جاڭاشىلدىق جاناشىرلىقپەن جۇزەگە اسادى

دامۋشى ەلدەردىڭ بۇگىنگى ەكونوميكالىق احۋالىن ەسكەرە كەلگەندە, قازىرگى زامانعى جاعداي بيزنەستەن رىنوكتا وزگەلەرمەن قاتار ءومىر ءسۇرۋ, ياعني باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن نەمەسە ەلەۋلى تابىستارعا جەتۋ ءۇشىن جاڭاشا تۇرعىداعى ءىس-قيمىلداردى تالاپ ەتەدى. وسى جاعىنان كەلگەندە يننوۆاتسيالىق كاسىپكەرلىكتى جالپى العاندا جاڭاشىل باستامالاردى ەنگىزۋ ارقىلى ءوز سيپاتتامالارى بويىنشا ۇزدىك تاۋارلاردى (جۇمىستاردى, قىزمەت كورسەتۋلەردى) جانە تەحنولوگيالاردى جاساۋعا الىپ كەلەتىن قوعامدىق تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق پروتسەسس رەتىندە ايقىنداۋعا بولادى. يننوۆاتسيالىق كاسىپكەرلىكتىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ نەگىزىندە ونىمدەردىڭ (جۇمىستاردىڭ, قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ) جاڭا تۇرلەرىن جاساۋ مەن يگەرۋ, تۋرا ماعىناسىندا العاندا, زاتتاردى, قۇندىلىقتاردى, يگىلىكتەردى جاساۋ سياقتى جۇمىستار جاتىر. وسىلايشا, ەكونوميكا دامۋىنىڭ ءىس جۇزىندەگى پروگرەسى تەك تۇرمىس دەڭگەيىن جاقسارتۋدان عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدان دا تۇراتىندىقتان, تەحنولوگيالاردى, عىلىم مەن تەحنيكانى دامىتۋ ءىسى سۇرانىستىڭ تۇراقتى تۇردە ساپالى وزگەرىپ تۇرۋ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتادى. يننوۆاتسيالىق سالانىڭ ىرعاقتى دامۋى يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونداي جوعارى تەحنولوگيالى ەكونوميكا ءتيىمدى جۇيەنىڭ جانە يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستەرگە قولداۋ كورسەتەتىن ينستيتۋتتاردىڭ قۇرىلۋىن قاجەت ەتەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, فينليانديا, اقش, شۆەتسيا, جاپونيا, وڭ­تۇستىك كورەيا, نيدەرلاند, ۇلىبريتانيا, كانا­دا, اۆستراليا جانە سينگاپۋر يننوۆاتسيالىق ەكونو­ميكاسى بار مەملەكەتتەردىڭ العاشقى وندى­عىنا كىرەدى. ودان كەيىنگى ورىنداردا قىتاي مەن ءۇن­دىستان تۇر. ەگەر جوعارىدا كەلتىرىلگەن جايتتار­دىڭ ىشكى «استارىنا» ءۇڭىلىپ كورەر بولساق, اقش-تا يننوۆاتسيالىق يدەيالاردىڭ 62 پايىزى, ال جاپو­نيادا 95 پايىزى ءىس جۇزىندە قولدانىلادى ەكەن. ەگەر ءوز ەلىمىزگە كەلەر بولساق, وكىنىشكە قاراي, قازاقستان بۇگىنگى كۇنى الەمدەگى جوعارى تەحنولوگيالى ۇلتتاردىڭ جيىرمالىعىنا دا كىرمەيدى. سونىمەن بىرگە, قازاقستاندا يننوۆاتسيالىق قىزمەتكە بەرىلىپ وتىرعان ءرولدىڭ سونشالىقتى ءبىر شاعىن ەمەس ەكەنىن دە اتاپ كورسەتۋ قاجەت. ولاي بولسا, پروبلەما نەدە؟ بۇل ورايدا ساراپشىلار كاسىپورىنداردىڭ يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتەرىن ارتتىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن نەگىزگى بەس فاكتوردى اتاپ كورسەتەدى. ولار: ينۆەستيتسيالاۋ مەن نەسيەلەۋدىڭ قولايسىز جاعدايلارى, تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ تولەم قابىلەتتەرىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, جاڭاشىل باستامالار قۇنىنىڭ جوعارىلىعى, كاسىپورىنداردىڭ وزدەرىندە قارجى جەتىسپەۋشىلىگى جانە مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاي قولداۋدىڭ تومەن بولۋى. وسىنداي جاعدايلار تۇپتەپ كەلگەندە جوعارى بىلىكتى كادرلار تاپشىلىعىنىڭ تۋىنداۋىنا اپارىپ سوقتىرۋدا. پەرسونالدى وقىتۋ مەن قايتا دايارلاۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە – كاسىپورىن تابىسىنىڭ 0,6 پايىزى دەڭگەيىندە قالىپ وتىرۋىنىڭ ءوزى سوعان دالەل. دەي تۇرعانمەن, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قازاقستاندا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ىسىنە جەتە نازار ءبولىنۋى بۇل باعىتتا بەلگىلى ءبىر جۇمىستاردىڭ اتقارىلۋىنا دا العىشارتتار جاساۋدا. ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنى ءتيىمدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە يننوۆاتسيالاردى دامىتۋدىڭ جاڭا باس جەلىسى جۇمىس ىستەپ, ونىڭ شەڭبەرىندە قازاقستاندا جاڭاشىلدارعا ساپالى قولداۋ كورسەتىلۋدە. مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى عىلىمي-تەحنولوگيالىق سەرپىلىستەر جاساۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋدا. بۇگىنگى تاڭدا عىلىم مەن ءوندىرىستى بايلانىس­تىرۋ, بيزنەس-ورتاعا عىلىمي جەتىستىكتەردى ەنگىزۋ يننوۆاتسيالاردى دامىتۋدىڭ باستى باعىتىنا اينالۋدا. «تولىق ەمەس بەس جىل ىشىندە قازاقستان ەكونو­ميكاسىنىڭ كولەمى 2 ەسەگە ارتتى. تەك بيىلعى جىلدىڭ وزىندە عانا يننوۆاتسيالىق ۇلگىدەگى 350 جاڭا كاسىپورىن سالىندى. ءبىز عىلىمي-يننوۆاتسيالىق سالاداعى رەفورمالارعا كىرىسىپ كەتتىك», دەپ مالىمدەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءXىV سەزىندە سويلەگەن سوزىندە. وسى ورايدا بۇرىنعى جىلدارمەن سالىس­تىر­عاندا عىلىمدى دامىتۋعا بولىنەتىن قارجىلاردىڭ سوڭعى ۋاقىتتارى ءۇش ەسەگە دەيىن ۇلعايعانىن ايتا كەتۋ ورىندى. ماسەلەن, 2011 جىلى «سامۇرىق-قازىنا» كومپانيالار توبى عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق تالداۋلار ءۇشىن 8 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولدى. ال, وتكەن 2015 جىلى قازاقستاندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بولىنەتىن قارجى كولەمى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا جەتتى. بۇل ەلىمىزدىڭ بۇكىل جاڭا تاريحىندا عىلىم-تەحنيكالىق پروگرەسكە سالىنعان ەڭ ءىرى قارجى بولىپ تابىلادى. الداعى جىلى «بولاشاق ەنەرگياسى» تاقىرىبىمەن استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسى قازاقستاندا جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ءۇشىن وڭتايلى الاڭعا اينالاتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل كورمەدە الەمنىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرى وزدەرىنىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن جاريا ەتەتىنى انىق. ولاي بولسا, قازىردىڭ وزىندە «جاسىل» ەكونوميكانى العا باستىرۋدا بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن ەلىمىزدى بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي تابىستار كۇتىپ تۇرعانىنا ەش كۇمان كەلتىرۋدىڭ قيسىنى جوق. ول ءۇشىن بار بولعانى يگىلىكتى ءىستى ىلگەرىلەتۋگە دەگەن جاناشىر كوزقاراس قاجەت. سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»