق – ايلادان. *** تەمىر وزەك پەندە جوق, ولمەس ادام ەلدە جوق. وقىپ, تانىسقان دانالىق وي, قاناتتى ءسوز, ۇلتتىق-تالىمدىك ءمان-ماڭىزى جوعا­رى تاقىرىپ, ماسەلەلەر ومىردەن وربىگەن, ۋا­قىت شىندىعىنا سۋارىلعان ءارى كو­ڭىلدى تەربەپ, جۇرەكتى قوزعاعان شىمىر, وتكىر ولەڭ­نىڭ ورنەكتى ۇلگى-نۇسقالارى. اقىن­نىڭ ءومىر تاجىريبەلەرىنەن, تالانت قۋا­تىنان ءنار العان مۇنداي ۇتىمدى وي, شىمىر شۋماق تىركەستەرىن ارنايى باع­دارلاما, وقۋ ىسىندە, ءتالىم-تاربيەلىك جۇ­مىستاردا كەڭىنەن پايدالانۋعا ابدەن بولادى. باستىسى: جامبىل شىعار­ما­شى­لىعىنداعى ادام مۇراتى, ۇلت پەن ۇرپاق قامى, ەل-جەر تاعدىرى, تاريح پەن تانىم توعىسى, ۇلتتىق-تالىمدىك ماسەلەلەر ءتا­ۋەلسىزدىك تالاپ­تا­رىمەن تابيعي ۇندەستىك تابادى. بۇلاردى ءبىلۋ, وقىپ-ۇيرەنۋ, تانىپ-تارازىلاۋ, ۇلگى-ونەگەلىك قىرلارىن مۇ­رات تۇتۋ – كادەلى ءىس, بارشامىز ءۇشىن ءماندى. جىر جۇيرىگىنىڭ شىعارماشىلىعىن ايقىنداي تۇسەتىن قىرى – “جامبىل اي­تىپتى” دەگەن دانالىق ناقىل ءسوز­دەر, ءازىل-ءاجۋا تاقىرىبىنداعى ۇتىم­دى وي, قاناتتى تىركەستەر دەپ بىلەمىز. ايتالىق, جام­بىلدىڭ ادەبي حاتشى­لارىنىڭ ءبىرى ع.ورمانوۆ ساياتشىلىق ساپاردان ولجا­سىز ورالىپتى. سوندا جامبىلدىڭ ايتقانى: كەكىلىك ۇشىپ ءدۇر ەتتى, عالي شوشىپ ءدىر ەتتى. اتقانى ءبىر ساۋىسقان, وقتىڭ ءبارىن تاۋىسقان. جانە ءبىر مىسال. 1938 جىلى جامبىل – لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعاندا, اراعا كوپ كۇن سالىپ د.نۇرپەيىسوۆا كەلىپ قۇتتىقتاپتى. سوندا جاكەڭ: كوپ بولدى دينا سەنى كورمەگەلى, وردەن اپ ورگە شاۋىپ ورلەگەلى. سەن دەگەندە كوڭىلدىڭ ىلگىشى بار, كەلدىڭ بە سول ىلگىشتى جوندەگەلى, – دەپتى. بىزدىڭشە, ج.جاباەۆتىڭ ولەڭ-جىر­لارى كەزەڭ كورىنىستەرى مەن قۇبى­لىس­تا­رىن, ادام مەن ونىڭ ءومىرىن, ەڭبەك مۇ­رات­تارىن جان-جاقتى كورسەتۋىمەن دە كوركەم, كەلىستى سيپات قۇرايدى. ومىردەن ءور­بىگەن شىندىقتار, كوڭىل كۇندەلىگى مەن ءجۇ­رەكتەگى جازۋلار جۇيەلى جەتكىزىلەدى. شابىتتى شاقتان تۋعان ونداي ولەڭ-جىرلار: ارناۋ-تولعاۋ تۇرىندە دە, جەكەلەگەن شۋماق ۇلگىسىندە دە كەزدەسەدى. بارىندە دە اقىن كوزقاراسى ايقىن, ويلى ءھام كوركەم بولىپ كەلەدى. داستان-تولعاۋلارى تاريح پەن تا­نىم, تۇلعا مەن تاعدىر, كەشە-بۇگىن باي­لا­نىسىن تابيعي دامىتىپ, سول ارقىلى ءومىر-ۋاقىت شىندىقتارىن شەبەرلىك پەن شەشەندىك تۇرعىسىنان تە­رەڭ تولعايدى. ايتىس مۇراسى – ۇلت مۇراتىن, ادام الەمىن, مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتاردى سەنىمدى جەتكىزەدى. قارسىلاسىن كوڭىل كوك­جيەگىمەن كوككە كوتەرەدى. ارتىق-كەم تۇس­تا­رىن بۇكپەسىز باياندايدى. اقيقاتتى تۋ ەتىپ, ءومىر ونەگەسىنە, شىندىق سيپات­تارىنا تابان تىرەيدى. قايسىبىر ايتىس­تان دا ادام الەمى, ەڭبەك مۇراتى, ءومىر-ۋاقىت شىندىقتارى, تۇرمىس سۋرەتتەرى كەڭ ورىن الادى. ج.جاباەۆتىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگى – الىس-جاقىن ەلدەردىڭ ءبارى-بارشاسىنا بەل­گىلى بولدى, تابيعي دارىنى توپ جار­دى. ولەڭ – ونەرى بيىك بەلەسكە كو­تەردى. ءسۇيىنباي باتا بەردى. تۇستاستارى – دا­رىنى مەن دارالىعىن جوعارى با­عا­لادى (قۇلمانبەت, بولتىرىك, مايكوت, سار­باس, دوسماعانبەت, شاشۋباي, كەنەن ت.ب.). الىس-جاقىن ەلدەردىڭ اقىن-جا­زۋشىلارى ۇلت رۋحانياتىن, قازاق ونە­رىن, يمپروۆيزاتسيالىق ءداستۇردى وزگەشە قۇ­بىلىس رەتىندە ايرىقشا اتادى (ن.تيحونوۆ, م.شولوحوۆ, ك.سيمونوۆ, س.مارشاك, پ.كۋزنەتسوۆ, ل.پەنكوۆسكي, يا.كۋپالا, ا.گەۆورك, ي.ترەنچەني, ۆ.ۆىنتۋ, ق.اقيەۆ, گ.لاحۋتي, ب.پاشكوۆا ت.ب.).مۇنى, ءسوز جوق, ج.جاباەۆتىڭ اسا باي شىعارماشىلىق مۇرا-ميراستارىنا قاتىستى دا ايتۋعا ابدەن بولادى. اسىلى, ج. جاباەۆتىڭ ومىردە ونە­گەسى, ونەردە ءورىسى كەڭ. ۇلت رۋحانياتىن اقىندىق ونەردىڭ كوركەم كوكجيەگىمەن بايىتتى. ءومىر ونەگەسىن ولەڭ-جىر­لا­رىمەن بيىك بەلەستەرگە كوتەردى. ءناتي­جەسىندە, دارا دارىننىڭ ءومىرى ورنەكتى ولكەگە, ونەرى ءورىستى ارناعااينالدى. راقىمجان تۇرىسبەك, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.