بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ, ومىردەن نەگە تۇڭىلەدى؟

سوڭعى كەزدەرى قايدا بولسا دا ءجاسوسپى­رىم­دەردىڭ, مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ وزدە­رى­نە وزدەرىنىڭ قول سالۋى جيىلەپ كەتكەنى جا­سىرىن ەمەس. ەۋروپا مەن ازيانى عانا ەمەس, بۇكىل الەمدى كەزىپ جۇرگەن وسىنداي قايعىلى وقيعالار ەلەسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دە وراپ وتكەن جوق. ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان, وڭى مەن سولىن تانىماعان, ەرىندەرىندەگى انا ءسۇتى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن  بالالارىمىز باۋداي ءتۇسىپ, قىر­شى­نىنان قيىلىپ جاتىر. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2009 جىلى  ەلى­مىزدە 260 ءجاسوسپىرىم وزىنە-ءوزى قول جۇمساپ ومىرمەن قوش اي­تىسقان. جاعداي وتكەن جىلى دا تۇزەلە قويعان جوق, ەل بويىنشا وسىنداي 237 وقيعا تىركەلدى. ءۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ دا جاقسىلىعى شامالى بولعالى تۇرعانداي. بۇل – قانشاما اتا-انا قارا جامى­لىپ, بوتاسىنان ايىرىلعان بوزىنگەندەي ەڭىرەپ قالدى, مىڭداعان جۇرەكتەرگە جارا ءتۇستى دەگەن ءسوز. ءسويتىپ, بۇگىندە اتا-اناسى با­لا­سى مەكتەپكە كەتسە, ۇيگە امان-ەسەن ورالا ما دەپ, وزدەرى جۇمىستا جۇرسە, كەشكە بالام الدىمنان شىعار ما ەكەن دەپ الاڭ­دايتىن, مازاسىز كۇي كەشەتىن  بولدى. ەرتەڭ مەزگىلسىز اجال كىمنىڭ ەسىگىن قاعادى, كىمدى زار جىلاتادى؟! بۇل پالە بىزگە قايدان جابىستى؟ سىرتى ءبۇتىن, ءىشى ءتۇتىن بالالار قايدان شىعىپ جاتىر؟ بالالار بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ نەگە ومىردەن  تۇڭىلەتىن بولدى؟ «سەنىڭ تابانىڭا قادالعان شوگىر مەنىڭ ماڭدايىما قادالسىن», دەپ باۋىر ەتى بالاسى ءۇشىن وتقا دا, سۋعا دا تۇسۋگە دايار اتا-انانىڭ كوز جاسى نەگە قۇرعامايدى؟ بۇعان ماماندار نە ايتادى؟ ولاردىڭ ءبىر توبى سۋيتسيد وقيعالارىنىڭ  جيi­لەۋiنە الەۋمەتتiك جاعداي, تيiستi وتباسى­لىق جانە قوعامدىق تاربيەنiڭ جوقتىعى, زور­لىق-زومبىلىق, دiني اعىمداردىڭ ارەكەتi, ەسiرت­كi قولدانۋ  سەبەپ بولىپ وتىرعانىن العا تارتادى. وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋشىلاردىڭ كوبەيۋى ەڭ الدىمەن تەلەارنالاردان بەرىلىپ جاتقان ۇرىس-توبەلەسكە, قانتوگىسكە تولى فيلمدەردىڭ  اسەرى, سونداي-اق, بارىنە شايلىعىن ايىرا­مىن, بايلىعىن ەسەلەيمىن دەپ شارق ۇرىپ جۇرگەن اتا-انالاردىڭ جۇمىسباستىلىعى كىنالى, ولار كۇنكورىستىڭ قامىمەن  تاڭ اتقان­نان كۇن باتقانشا ءۇي قاراسىن كورمەيدى, با­لالاردىڭ وقۋىنا, تاربيەسىنە كوڭىل بولمەيدى, نازاردان تىس قالعان بالا ءوزىن كەرەكسىز سەزىنەدى دەۋشىلەر دە بار. قوعامدا بولىپ جاتقان وزگەرىستەر مەن سان ءتۇرلى قيىندىقتار بالا پسيحولوگياسىنا كەرى اسەر ەتۋدە. ءوز وزىنە قول سالۋ – تۇسىنىسپەۋ­شىلىك پەن جالعىزدىقتان تۋىندايتىن پروبلەما. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پرو­كۋ­را­تۋراسىنىڭ 2008 جىلى «بالالار ءسۋيتسيدى» تا­قى­رىبىندا جۇرگىزگەن ارنايى زەرتتەۋىندە بالا­لار­دى وسى جولعا يتەرمەلەيتىن نەگىزگى سەبەپتەر رەتىندە بالانىڭ كۇردەلى الەۋمەتتىك-پسيحو­لو­گيالىق جاعدايى, ودان كەيىن ۇلتارالىق قاتىناس, وتباسىلىق تۇرمىستىڭ قولايسىزدىعى مەن قولداۋدىڭ بولماۋى سياقتى فاكتورلار اتالعان. دۇنيەنىڭ اقپاراتتانۋى, ادامنىڭ تابي­عاتتان الشاقتاۋى, نەشە ءتۇرلى كومپيۋتەرلىك ويىندار, كوبىنەسە جاستاردىڭ اراسىندا ءسۋيتسيدتىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر. جاسوسپىرىمدەردىڭ  وزدەرىنە وزدەرىنىڭ قول سالۋىنا كوبىنەسە ايتىلعان سىندى دۇرىس قابىلداماۋى, قيىندىقتارعا توزبەۋى سەبەپ بو­لا­دى. سونداي-اق, قوعامداعى جات قىلىق­تارعا اۋەس, ناشاقورلار مەن ماسكۇنەمدەر سۋيتسيدكە بەيىم كەلەدى. وزىنە ءوزى قول جۇمسايتىن جاستاردىڭ كو­بەيۋى – ەلىمىزدەگى جاستار ساياساتىنىڭ دەڭ­گەيى­نىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ءسۋيتسيدتى ءدəرى­گەرلەر اۋرۋدىڭ ءبىر ءتۇرى دەسە, پسيحولوگتار بۇل جان كۇيزەلىسىنىڭ كورىنىسى دەيدى. وتكەن حح عاسىردىڭ باسىندا وسى جايعا نا­زار اۋدارعان اۆس­تريا­لىق پسيحولوگ زيگمۋند فرەيد ادامنىڭ وزىنە ءوزى قول جۇمساۋى ىزاقورلىق, اگرەسسيادان بولاتى­نىن مالىمدەگەن. ال, امەريكالىق پسيحولوگ كارل مەننيندەر سۋي­تسيد­تىڭ بارلىعىن سانادان تىس جاسالاتىن ءوزارا بايلانىستى ءۇش نەگىزگى سەبەپپەن: ءوش الۋ – جەك كورۋ­شىلىكپەن, تى­عى­رىقتان شىعا­تىن جول تاپپا­عان­دىقپەن  جانە كىنالى سەزىمنىڭ كۇشتىلىگىمەن تۇسىندىرگەن. بىرەۋلەر ءبارىن جوقشىلىققا جاپسا, ەندى بىرەۋلەر وعان كەرەعار وي تاستايدى. كىمدىكى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس؟ ءبىرىنشى ويعا باس شۇلعيىن دەسەڭ, حالقىمىزدىڭ باسىنان نەبىر قيىن زاۋالدار وتكەن, قازاق اشتىقتى دا, جالاڭاشتىقتى دا كورگەن. بىراق سول ءۇشىن ەشكىم اسىلىپ ولگەن جوق. الدە, جاستاردى اداستىرىپ, شاتاستىرىپ جاتقان اباي اتامىز ايتقان, تاماعى توقتىق, كويلەگى كوكتىك پە؟ بىلاي قاراعاندا, ءبارى قيسىندى, ايتىلعان سوزدەر نىساناعا ءدوپ ءتيىپ جاتقان سياقتى. سوندا قالاي, بۇل سەبەپ-سالدارى تۇسىنىكتى, قالىپتى جاعداي دەپ, ءوزىمىزدى ءوزىمىز جۇباتىپ, سىرتتاي باقىلاۋشى بولىپ وتىرا بەرەمىز بە؟ جاعداي تۇزەلۋدىڭ ورنىنا  ۋشىعا تۇسسە, مۇنداي ساۋەگەيلىكتەن بىزگە نە پايدا؟ الدە, ءبارى رۋحتىڭ السىزدىگىنەن بە ەكەن؟ بۇل جايدى اۋىزعا الىپ جاتقان ەشكىم جوق. بىراق ونى دا ەسەپتەن شىعارۋعا بولمايدى. راس, جوعارىدا ايتىلعان وقيعالاردىڭ بار­لى­عى بويىنشا دەرلىك قىلمىستىق iستەر قوز­عالعان. بىراق, كوبىنىڭ سەبەبى اشىلماي, جۇم­باق كۇيىندە قالىپ قويعان. ادەتتە, ءجاسوس­پىرىم­نىڭ  نەگە وسىنداي  قادامعا بارعاندىعى ءجىتى زەرتتەلمەيدى, ىسكە قاتىسى بار لاۋازىمدى ادامدار وقىس وقيعانى تەزىرەك ۇمىتۋعا تىرى­سادى, كىنالىلەردى سىرتتان ىزدەيدى. «ءوزارا تۇسىنىستىك بار جەردە, قانداي قيىنشىلاقتار بولسا دا, بالا ەشقاشان ءوز-ءوزىن ءولتىرۋ تۋرالى ويلامايدى دا. ەگەر ونداي بولسا, وندا بالا مەن اتا-انا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا ءبىر كىناراتتىڭ بولعانى». بۇل – ۇستازدىڭ ءسوزى. ولاردىڭ وزدەرىن كىنالاۋشىلار دا جوق ەمەس. اتا-انالار كiنالi, مۇعالiمدەر كiنالi,  قوعام كiنالi  دەپ قۇر داۋرىققانمەن ماسەلە شەشىلە مە؟ جوق. سايىپ كەلگەندە, بۇل جەكەلەگەن وتباسىنىڭ ەمەس, قوعامنىڭ پروبلەماسى, قوعامعا تونگەن قاۋىپ. سوندىقتان ونىمەن حالىق بولىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك, ارالاسۋىمىز كەرەك! ءار تاعدىرعا اراشا ءتۇسۋىمىز كەرەك! مىسالى, جاپونيا وتكەن جىلى ازامات­تاردىڭ وزدەرىنە وزدەرى قول سالۋىمەن كۇرەسۋ, ال­دىن الۋ ءۇشىن  بيۋدجەتتەن 32 ميلليارد دول­لار قارجى جۇمساپتى. بۇدان ءبىز نەنى اڭ­عا­را­مىز؟ كۇنشىعىس ەلىندە دەپرەسسياعا ۇشى­را­عان ادامداردى ەمدەۋدىڭ مەملەكەتتىك دەڭ­گەي­دە ويلاستىرىلعان باعدارلاماسى بار. ولار ءبىز سياقتى وقيعادان كەيىن وپىنىپ, سانىن سوعىپ جاتقان جوق, بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدە, قوعام مۇشەلەرىنىڭ, اسىرەسە, جاس­تار­دىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستى باسىم با­عىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرۋدا. باسى اۋى­رىپ, بالتىرى سىزداماي-اق, كىشكەنە عانا كۇيزەلىسكە تۇسسە, ولاردىڭ ادامدارى پسيحو­لو­گيا­لىق قىزمەتكە جۇگىنىپ, كومەك الىپ وتىرادى. بiز وسى جاعىن ويلاستىردىق پا؟ ايىنا-جى­لىنا بiر وتەتiن كونفەرەنتسيالار مەن باس­قوسۋلار, بالالار اراسىنداعى سۋي­تسيد­تىڭ الدىن الۋعا بايلانىستى وب­لىستاردا  ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان شالاجانسار, داڭعازا شارالار, ءاڭ­گىمەلەر  ەلiمiزدi جايلاعان ماسەلەنi شەشە المايتىنىن تۇسىنەتىن مەزگىل جەتتى. سوندىقتان وسى ماسەلەنى مەم­لە­كەتتiك دەڭگەيدە مىقتاپ قولعا الۋىمىز كەرەك. بۇعان كەيبىرەۋلەر «بىزدە دە مەكتەپتەردە پسيحولوگتار بار, مەكتەپ ينسپەك­تور­لارى جۇمىس ىستەيدى» دەپ ءۋاج ايتۋلارى ءمۇم­كىن. بىرىنشىدەن, مەكتەپتەردە  بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقىندا وزگەرىستەر بايقالعان جاع­داي­دا وعان زەر سالا قاراپ,  اشىق اڭگىمەگە شاقى­رىپ, سەبەپتەرىن انىقتايتىن ۇدايى بالا­لار­دىڭ ورتاسىندا جۇرۋگە  ءتيىس  پسيحولوگتار جەتىسپەيدى, بولعان كۇننىڭ وزىندە ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى تالاپتارعا سايكەس كەلە بەرمەيدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل جۇمىستىڭ اقساپ جاتقانى اقيقات. ەلىمىزدە پسيحيكاسى ءالسىز ادامدارعا كومەك كورسەتەتىن ورتالىقتار اشۋ  ماسەلەسى وتكىر قويىلۋعا ءتيىس. بۇل تەك بالالارعا عانا ەمەس, ەرە­سەكتەرگە دە اسا قاجەت ەكەنىن ۋاقىت دالەل­دەپ وتىر. قازىرگى كەزدەگى جەكەمەنشىك پسيحو­لوگ­تارعا بارىپ ەمدەلۋدى كوپتەگەن وتباسى­لار­دىڭ, اسىرەسە اۋىلدى جەردە تۇراتىن ادام­دار­دىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە وسىنداي قىزمەت بولاتىنىن كوپ ادامداردىڭ بىلەتىنىنە كۇمانىم بار. ءاربىر بالانىڭ دەنساۋلىعى, ءومىرى ءۇشىن كۇرەسەتىن كەز كەلگەنى انىق. بۇل ءۇشىن قارجىنى اياماۋ كەرەك. ويتكەنى, دارىگەرلەر ءسۋيتسيدتى ەمدەۋى قاجەت اۋرۋلار قاتارىنا جاتقىزىپ وتىر. ءوزىن-ءوزى ولىمگە قيعان ءتورتىنشى سىنىپ وقۋ­شىسى ەربولدىڭ تاعدىرى دا ءبىزدى ويلان­دىرۋعا ءتيىس. وزىنەن  ەرەسەك بالالار كۇنبە-كۇن ونىڭ باسقان ءىزىن اڭدىپ, اقشا تالاپ ەتىپ, جۇرگىزبەي قويعان. سورلى بالا مەكتەپكە دە كىرە الماي قالعان. بۇل جايدى اتا-اناسىنا اي­تۋعا بالانىڭ باتىلى جەتپەگەن. اقىرى  امالى تاۋسىلعان ول  وزىنە-ءوزى قول جۇمساپ, اسىلۋعا ءماجبۇر بولعان. بىردە-ءبىر ەرەسەك بالا مۇنى مويىنداعان جوق, ءسويتىپ  قىلمىستى ءىستى جابۋعا تۋرا كەلگەن. تۇزدىباستاۋداعى وقي­عا­دان كەيىن دە وسىنداي ءبىر ورەسكەلدىكتىڭ شەتى كورىنىپ قالعانى بەلگىلى. جاسىراتىن ەشتەڭە جوق, حالىق اراسىندا قىلمىسكەرلەر مەكتەپ وقۋشىلارىنا سالىق سالادى ەكەن دەگەن اڭگىمە بار. ولاي بولسا, وعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى نەگە ارالاسپايدى؟ سوسىن مەكتەپتەگى ينسپەكتور نە ءبىتىرىپ ءجۇر؟ ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى جاعدايدان حاباردار بولسا دا «كورمەس – تۇيەنى دە كورمەس» دەگەندەي, ەشتەڭەگە ارا­لاسپايتىن, ال وقۋشى شاعىم ايتىپ بارسا, ارىز جاز دەيتىن كورىنەدى. بۇل نە ءسوز؟! قاي وقۋشى ارىز جازادى؟ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى­نىڭ دەرەكتەرىنە سەنسەك, قازاقستان بۇگىندە الەمدەگى ەڭ كوپ سۋيتسيدتىك جاعدايلار تىركەلگەن ەل رەتىندە ءۇشىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر. ياعني, رەسپۋبليكادا جىل سايىن ءوز ەركىمەن ولىمگە باس تىگۋشىلەر قاتارى ارتا تۇسۋدە. اسىرەسە, «قولدان جاسالعان» ءولىمنىڭ ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى – جاستاردىڭ اراسىندا كەڭ تارالۋى, جاس بالالاردىڭ وزدەرىنە وزدەرىنىڭ قول سالۋى – قوعامنىڭ قايعىسى. دەمەك, ونى ودان ءارى باقىلاۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى, جاستار ورتاسىن ساۋىقتىرۋدى جەدەل قولعا الۋ وسى پروبلەمانى جان-جاقتى زەرتتەپ, ناقتى شارالار بەلگىلەۋ جانە ولاردى دايەكتىلىكپەن جۇزەگە اسىرۋعا كۇش جۇمىلدىرۋ قاجەت. جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.