ەر ەدىگە ماڭعىستاۋدا جەرلەنگەن بە؟

رەسپۋبليكاداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ 70 پايىزى ساقتالعاندىقتان جانە تاريحي-تابيعي ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى «اسپان استىنداعى مۇراجاي» دەپ اتالىپ, ارداقتالاتىن ماڭعىستاۋدىڭ بۇل جولعى جاڭالىعى وسى ماسەلەگە قاتىستى بولىپ تۇر. ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى شەتپە كەنتىنەن 40 شاقىرىم جەردە ورنا­لاس­قان قاراۋىل­كۇم­بەت بيىگىنەن تابىل­عان ەسكى قورىم ماڭعىستاۋلىق ولكە­تانۋ­شىلار مەن عالىمداردى قالىڭ ويعا قالدىردى. بۇدان 8 جىل بۇرىن ماڭ­عىس­تاۋ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق قىزمەت­كەر­لەرى انىقتاپ, تاري­حي ەس­كەرت­كىش رەتىندە تىركەۋگە العان «قاراۋىلكۇمبەت» كەسەنەسىنىڭ ءوزىن­دىك ساۋلەتتىك قۇرى­لى­مى­نا, ەرەكشەلىگىنە قاراي XIV-XVI عاسىرلاردىڭ قولتاڭباسى ەكەن­دىگى ايتىلادى. 2014 جىلى فيلولوگيا عىلىم­­­دارى­­نىڭ دوكتورى ب.نۇر­داۋ­لەتوۆا جانە بەلگىلى جىرشى ا.وتەشوۆ «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرلار تسيكلى­نىڭ ماڭعىس­تاۋ­لىق ىزدەرى» تاقى­رى­بىندا دە­رەك­تى فيلم ءتۇسى­رىپ ءجۇرىپ, بيىك­­تىگى 8 مەتر, قابىر­عا­سىنىڭ قالىڭدىعى 1 مەتر كونە كەسەنەنى تاپقان بولاتىن. جارتى­لاي قير­اعان كەسەنەدەگى مۇك باس­قان انىق ەمەس جازۋدى وقۋ سول جولى مۇمكىن بول­ما­عان­دىقتان, بيىك باسىنان بۇل ءىستى ەرتەڭ­نىڭ ەنشىسىنە قالدىرىپ اتتانىپ كەت­كەن. اراعا ءبىر جىل سالىپ قايتا بار­عان ىزدەنۋشىلەر كەسەنەدەن «ەدىگە» دەگەن جازۋ­دى جانە «ەدىگە ءباھادۇر بولدى, بي بولدى, شاھيد بولدى» دەگەن جازۋدى تاپتى. سونىمەن, بۇل قاي ەدىگە؟ اڭگىمە وسى ارادا بولىپ تۇر. «ەدىگە بي جانە نوعاي ورداسى» ەڭ­بەگىندە ا.قۇن­تولەۋ­ ۇلى قازاق­تا ءتورت ەدىگەنىڭ بولعان­دى­عىن ايتادى. وسى اۆتوردىڭ, وزگە دە كونەكوزدەر مەن زەرتتەۋ­شى­لەردىڭ ەڭبەك­تەرىنە سۇيەنىپ, بار دەرەكتەر بويىنشا قاي ەدى­گەنىڭ قاي جەردە, قاشان, قان­­داي جاعدايدا قايتىس بولعان­دى­­عىن ساراپتاي وتىرىپ, جەر­گىلىك­تى ولكەتانۋشىلاردىڭ پىكىرى ماڭ­عىس­تاۋدا تابىلعان كەسە­نە­­نىڭ باسقا ەمەس, ناق التىن وردانىڭ باس ءبيى, نوعايلىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەدىگە باتىردىڭ كەسەنەسى بولۋى مۇمكىن دەگەنگە سايادى. بۇلاي دەۋگە ەكىنشى سەبەپ – «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرىنداعى ەدىگە بي­مەن ەسىمدەرى بىرگە اتالاتىن تۇ­لعا­لاردىڭ ماڭعىستاۋدا اي­تىلۋى جانە كيەلى ورىندار رەتىن­دە ساقتالۋى, حانتورتكۇل, سۋىق­تورتكۇل, قوستورتكۇل, ما­ماي­­تورتكۇل, بيدايتورتكۇل سىندى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ماڭعىستاۋدا تىزبەكتەلە ساق­تالۋى. م.كوپەەۆتىڭ «ەدىگە قارا­تۋ­­دىڭ بويىنداعى بابا تۇكتى شاش­تى ءازىز» قورىمىنا ىرگەلەس جەر­لەنگەن دەگەن دەرەگىن ەسكە العان ولكە­تانۋ­شى­لار كونەرىپ, قۇم باسىپ, جار­تىلاي قيراپ قالعان بۇل كەسەنەنى تولىق­قان­دى زەرت­تەسە, تالاي سىردىڭ پەردەسى سىپىرىلىپ, تاريح­تىڭ جاڭا پاراعى اشى­­لارىنا سەنىمدى. – كەسەنەنى تاريحي ەدىگەمەن بايلا­نى­­ستىرۋعا بىرنەشە سەبەپ بار. ءبىرىنشىسى, كەسەنەدە «باس بي, ءباھادۇر بولدى» دەگەن جازۋدىڭ ساقتالۋى. ەكىنشى سەبەپ – كە­سە­نەنىڭ ەدىگەنىڭ باباسى بولىپ سانا­لاتىن بابا تۇكتى مەن ونىڭ قىزى شاش­تى ءازىز بەيىتىنە جا­­قىن ورنالاسۋى. ءۇشىنشى­دەن, جىر­­لار تسيكلىنىڭ باس قاھارمانى, نوعاي ورداسىنىڭ تاريحي تۇل­عاسى ەدىگە مەن ونىڭ وراق, ماماي, قاراساي, قازي, قاراۇلەك, قاراشاش, ماناشى, كۇيكەن, ءادىل ەسىمدەرىنىڭ گەوگرا­فيالىق اتاۋلار, كيەلى ورىندار رەتىندە ماڭ­عىستاۋدىڭ قارا ويى مەن قى­رىندا شوعىرلانۋى, ءتورتىن­شىدەن, جىرلار تسيكلىندە, ونىڭ قازاق, قارا­قال­پاق, نوعاي, باش­قۇرت, تاتار ءتىل­دەرىن­دەگى نۇس­قا­­لارىندا نوعايلى جۇرتى مەن ونىڭ جاۋ ەلىنىڭ پوەتيكالىق گەو­­­گرا­فيا­سىنداعى اتاۋلاردىڭ ماڭعىستاۋ ايماعىنان تابىلۋى. ءبىز اتالمىش كەسەنەنى ءۇزىلدى-كەسىلدى التىن وردانىڭ باس ءبيى ەدىگەنىكى دەي المايمىز, ءايت­سە دە كەسەنەدەگى بەلگىلەر مۇندا تەكتى ادامنىڭ جاتقاندىعىن اڭعارتادى. ماماندار نازار اۋدارىپ, وسى كەسەنەنىڭ سىرىن تارقاتسا, تاريحىمىز ءۇشىن ايتۋ­عا تۇرارلىق ۇلكەن ءبىر جاڭا­لىق­تىڭ بەتى اشىلعان بولار ەدى, – دەيدى عالىم, فيلولو­گيا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور بيبايشا نۇرداۋلەتوۆا. ەسكەرتكىش سىرىن اشىپ, كەسەنەدەگى ەردىڭ ەدىگە ەكەندىگى انىقتالسا, قازاق دالاسى, ماڭ­عىستاۋ جەرى تىڭ جاڭا­لىق­پەن جالپاق جۇرتتىڭ نازارىن وزىنە اۋداراتىن بولادى. گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» ماڭعىستاۋ وبلىسى