سوت تاۋەلسىزدىگى قانداي دەڭگەيدە؟

سوت تاۋەلسىزدىگى تۋرالى ماسەلە كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى. الەم­نىڭ كەز كەلگەن قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق ەلى ءۇشىن ونىڭ ءمانى مەن ما­ڭىزى وتە زور. ويتكەنى, سۋديانىڭ تاۋەلسىزدىگى سوت تورەلىگىن زاڭعا ءساي­كەس بەيتاراپ جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەت. بارلىق بيلىك ورگاندارى, مەكەمەلەر مەن ۇيىمدار, مەيلى ولار قانداي حالىقارالىق دەڭگەيدە بولسا دا, وسى تاۋەلسىزدىكتى قۇرمەتتەۋگە, ساقتاۋعا جانە قورعاۋعا ءتيىس. بىراق سۋديا­لاردىڭ تاۋەلسىزدىگى كونستيتۋتسيامىزدا جازىلعانداي ت­ا­لاپ­قا ساي قا­ماتاماسىز ەتىلىپ كەلە مە؟ مىنە, كەشە جوعارعى سوتتا وسى ماسە­لە­لەردى وزەك ەتكەن «سوت بيلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگى: حالىقارالىق ءتا­جىريبە» ات­تى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. ونى ەلى­مىز­دىڭ جوعارعى سوتى استانا قالاسىنداعى ەقىۇ-نىڭ ورتالىعى, ەۋرازيا وداعىنىڭ قازاق­ستانداعى قۇقىقتىق جانە سوت رەفورماسىن قولداۋ جوباسى, حا­لىق­ارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى گەرمانيا قوعام­داستىعى ءجا­نە قۇ­قىق­تىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ ورتالىعىمەن بىرلەسە ۇيىم­داستىردى. كونفەرەنتسيانى اشىپ جانە ال­عاشقى بايانداما جاساعان جو­عار­عى سوت توراعاسى مۇسابەك ءالىم­بەكوۆ ەلىمىزدە الەمدىك ءور­كە­نيەتتى تالاپتارعا ساي كەلەتىن سوت جۇيەسى قالىپتاسىپ, قۇرىل­عان­دىعىن جانە ونىڭ العى­شارت­تارى سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى بولىپ تابىلاتىندىعىن ايتىپ ءوتتى. ودان ءارى توراعا سوت بيلىگى – دەموكراتيانىڭ نەگىزى دەپ, بۇعان مىسال رەتىندە ەلباسىنىڭ سۋديالار وداعىنىڭ Y سەزىندە ايتقان ءسوزىن باعدارعا الدى. وندا پرەزيدەنت تاۋەلسىز قازاق­ستان­نىڭ بىردەن-ءبىر جەتىستىگى ول – سوتتار مەن سۋديالار تاۋەل­سىز­دى­گىنە زاڭ جۇزىندە عانا ەمەس, ناق­تى تۇردە قول جەتكىزىلۋىندە جاتىر دەدى. بۇعان تالاس جوق. ءويت­كەنى, بۇگىنگى تاڭدا سۋديا­لار­دىڭ قۇقىقتىق-الەۋمەتتىك قور­عالۋى كۇشەيتىلدى. ولار ەلىمىزدە ەڭ جوعارى اقى تولەنەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرى بو­لىپ تابىلادى. سوعان ساي سوتتار – دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. ولارعا الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق جانە ساياسي رەف­ورما­لار­دىڭ تابىستى بولۋى كوپ جاع­دايدا تىكەلەي بايلانىستى. سون­دىق­تان سوت جۇيەسىندە تۋىنداعان وزەكتى ماسەلەلەر ارقاشان مەملە­كەتتىڭ جانە بۇكىل قوعامنىڭ نا­زارىندا بولۋعا ءتيىس. سوتتار مەن سۋديالاردىڭ تاۋەل­سىزدىگى – ۋاقىتتىڭ ءوزى تەكسەرۋدەن وتكىزگەن دەموكراتيالىق جەتىستىك بولىپ تابىلادى. سوعان وراي, مەملەكەت تاراپىنان سوت شە­شىمدەرى مەن ونىڭ تاۋەل­سىز­دى­گىن تولىق قام­­تا­ما­سىز ەتۋدىڭ جانە قۇ­قىقتىق ءمار­تەبەسى مەن وي ءمۇد­دەسى تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ بارلىق شارا­لارى قا­بىل­داندى. ويتكەنى, سوت جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ بارىسىندا بار­­لىق شارالار ادام قۇقىعىن نى­عاي­تۋعا, سوت قۇزىرەتى تاۋەلسىز جانە الا­لاۋسىز جۇرۋگە باعىت­تالۋى ءتيىس ەكەندىگى قۇپتالدى. سۋديالاردىڭ حا­ل­ىقارالىق قاۋىم­داستىعىنىڭ جالپىعا بىردەي جار­عىسىندا سۋديالار ءار ادامنىڭ ءادىل سوت تال­قى­لاۋىنا ءتۇسۋ قۇقى­عىن قامتاما­سىز ەتۋگە ءتيىس دەلىنگەن. سوعان وراي ءاربىر سۋديا ءىستى بەيتاراپ جانە تاۋەلسىز سوتتىڭ بەلگىلەگەن مەرزىم ىشىندە ادىلدىك پەن جا­ريالىلىق قاعيداتىن ساق­تاپ ءجۇر­گىزۋدە, ادامعا تاعىل­عان ايىپ­تى قاراۋ كەزىندە بار قۇ­قىق­تى بەرۋدە جانە تەڭدىكتى ساق­تاۋدا تەك زاڭعا عانا مويىن­ۇسىنۋى ءتيىس. ولاي بولماعان جاعدايدا تاۋەل­سىزدىكتىڭ اۋىلى الىستاي تۇسە­تىنىن كونفەرەن­تسياعا قاتىسۋشى­لار ايتىپ ءوتتى. كونفەرەنتسيادا ايتىلعان­داي, ەلىمىزدە سوت قۇرىلىمى مەن سوت ءوندىرىسىن جەتىلدىرە بەرۋ باستى تالاپ رەتىندە قالا بەرەدى. وب­لىستىق سوتتاردا سالالىق قا­عي­دات­تار بويىنشا قىلمىس­تىق, ازا­ماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى سوت القالارى قۇرى­لۋى مۇمكىن. سوعان وراي سوت­تار­دى مامانداندىرۋ ماسەلەسى ما­ڭىز­دى بو­لىپ قالا بەرمەك. ءاسى­رەسە, جاس­وسپىرىمدەر سوتىن, استانا قا­لا­سىندا قارجىلىق-سا­لىق سوتىن قۇرۋ قاجەت. بۇدان ءارى كونفەرەنتسيادا قازاقستاندىق سوت جۇيەسىن دامىتۋدىڭ ماڭىز­دى ماسەلەلەرى, ەلباسىنىڭ «ەۋ­رو­­پاعا جول» مەم­لەكەتتىك باع­دار­لاماسى ايا­سىن­دا بەلگىلەنگەن تاپ­­سىرمانى حالىقارالىق ستان­دارت­­تارعا ساي قابىلداۋ تال­قى­لاندى. سونداي-اق, شىعىس ەۋروپا, وڭ­تۇستىك كاۆ­كاز جانە ورتا­لىق ازيا ەلدەرىندەگى سوت ءبيلى­گى­نىڭ تاۋەل­­سى­ز­دىگى جونىندەگى ەقىۇ-عا قاتى­سۋ­شى 19 مەملەكەتتىڭ 40 تاۋەلسىز ساراپشىسى جانە ەۋروپا كە­ڭە­سى مەن ۆەنەتسيالىق كوميسسيا دايىنداعان كيەۆ كون­­فەرەن­تسيا­سى­نىڭ ۇسىنىس­تارى قا­­رال­دى. ءسويتىپ, كونفە­رەن­تسيا­عا قاتىسۋ­شى­لار «قازاق­ستان رەس­­پۋبلي­كا­سىنىڭ سوت ءجۇ­يەسى مەن سۋديا­لارى­نىڭ مارتە­بەسى تۋ­­رالى» كون­­س­تيتۋتسيالىق زا­ڭىن جەتىلدىرۋ جونىندە, ەلىمىزدەگى سوت قۇرى­لىمى مەن سوت ءون­دىرىسىن ودان ءارى وڭتاي­لان­دىرۋ جانە حالىق­ارالىق سوت ءتا­جىريبەسى تۋرالى اي­تىپ, ءبىر­قاتار ۇسىنىستاردى ورتاعا سالدى. الەكساندر تاسبولاتوۆ.